28
ekspe
riment (tabiiy, laboratoriya), test, anketa, so’rov,
sotsiometriya,
suhbat, interv’yu, faoliyat jarayoni va uning mahsulini tahlil qilish,
tarjimai hol (shaxsiy guvohnoma, hujjat, turmush faoliyati voqealarini tahlil
qilish) kabilar kiradi va ular sinash, tekshirish, diagnoz (aniqlash) va
prognoz (oldindan belgilash) vazifalarini bajaradi. Insonda tug’ilganidan
umrining oxirigacha sodir bo’ladigan psixologak o’zgarishlarni chuqurroq
va ob’ektivroq tadqiq etish uchun
empirik metodlardan navbati
bilan
foydalanish yaxshi natija beradi.
Ilmiy tadqiqot metodlarining uchinchi guruhi
natijalarni qayta
ishlashga
mo’ljallangan bo’lib, ular statistik (miqdor) va psixologik (sifat)
tahlil turlariga bo’linadi. Psixologik
-pedagogik tadqiqotlarda
ko’pincha
quyidagi statistik metodlar qo’llanadi.
To’plangan miqtorlarni ishlab chiqishda
mana bu formulalarni
qo’llash mumkin:
1)
M=и/п formulasi o’rtacha arifmetik qiymatni topish uchun
ishlatiladi.
M -
yig’indi, и
-
variatsion miqtsor, п
- sinaluvch
ilar yoki ob’ektlarning
sanog’ini bildiradi.
2) ст=4с /п
-
1 formulasi son qatoridagi o’rta kvadrat og’ishni
hisoblashda yoki standart og’ishni aniqlashda ishlatiladi. a
-kvadratik
og’ish, с
-
dispersiya, п
- miqdor.
3)
С = 1(и
- M)
1
- son qatoridagi miqdorlar tarqoqligini aniqlash
formulasi. U ba’zan "С
- dispersiya deb ham ataladi.
4) Psixologik tajribalarda olingan miqdorning, qo’llangan
metodikaning ishonchlilik darajasini aniqlash uchun St’yudent mezonidan
foydalanish mumkin: I= (X-
X )/ст, bunda
I - ishonchlilik belgisi, X - son
qatoridagi yuqori ball, X -
o’rtacha arifmetik miqdor, c
-
kvadratik og’ish
alomati.
Psixologik tajribalarda Myordokning ko’chish
foizlarini aniqlovchi
formula: (e - C)/(e - C) = 100, bunda
е
-
sinaluvchilarning to’g’ri va noto’g’ri
javoblarini hisoblashga xizmat qiladi. Ikkala miqdorning nisbati birining
ikkinchisidan qay darajada yuqori ekanini ko’rsatadi. Bunda "C"
- nazorat,
tajriba guruhini anglatadi.
Tafakkurning so’z
-mantiqiy tejamkorligi xususiyatini aniqlashda
quyidagi formula qo’llanadi (Z.I.Kalmikova tadqiqotlarida):
TCT= eK
x
/Ek
2
; eK
x
- sinaluvchilar topshiriqni bajargani uchun olgan
ballar yig’indisi; Ek
2
-
sinaluvchilar maksimal darajada ballar to’plashi
mumkin bo’lgan imkoniyatlar. Topshiriq
е
chimi
uch balli shkala bilan
o’lchanadi. To’g’ri
еchgani uchun "2" ball, noto’g’ri
е
chgani,
е
chishga
intilgani uchun "1" ball va, nihoyat mutlaqo
е
chmagani uchun "0" ball
qo’yiladi.
29
Yuqoridagi statistik metodlar tajribalarda olingan qiymatlarning
ishonchlilik darajasini aniqlashga xizmat qiladi. Bunday metodlar haddan
tashqari ko’p va biz ularning eng soddalariga to’xtab o’tdik, xolos.
To’plangan mater
iallarni psixologik taxlil qilish metodi mazkur fan
uchun alohida ahamiyatga ega.
Unda aniqlovchi, tarkib toptiruvchi
(tarbiyalovchi), tekshiruvchi tajribalarda olingan har xil shakldagi
ma’lumotlar turli prinsip,
pozitsiya, ko’p qirrali (kompleks) va yax
lit
(sistemali) yondashishga asoslanib mantiq yordamida psixologik tahlil
qilinadi. Barcha fikr va mulohazalar ishonchli omillar orqali isbotlab
beriladi,
psixologik qonuniyat, qonun, xususiyat, xossa, holat va
kamolotning o’ziga xosligi asoslanadi. Materi
al
alohida guruhlar va
sinflarga ajratiladi, psixologik voqelikning boshqa jihatlari bilan uzviy
sababiy bog’liqligi, ichki murakkab munosabati bayon qilinadi,
sinaluvchilar muayyan toifalarga kiritiladi va tadqiqotdan yakuniy xulosa
chiqariladi.
Ilmiy ta
dqiqot metodlarining to’rtinchisi
-
Dostları ilə paylaş: