Oʻzbekiston respublikasi



Yüklə 7,97 Mb.
səhifə77/114
tarix11.07.2023
ölçüsü7,97 Mb.
#136387
1   ...   73   74   75   76   77   78   79   80   ...   114
Ekosistemalar OMON (2)

Muzliklar. Quruqlikdari suvning ko‘pchilik qismi (24 mln. km3) muz holidadir. Bu esa planetamizdagi barcha chuchuk suvning 25% idir. Er sharida muzlikning umumiy maydoni 16 mln. km2 atrofida. Muzliklarning ko‘pchiligi Antarktidada, Arktikada bo‘lib, Osiyoning tog‘li o‘lkalarida— Qoraqurum, Tyanshan, Pomir, qimolay, Oltoy, Kavkaz va boshqa torlarda muzlik bor. S. V. Kalesnikning ma’lumotiga ko‘ra muzliklar Er sharida quyidagicha joylashgan:
Antarktika................................................................. 13,4 mln. kma
A r k sh k a (Grenlandiya b i l a n ).................................... 2 mln. km
Osiyo (Kavkaz bilan) ..........................................131,3 min;' kmg
A m eri k a.................. .. ..............................................85,5 ming kma
Evropa (Islandiya b i l a n )...........................20,5 ming km3
Okeaniya (YAngi Gvineya va YAngi Zelandiya bilan) 1,0 ming km2
Er sharidagn eng katta tog‘ muzliklari Qoraqum tog‘idagi Siachen (uzunligi 75 km), Pomirdagi Fedchenko (77 km), Tyanshandagi Inilchiq (65 km) muzliklaridir.
SSSR territoriyasida hozirgi zamoy muzliklari 76,3 ming kv. km ga yaqin maydonni ishg‘ol qiladi. Buning 56 ming kv. km ga yaqin qismi yoki 75% i SSSRning Arktika sektoridagi orollarida joylashgan yaxlit muzliklar, qolgan 26 ming kv. km qismi esa tog‘li rayonlardagi muzliklardir. Buni quyidagi ma’lumotdan yaxshi bilish mumkin.


14- mashg’ulot mavzu: Daryo va ko‘llar ekosistemalarining tuzilishi


Daryolar. Tabiiy chuqurlikda harakat qiladigan doimiy suv oqimiga daryo deyiladi. Har qanday daryoning boshlanadigan joyi, yuqori oqimi, o‘rtacha oqimi, quyish oqimi va quyilish joyi bor.
Daryolar buloqlardan, sizot suvlaridan, botqoqliklardan, ko‘llardan kardan, doimin qop, muzliklardan boshlanadi. Daryoning qanday erdan boshlanishi uning suv rejimini xususiyatiga ham ta’sir etadi. Agar daryolar ko‘l va muzlardan boshlansa, sersuv, aksincha, buloqlardan, sizot suvlardan boshlansa kam suv bo‘ladi.
Daryolarning boshlanish joyiga yaqin bo‘lgan qismi uiing yu q o r i o q m i deyiladi. Bu qismida daryo suvi o‘rta qismidagiga nisbatan kam suv bo‘lsa-da, tez oqadi. CHunki daryo nishabi katta bo‘ladi. Daryolar o‘rta qismida o‘rtacha tezlikda oqadi. Odatda, juda ko‘p daryolar quyi oqimi tekislikdan sekin oqadi. Daryoning dengizga, ko‘lga, biron boshqa kattaroq daryoga quyiladigan joyi uning q u y i l i sh j o y i deyiladi. Ba’zi daryolar, chunonchi, Zarafshon, Qashqadayo suvi ko‘lga, dengizga yoki biror daryoga oqib bormasdan surorishga sarf bo‘lib tugab qoladi.
Daryolar, odatda, soylikdan oqadi. Bunday soylik daryo vodiysi deb yuritiladi. Daryo vodiysining suv to‘lib oqadigai qismi esa daryo o‘ z a n i deb aytiladi. Daryo suvi ko‘paygan davrda toshib, vodiysining bir qismini suv bosadi. Uzanning o‘sha toshqin vaqtida suv tagida qolgan qismiga q a y i r deyiladi.
Daryo vodiysi yonbag‘rida zinapoya shaklida terrasalar (ko‘hna qayirlar) joylashgan. Terrasalar daryo vodiysining qadimgi (daryo ancha balandda oqqan davridagi) qayirlarning qoldiqlaridandir. Terrasalar daryolar o‘zanining chuqurlashishi natijasida hosil bo‘ladi. Har qanday daryoning irmoqlari bor. Irmoqlari bosh daryodan kamsuv, kalta bo‘ladi. Bosh daryoning oqim tomoniga qarab turilsa, daryoga o‘ng tomondan quyilayotgan o‘ng irmoq, aksincha, chap tomondan quyilayotgani chap irmoq deyb aytiladi.Masalan, Amudaryo uchun Kofirnihon o‘ng irmoq, Afg‘onistondan oqib kelayotgan Surxob esa chap irmoqdir.
Ma’lum daryoga (masalan, Sirdaryoga) suv yig‘iladigan ter­ritoriya o‘sha daryoning havzasi hisoblanadi. Bir daryo havzasi bilan ikkinchi daryo havzasi ajratib turadigan joylar suv ayirg‘ichlar deyiladi. Ular ko‘pincha tog‘lar, balandliklardan iborat bo‘ladi. Ma’lum huavza territoriyasidan oqadigan bosh daryo va uning katta-kichik irmoqlari daryo sis­temasini tashkil etadi. Daryo sistemasi bosh daryo, uning irmoqlaridan iborat bo‘ladi. Daryolarning boshlanish eridan kuyar erigacha bo‘lgan umumiy masofasi uning uzunligi deyiladi. Masalan, Zarafshon daryosining Zarafshon muzligidan Sandiqli qumligigacha 781 km.
Er sharidagi eng uzun daryo Afrikadagi Nil (6671 kv), SSSRda esa eng uzun daryo Lena (4400 km), Urta Osiyoning eng uzun daryosi Sirdaryo (2982 km). Daryolarning zichligi Er shari bo‘yicha bir xil emas. Daryo-soylarning zichligi deganda ma’lum territornyadagi daryolar, soylar, jilg‘alarning umumiy uzunligining shu territoriya maydoniga nisbati tushuniladi va km/km2 bilan ifodalanadi. Sernam iqlimli erlarda va tog‘li o‘lkalarda daryo-soylarning zichligi ortiq bo‘ladi. Ma­salan, SSSRda daryo-soylarning eng zich eri Katta Kavkaz tog‘laridir (1.49 km/km2), aksincha, eng siyrak joy esa O‘rta Osiyoning tekislik qismidir (0,003 km/km2).

Yüklə 7,97 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   73   74   75   76   77   78   79   80   ...   114




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2025
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin