240
11.3. Tafakkurning mantiqiy shakllari. Tafakkur turlari
Fan uchun ba’zi ijodiy masalalarni hal qilishda uchraydigan intuitsiya
hodisalari haqidagi masalalar qiziqarlidir. Ijod jarayonlaridagi ijodiy ilhom va
ilhom holatida «g’ayri ixtiyoriy» ijod haqidagi masalalar shu bilan bog’langan.
Bu sohada yana shuning uchun ham ishlar olib bormoq kerakki, ijod
masalasi idealistik psixologiyada ko’pincha tushuntirish mumkin bo’lmagan,
ayrim zotlargagina xos bo’lgan alohida bir hodisa deb noto’g’ri qaraladi. Ko’pincha
ijodiy jarayondagi mehnatning roli inkor qilinadi, yangilik yaratish ixtiyorsiz yoki
bo’lmasa allaqanday ong ishtiroksiz ishning natijasida ro’y beradi deb
hisoblanardi. Materialistik psixologiya ijod va uning taraqqiy etgan shakllari
katta ongli ishning yakunidir, degan fikrga tayanadi.
Tafakkurni kuzatish yo’li bilan tekshirganimizda ko’z, yuz muskullaridagi
xilma-xil harakatlarni va turqining o’zgarishini qayd qilibgina qolmay, balki, shu
bilan birga, shu tafakkur jarayonlari qanday zabt va qanday tezlik bilan ro’y
berishini ham bir qadar bila olamiz. Modomiki tafakkur jarayonlari tashqi muhitda
o’z ifodasini topar ekan, tafakkurning mazmunini bila olamiz, tafakkur jarayoni
qay shaklda ro’y berayotganini, masala qanday kelib chiqayotgani, masalani
yechish jarayoni qanday borayotganini ham kuzata olamiz.
Kishilarning psixik sifatlari: tashabbuskorligi, ijodiy tafakkur jarayoni,
yangilikni bayon qilishi, o’z oldiga qo’ygan maqsadga yetish yo’lida sabr-matonat
ko’rsatishlari kuzatish yo’li bilan tekshirib o’rganiladi.
Tadqiqotchi psixik hayot hodisalarining birontasini, masalan, odamda shodlik
hissi subyektiv ravishda qanday kechishini, poetik ijodiyot jarayoni qanday
borishini, irodaga bog’liq harakatlarda qaror qabul qilish jarayoni qanday ro’y
berishini, biron masalani yechganda tafakkur jarayoni qanday borishini va shunga
o’xshash hodisalarni tekshirishni oldindan vazifa qilib qo’yadi, tadqiqotchi suhbat
vaqtida tekshiriluvchi kishiga beradigan savollarni oldindan belgilab oladi.
Savollar shunday tartib bilan tanlab olinadiki, tekshiriluvchi kishida qaysi
kechinmalar va ong jarayonlarini o’rganish kerak bo’lsa, u o’z javoblarida xuddi
o’sha kechinmalarni va o’sha ong jarayonlarini oydinlashtirib bersin. psixik
241
faoliyat: namoyon bo’lishining kuzatish va eksperiment yo’li bilan tekshirib
bo’lmaydigan turlarini, masalan, ijodiy xayol – poeziya, muzika, texnika va boshqa
shu kabi sohalardagi ijodiyot yuksak jarayonlarini, ilmiy kashfiyotlarda namoyon
bo’ladigan tafakkur faoliyati yuksak jarayonlarini, kuchli iroda va ma’naviy
yuksak sifatlarning alohida ifodasi bo’lgan qahramonlikni, shuningdek, geniallik,
talantlilik va zo’r qobiliyat kabi xislatlarni ochishga yordam beradi. Odam ongi
namoyon bo’lishining ana shunday turlari to’g’risida eng atoqli kishilar bayon
qilgan fikrlariga qarab, yoki o’sha shaxslarga yaqin yurgan kishilarning
guvohliklariga qarab ko’pgina fikr yuritish mumkin.
Tafakkur jarayonlarini o’rganishda tadqiqotchi o’z-o’zini kuzatish metodidan
ham, tashqi kuzatish metodidan ham, eksperimentning turli-tuman xillaridan ham
foydalanadi. O’qitish jarayonida o’quvchilarning individual xususiyatlarini
o’rganishda pedagog-psixolog ham turli metodlardan oddiy tashqi kuzatish
metodidan, so’rash va suhbat metodidan, eksperimentning oddiy turlaridan va shu
kabilardan foydalanadi. Psixik hayot hodisalari yuqorida aytilgan hamma metodlar
yordamida aniqlanadi. Bu hodisalar tasvir etiladi, klassifikatsiyaga solinadi, analiz
qilinadi, ulardan yakunlar chiqariladi. Shu metodlar yordamida ayrim psixik
hodisalar o’rtasidagi bog’lanish topiladi, shu hodisalarning ro’y berish va
boshlanish negizidagi qonuniyatlar ochiladi. Ammo psixikani ilmiy asosda
o’rganish shu bilan kifoyalanmasligi kerak.
Psixik hayot hodisalari dialektik materializm tamoyillari asosida, jumladan
psixikaning mohiyati va psixik hodisalar bilan fiziologik hodisalarning o’zaro
munosabati haqidagi ta’limot nuqtai nazaridan tushuntirib berilgandagina, bu
hodisalar va ularning qonuniyatlari haqidagi bilimlarimiz bekam-ko’st ilmiy
bo’limlar bo’ladi.
Fikrlash yoki fikr yuritish inson aqliy faoliyatining, aql-zakovatining,
muomala maromining, ongli xulq-atvorining yuksak shakli bo‘lib hisoblanadi.
Mustaqil fikrlash tevarak-atrofni, ijtimoiy muhitni hamda voqelikni bilish quroli,
shuningdek, shaxsning keng ko‘lamli aqliy faoliyatini oqilona, omilkorlik bilan
amalga oshirishning asosiy sharti sanaladi. Mustaqil fikr yuritishning ro‘yobga
242
chiqishida odamda fikr, mulohaza, g‘oya, faraz, maqsad kabilar vujudga keladi va
ular shaxs ongida tushunchalar, hukmlar, xulosalar sifatida ifodalanadi. Mustaqil
fikr yuritish til va nutq bilan chambarchas bog‘liq ravishda namoyon bo‘ladi
hamda ular uzluksiz tarzda bir-birini taqozo etadi. Xuddi shu bois talaba o‘zining
mustaqil fikrlashi (muloqoti), nutqi, ongli xulq-atvori tufayli borliqdagi
mavjudotlardan tubdan ajralib turadi.
Kishi mustaqil fikr yuritish faoliyatida o‘zi aks ettirgan, sezgan, idrok qilgan,
tasavvur etgan, eslab qolgan narsa va hodisalarning to‘g‘riligi, aniqligi, haqiqiyligi,
haqqoniyligi yoki ularning voqelikka mos (mutanosib) tushishi va tushmasligini
aniqlaydi. Borliqni bilish jarayonida hosil qilingan hukmlar, tushunchalar,
xulosalar, farazlar (taxminlar), qaror qabul qilishlari chin yoki chin emasligini
belgilab oladi. Inson mustaqil fikrlashi tufayli voqelikni umumlashtirgan holda
bilvosita yoki bevosita aks ettiradi, narsa va hodisalar o‘rtasidagi ichki, murakkab
bog‘lanishlar, munosabatlar, xossalar, xususiyatlar hamda mexanizmlarni
tushunadi, anglab yetadi. Binobarin, odam muayyan qonun, qonuniyat va
qoidalarga asoslangan holda tabiiy, ijtimoiy hodisa va voqealarning vujudga
kelishi, kechishi, rivojlanishi hamda ularning oqibatini oldindan payqash, bashorat
qilish imkoniyatiga ega. Hozirgi zamon kishisining bilish va amaliy faoliyatini
oqilona, omilkorlik bilan tashkil qilishda mustaqil fikr yuritish alohida ahamiyat
kasb etmoqda.
Odatda, fikr yuritish voqelikni umumlashtira olish darajasiga, muammoni
yechish vositasining xususiyatiga, obyektning shaxs uchun yangiligi uning
faollikka undashiga binoan bir necha turlarga ajratiladi. Mustaqil fikrlash aqliy
faoliyat sifatida tahlil qilinganda talaba tomonidan masalalar va topshiriqlarni
yechish nazarda tutiladi, ularning shartlarida, mohiyati, tuzilishi, shakllari va
shaxsning anglashuv, tushunuv imkoniyatlarida kuzatiladi. Masalan, muammo,
topshiriq yechish (hal qilish, bajarish) insonning ehtiyoji, qiziqishi, mayli,
motivatsiyasi, aqliy qobiliyati, iste’dodi, salohiyati bilan bog‘liq holda olib
qaraladi, muammo tomonidan qo‘yilgan talablarni qabul etish, shaxsiy qarorga
kelish, yechimni topish uchun vositalar qidirish ijod, izlanish va fikrlashning
243
mustahkam negizini tashkil qiladi. Mustaqil va ijodiy fikrlash faoliyatida muammo
yechimini topish jarayonini boshqarish, borliqni in’ikos qilishda shaxsning his-
tuyg‘ulari, ichki kechinmalari, favquloddagi vaziyatlari, obyektiv sharoitlari uning
uchun alohida ahamiyat kasb etadi.
Ijtimoiy turmushda ta’lim tizimida, ishlab chiqarish amaliyotida shaxslararo
(obyektiv, subyektiv) munosabatlar, aloqalar, hamkorlikdagi aqliy va jismoniy
mehnat natijasi muomala qilish maromi nostandart fikrlashning majmuasi
tariqasida yuzaga keladi. Talabalar jamoasida tanqid va o‘zini o‘zi tanqid, baholash
va o‘zini o‘zi baholash, tekshirish va o‘zini o‘zi nazorat qilish, boshqarish va o‘zini
o‘zi boshqarish, o‘zini o‘zi rivojlantirish, o‘zini o‘zi namoyon etish, o‘ziga o‘zi
buyruq berish, guruhiy mulohaza hamda shaxsiy mushohadadan iborat mustaqil
fikrlashning sifatlari shakllanadi.
Insonni inson tomonidan idrok qilish, ya’ni notanish shaxsning ruhiy holatini
aniqlash, uni taxmin qilish, eng zarur alomatlari va belgilari to‘g‘risida materiallar
to‘plash ham ijodiy fikrlashning mahsulidir. Mazkur murakkab bosqichli iborat
bilish jarayoni insondan irodaviy zo‘r berishni, aqliy jiddiylikni, ongli
munosabatni, barqaror vaziyatni, qulay sharoitlarni talab qiladi, bularning bevosita
ta’siri orqali ma’lum bir qarorga kelinadi.
Ijodiy ishlar, kashfiyotlar, ixtirolar, ixtirochilik takliflari ham ijodiy
fikrlashning mahsuli hisoblanib, amaliy va nazariy ahamiyatli ilmiy farazlar,
g‘oyalar, ulug‘vor maqsadlar, yuksak ezgu niyatlar uning vazifasiga kiradi.
Dostları ilə paylaş: |