ŞÜKÜr mustafa, İLTİfat ləTİfov ümumtəhsil məktəblərinin 9-cu sinfi üçün



Yüklə 3.97 Kb.
PDF просмотр
səhifə12/30
tarix28.04.2017
ölçüsü3.97 Kb.
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   30

 
7. Nə üçün flüorlu su mövcud deyil? Aşağıdakı iki reaksiya arasında oxşarlıq nədən ibarət-
dir?   
K + NaCl(məhlul) 
          
F
2
 + NaCl(məhlul) 
 
 
 
 
 
• halogenlərin fəallığı  • halogenid ionlarının fəallığı • halogenid ionla-
rının təyini reaksiyaları • 
Açar sözlər
 
 
Öyrəndiklərinizi tətbiq edin və yoxlayın 

 
 
 

73 
 
•   IV  fəsil  •  
Flüor yarımqrupu elementləri  

 
 
1. Hansı elektron formulları halogen atomlarına aiddir? 
1. ...2s
2
2p
5
          2. ...2s
2
2p
6
              3. ...3d
6
4s
1
              4. ...3s
2
3p
5
            5. ...3s
2
3p
4
 
A) 1,2,3             B) 1,2          C) yalnız 1            D) 1,3,4,5                    E) 1,4 
  
2. Hansı dövrün və hansı qrupun qeyri-metalı ən yüksək oksidləşdirici xassə göstərir? 
A) 1; VII                B) 2; VII              C) 2; VI                  D) 3; VII                E) 6; VII 
 
3. Xlor haqqında doğru ifadələri göstərin. 
1. təbiətdə birləşmələr şəklində yayılmışdır      
2. havadan ağır qazdır 
3. sənayedə xlorid turşusundan alınır    
 
 
4. laboratoriyada xlorid turşusundan alınır 
 A) 1,2,3,4                 B) 2,3,4                C) yalnız 1            D) 1,2,3                 E) 1,2,4  
 
4. Səhv ifadəni müəyyən edin. Xlorid turşusu ...
 
 
A) saf maddə deyil                              B) dəmirlə reaksiyaya daxil olur 
C) mədə şirəsində vardır                     D) 40%-dən qatı olur      
E) gümüş(I) nitrat məhlulu ilə təyin edilə bilər 
 
5. Doğru ifadələri müəyyən edin. Hidrogen-xlorid ... 
 
1. kəskin iylidir                                    2. nəm havada tüstülənir 
3. suda yaxşı həll olur                          4. ammonyakla reaksiyaya daxil olur 
5. adi şəraitdə mayedir 
 
6. Reaksiya sxemlərini dəftərinizə köçürün və tamamlayın. 
      1. Cl
2
  
 
+ H
2
O  
                    2. Ca(OH)
2
  +  Cl
2
 
                  3. KOH  +  Cl
2
 
      
      4. HCl + MnO

                   5. Fe  +  Cl
2 

 
t
                        6. HF  +  SiO
2
 
 
 
7. Doğru ifadələri müəyyən edin. Hidrogen-halogenidlərdən ... 
1. HCl – ən qüvvətli reduksiyaedicidir                  
2. HF –  məhlulda ən qüvvətli turşudur 
3. HF – ən polyar molekuldur          
4. HI – məhlulda ən asan dissosiasiya edir 
5. HBr – çox davamlıdır və qızdırdıqda parçalanmır 
 
8. Reaksiya sxemlərini dəftərinizə köçürün və tamamlayın. 
      1. NaBr + Cl

                      2. Sb + Cl
2  




 
 
C
20
            3. Al
2
O

+ HCl 
 
      4. K
2
Cr
2
О

+ HCl 
               5. KClО
3
 + HCl 
                6. CaCO

+ HCl 
 
 
9. Doğru ifadələri müəyyən edin.  F

 Cl

 Br

 I

 sırasında ...  
1. F

 ionu ən zəif reduksiyaedicidir             2. I

 ionu ən qüvvətli reduksiyaedicidir  
3. I

  ionunun radiusu ən böyükdür              4. F

 ionu  H
 ionunu daha güclü cəzb edir 
 
10. Manqan(IV) oksidin xlorid turşusu ilə qarşılıqlı təsirindən 33,6 l (n.ş.) xlor alınmış-
dır. Reaksiyaya daxil olan MnO
2
-nin  kütləsini (q) hesablayın. M
r
(MnO
2
) = 87. 
 
Ü m u m i l ə ş d i r i c i   t a p ş ı r ı q l a r
 
 

 
 
74 
 
 
 
 O
KSİGEN YARIMQRUPU ELEMENTLƏRİNİN İCMALI 
  
 
 
VI qrupun əsas yarımqrupunu oksigen Okükürd Sselen Setellur Te və radio-
aktiv polonium Po elementləri təşkil edir. Bu elementlər xalkogenlər adlanır. (Xal-
kogen – “filiz doğuran”  deməkdir.)   
 
 
 
Xalkogen  atomlarının  xarici  energetik  səviyyəsində  6  elektron  vardır:  ns
2
np
4

Davamlı  8-elektronlu  quruluş  əldə  etmək  üçün  onlar  hidrogen  və  metallarla  birləş-
mələrində çatışmayan 2 elektronu özünə birləşdirib –2 oksidləşmə dərəcəsi göstərir. 
Kükürd, selen və tellur elementləri oksigen və halogenlərlə birləşmələrində, oksigen 
isə yalnız flüorla, həmçinin +2 oksidləşmə dərəcəsi göstərir. Oksigendən fərqli olaraq 
kükürd, selen və tellur +4 və +6 oksidləşmə dərəcəsi də göstərir. 
Oksigen atomunun xarici (2-ci) energetik səviyyəsində d-yarımsəviyyəsi olma-
dığı  üçün  o, IV  və  VI  valentlik  və  müvafiq  olaraq +4  və  +6 oksidləşmə  dərəcəsi 
göstərmir (cəd. 17.1). 
Oksigen yarımqrupu elementlərinin hidrogenli birləşmələrinin (H
2
O, H
2
S, H
2
Se, 
H
2
Te)  ümumi  formulu  H
2
R-dir.  H
2
S,  H
2
Se  və  H
2
Te-u  suda  həll  etdikdə  turşular 
əmələ gəlir. Bu turşuların qüvvətliliyi H
2
S
H
2
Se
H
2
Te istiqamətində artır. 
Su çox cuzi olaraq ionlara (H
+
 və OH

) dissosiasiya edir.  
Fəsil
 
OKSİGEN YARIMQRUPU ELEMENTLƏRİ 
5
17 
 
– Yerə dağılmış civəni hansı maddənin köməyi ilə zərərsizləşdirmək olar? 
– Lax yumurtadan hansı qazın iyi gəlir?
 
Xalkogen  atomlarının  xarici  energetik  səviyyələrinin  quruluşundakı  fərqə  diqqət 
yetirin və suallara cavab verin.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
– О, S, Sе və Те atomlarının xarici səviyyələrinin quruluşundakı fərq nədən ibarətdir? 
–  Cütləşmiş  s-
 
və  p-valent  elektronlarının  təklənməsi  xalkogen  atomlarının  hamısında 
mümkündürmü? Bu nə ilə əlaqədardır? 
– Atom quruluşundakı fərq oksigen və kükürd elementlərinin birləşmələrində  göstərdikləri 
valentliklərdə öz əksini tapırmı? Cavabınızı misallarla təsdiqləyin. 
 
 
Fəaliyyət 
Xalkogen atomlarının valent imkanları 
 
 
 
 
nd
 
 
np
 
 
 
 
 
 
ns
  

 
 
 
 
 
 
nd
 
 
 
np
 

   
 
 
ns
  

 
 
 
 
nd
 
np
 
   
 
ns
    
 
 
+
Е
1
 
+
Е
2
 
R = S, Sе, Те 
 о 
О… 
 о 
R… 
 
2p
 
2s
    

R…
*
R…
*

 
 
 

75 
 
•  V  fəsil  •  
Oksigen yarımqrupu elementləri  

Cədvəl 17.1.
 Oksigen və kükürd elementlərinin bəzi xarakteristikaları 
Еlement 
Valent elektronları 
Nisbi elektromənfilik 
Оksidləşmə dərəcəsi 
(birləşmələrində) 
Оksigen,    O 
2s
2
 2p
4
 
3,5 
əsasən –2 
Кükürd,     S 
3s

3p

2,6 
–2, –1, +2, +4, +6 
 
Kükürd,  selen  və  tellur  oksigenlə  RO
2
  və  RO
3
  tipli  oksidlər  əmələ  gətirir.  Bu 
oksidlərə H
2
RO
3
 və H
2
RO
4
 tipli turşular uyğun gəlir (Te üçün H
2
TeO
4
·H
2
O). Yarım-
qrupda elementlərin sıra nömrəsi artdıqca bu turşuların qüvvətliliyi azalır. Bu tur-
şuların tərkibində olan R-in oksidləşmə dərəcəsi müvafiq olaraq +4 və +6 olduğu 
üçün onlar hamısı oksidləşdirici xassəyə malikdir. H
2
RO
3
 tipli turşular isə, həmçinin 
reduksiyaedici xassə göstərir, çünki bu birləşmələrdə R elementi aralıq (+4) oksid-
ləşmə dərəcəsi göstərir.  
 

  S    Se    Te  istiqamətində elementlərin oksidləşdirici xassəsi (qeyri-
metallıq xassələri) azalır, reduksiyaedici xassəsi isə artır.  
 
 
 
 
1. VI qrupun əsas yarımqrup elementləri haqqında səhv ifadəni müəyyən edin.  
A) filiz əmələ gətirən elementlərdir              B) xalkogenlər adlanır             
C) s- və p-elementləridir          
 
          D) eyni dövrdə yerləşmiş halogendən az fəaldır  
E) atomlarının xarici energetik səviyyəsində 6 elektron mövcuddur 
2. Xalkogenlərin atom radiusları artdıqca aşağıdakılardan hansı artır? 
A) ionlaşma enerjisi                     
 
    B) oksidləşdiricilik xassəsi              
C) elektromənfilik                 
 
 
    D) reduksiyaedicilik xassəsi            
E) qeyri-metallıq xassəsi                               
3. Hansı elektron quruluşuna malik atom daha yüksək oksidləşdirici xassə göstərir? 
    A) ...2s
2
2p
4
             B) ...4s
2
4p
4
            C) ...5s
2
5p
4
           D) ...3s
2
3p
4
             E) ...6s
2
6p
4
  
4. Hansı maddədə xalkogenin oksidləşmə dərəcəsi səhv göstərilmişdir? 
               
–2                                         +6                                    +2                                              +6                                           –2                         
     А) H
2
O
2   
                    
B) H
2
SO
4   
              C) S Cl

                D) H
2
SeO
4
               E) H
2
Te 
5. Xalkogenlərin hidrogenli birləşmələrinin və baş oksidlərinin ümumi formullarını yazın. 
6. Hər bir sırada daha qüvvətli turşunu müəyyən edin. 
     1. H
2
S(məh.), H
2
Se(məh.), H
2
Te(məh.)
                        
2. H
2
SO
4
, H
2
SeO
4
, H
2
TeO

Xalkogenlərin oksigensiz və oksigenli turşuları 
Nə üçün H
2
S
H
2
Se
H
2
Te sırası üzrə məhlulda onların turşu xassələri artır? 
 
Həlli:  
H
2
S
H
2
Se
H
2
Te sırası üzrə R atomunun ölçüsünün artması nəticəsində R–H rabitə-
sinin uzunluğu artır, davamlılığı isə azalır. Ona görə suyun polyar molekulları H
2

molekullarından H
+
 ionunu get-gedə daha asan qoparır. 
Tapşırıq.  H
2
RO
4
  tipli  turşularda  R  elementinin  yalnız  oksidləşdirici  xassəyə  malik 
olmasını necə izah edərdiniz? 

mu

 
• xalkogenlər • hidrogen-xalkogenidlər  •  xalkogenlərin oksigenli 
turşuları •   
Açar sözlər
 
 
 
Öyrəndiklərinizi tətbiq edin və yoxlayın 

 
 
76 
 
 K
ÜKÜRD 
  
 
 
 
 
Kəşfi. Kükürd qədim zamanlardan məlumdur.  
Birləşmələrində kükürd, əsasən, –2, –1, +2, +4 və +6 oksidləşmə dərəcəsi göstərir.  
Dövri sistemdə mövqeyi və atomunun quruluşu. Kükürd 3-cü dövr, VI qrupun 
əsas yarımqrup elementidir; atomu 1s
2
2s
2
2p
6
3s
2
3p
4
 elektron formuluna malikdir. 
Təbiətdə  yayılması.  Kükürd  təbiətdə  həm  sərbəst,  həm  də  birləşmələr  şəklində 
yayılmışdır.
 
Təbii birləşmələri əsasən sulfid və sulfatlardır; məsələn, dəmir kolçedanı 
və  ya pirit  FeS
2
;  sfalerit  ZnS,  mis kolçedanı  və  ya  xalkopirit  CuFeS
2
,  qurğuşun 
parıltısı  PbS,  kinovar  HgS,  mis parıltısı Cu
2
S,  gips CaSO
4
·2H
2
O,  mirabilit və ya 
qlauber duzu  Na
2
SO
4
·10H
2
O,  hidrogen-sulfid    H
2
S  və s.  Kükürd  heyvan  və  bitki 
orqanizmlərində (zülallarda), neftdə olan üzvi birləşmələrin tərkibində olur. 
 
 
Respublikamızda kükürd birləşmələrinə əksər filiz yataqlarında rast gəlinir (səh. 40). 
Alınması.  Birləşmələrindən  kükürd  –  piritin  termiki  parçalanması,  hidrogen-
sulfidin oksidləşdirilməsi və digər üsullarla alınır: 
FеS
2
 





Ъ
1000
 FеS + S                          2H
2
S + SО
2
 





kat.
 
t,
2H
2
О + 3S 
18 
 
–  Hansı  maddə  hələ  qədim  zamanlardan  kosmetik  vasitələrin  hazırlanmasında 
istifadə edilirdi?  
– Hansı maddədən dəri xəstəliklərində müalicə vasitəsi kimi istifadə olunur? 
    Kükürdün allotrop modifikasiyalarının modelləri əsasında suallara cavab verin. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
– Kükürdün allotrop modifikasiyalarının quruluşu və fiziki xassələri haqqında nə söyləyə 
bilərsiniz?  
– Sizcə, plastik kükürdün də kristallik kükürdə çevrilməsi mümkündürmü? 
– Sizcə, adətən, biz kükürdün hansı modifikasiyası ilə təmasda oluruq? Kimyəvi tənliklər-
də kükürd necə yazılır? 
 
 
Fəaliyyət
Kristallik və plastik  kükürd 
sulfatlar şəklində
 
sfalerit
gips
pirit
qlauber duzu
 
sulfidlər şəklində
sərbəst kükürd
Kükürd təbiətdə
kristallik kükürd, S
8
plastik kükürd, S
n

 
 
 

77 
 
•  V  fəsil  •  
Oksigen yarımqrupu elementləri  

Allotrop şəkildəyişmələri. Kükürdün 2 allotrop şəkildəyişməsi mövcuddur: kris-
tallik  plastik (amorf) kükürd. Adi şəraitdə
 
kristallik kükürd daha davamlıdır; ona 
görə də zaman keçdikcə plastik kükürd tədricən kristallik kükürdə çevrilir. 
 
Fiziki xassələri. Kristallik kükürd sarı 
rəngli,  kövrək,  sudan  iki  dəfə  ağır, 
112,8°C-də  əriyən  və  444,6°C-də  qayna-
yan  bərk  maddədir.  Qeyri-metal  kimi  o, 
istiliyi  pis  keçirir,  elektrik  cərəyanını  isə 
keçirmir.  Kükürd  suda  həll  olmur,  lakin 
karbon-disulfiddə CS
2
 yaxşı həll olur.  
Toz  halında  olduqda  kükürd  suda  is-
lanmır  və  bu  səbəbdən  suyun  üzərində 
üzür. Xırdalanmış halda bu xassəyə həm-
çinin  kükürdün  bir  çox  təbii  birləşmələri 
də malikdir. Ona görə də suda islanıb çö-
kən “boş süxur”lardan kükürd filizlərinin 
ayrılmasında bu xassədən sənayedə istifa-
də  edilir.  Filizlərin  bu  cür  zənginləşdiril-
məsi üsuluna flotasiya deyilir.                  
 
Kimyəvi  xassələri.  Kükürd  tipik  qeyri-metaldır.  Reaksiyalarda  həm  oksid-
ləşdirici, həm də reduksiyaedici xassələr göstərir. (Kimyəvi tənliklərdə kükürd şərti 
olaraq S kimi göstərilir). 
Kükürd  –  oksidləşdirici  kimi.  Kükürd  qızıl,  iridium  və  platindən  başqa  digər 
metalları və elektromənfiliyi kükürdün elektromənfiliyindən az olan qeyri-metalları 
oksidləşdirir.  O,  qələvi  və  qələvi-torpaq  metalları,  həmçinin  civə  ilə  adi  şəraitdə, 
digər metal və qeyri-metallarla isə qızdırıldıqda reaksiyaya daxil olur:   
 
2Na  + S 
 Na
2
S            2Al  +  3S


 
t
Al
2
S
3
                 H
2
 + S
  


 
t
H
2

 Hg  + S
  
 HgS                 C
   
+  2S 


 
t
CS
2
              
     
Cu 
 
+ S 


 
t
CuS            
 Fe  + S 


 
t
FeS               2P 
 
+  5S 


 
t
P
2
S
5
 
 
 
Kükürd – reduksiyaedici kimi. Kükürd oksigen və halogenlərlə birləşmələrində 
reduksiyaedici xassə göstərir. O, yod və azotla, həmçinin su ilə reaksiyaya daxil olmur: 
          
  S  + 3F
2   
 SF
6
                              
2S + Cl



 
t
S
2
Cl
2
                            
S + O
2


 
t
SO
2
   
 
 
 
 
 
 
Bilik  qutusu
• Civənin  kükürdlə  birləşməsi  reaksiyası  dağılmış  civənin  (məsələn, 
sınmış termometrdən) zərərsizləşdirilməsində istifadə olunur. Belə halda görünən civə 
damcılarını  kağız  vasitəsilə  toplamaq,  boşluqlarda  olan  civənin  üzərinə  isə  kükürd 
tozunu səpmək lazımdır. Bu proses demerkurlaşma adlanır. 
 
 
Bilik qutusu 

            
6HNO
3
(qatı)
 + S
H
2
SO

+ 6NO
2

 
+ 2H
2

       2H
2
SO
4
(qatı) 
+ S 
3SO
2

 
+ 2H
2
O                 Nа
2

3
 + S 

2
S
2
О

                                                                                                  
(natrium-tiosulfat) 
+1    –2
+1  –2
 
Bilik  qutusu 

 
Adətən,  plastik  kü-
kürdü almaq üçün qaynama tempe-
raturuna  qədər  qızdırılmış  kükürdü 
soyuq suya tökürlər. Bu zaman rezin 
kimi dartıla bilən kükürd əmələ gəlir. 
          0             0              +6 1        

 
 
78 
 
Qələvi ilə qızdırıldıqda kükürd həm oksidləşir, həm də reduksiya olunur (dispro-
porsiya reaksiyasına daxil olur):     
  
6NaOH + 3S 


 
t
 Na
2
SO
3
 + 2Na
2
S + 3H
2
O                  
 
Tətbiqi. İstehsal olunan kükürdün əsas hissəsi sulfat turşusunun alınmasına sərf 
olunur. Kükürddən kauçukun vulkanlaşdırılmasında, qara barıtın (KNO
3
+S+C), kib-
ritin, karbon-disulfidin CS
2
 istehsalında istifadə edilir. Toz şəklində kükürd üzüm 
bitkisi zərərvericilərinə qarşı işlədilir. Təbabətdə kükürd məlhəmlərindən dəri xəstə-
liklərinin müalicəsi üçün istifadə edilir. 
 
 
 
 
 
1. Təbiətdə kükürdə hansı şəkildə rast gəlinir? 
1. H
2
S, S, PbS                              2. ZnS, FeS
2
, Cu
2
S                        3. K
2
S, CaS, MgS 
A) yalnız 1 
 
      B) yalnız 2  
              C) 1,2,3   
         D) 1,2   
   E) 1,3 
2. Hansı ifadə kristallik
 
kükürdə aid deyil?  
A) 8 atomlu molekullardan ibarətdir                  
B) molekulyar quruluşa malikdir 
C) adi şəraitdə plastik kükürddən az dayanıqlıdır                  
D) əridilmiş halda soyuq suya tökdükdə plastik kükürdə çevrilir 
E) toz halında suda islanmır   
3. X, Y, Z və K maddələrini müəyyən edin. 
S  +  Al 


 t
X        S + O
2
 


 t
Y           S  + Cl
2
 


 t
         S + F
2
 
 
 
   1. Al
2
S
3
          2. Al
2
S        3. SO
2
          4. SO
3             
5. S
2
Cl
2
          6. SF
6
          7. SF
 
4. Sxemləri tamamlayın və sərbəst kükürdün (S) həm oksidləşdirici, həm də reduksiyaedici 
xassə göstərdiyi reaksiyanı qeyd edin. 
1. NaOH + S 
         
 
   2. Na
2
S + S 
     
3. H
2
SO
4
(q) + S 
                    4. C   +  S                                     
5. HNO
3
(q) + S 
  
5. Kükürd hansı maddələrlə qarşılıqlı təsirdə olmur? 
1. yod               2. su    
      3. qələvi    
      4. gümüş   
     5. qızıl 
6. 32 q kükürdlə 15,5 q fosforu qızdırdıqda neçə mol P
2
S

alınar? A
r
(S) = 32, A
r
(P) = 31
.
 
Kükürd  insan  orqanizmində  enerjinin  ayrılmasında,  qanın  laxtalanma-
sında, kollagen zülalının və bəzi fermentlərin əmələ gəlməsində böyük rol 
oynayır. Kükürdə “gözəllik” elementi də deyilir. Kükürd çatışmazlığı zama-
nı  saçların  solması,  dırnaqların  qırılması,  oynaq  ağrıları,  sümüklərin 
kövrəkliyi və sınıqlığı müşahidə olunur.    
Bu maraqlıdır 
• kristallik və plastik kükürd • flotasiya •  
Açar sözlər
 
 
Öyrəndiklərinizi tətbiq edin və yoxlayın 
   0                          +4                         2

 
 
 

79 
 
•  V  fəsil  •  
Oksigen yarımqrupu elementləri  

 H
İDROGEN-SULFİD 
 
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   30


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə