ŞÜKÜr mustafa, İLTİfat ləTİfov ümumtəhsil məktəblərinin 9-cu sinfi üçün



Yüklə 3.97 Kb.
PDF просмотр
səhifə15/30
tarix28.04.2017
ölçüsü3.97 Kb.
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   30

 su ilə iki turşu – nitrat HNO
3
 və nitrit 
HNO
2
 turşularını əmələ gətirir: 
2NO
2
 + H
2






soyuq
 HNO

+ HNO

 
 
2NO
2
 + 2KOH 
 KNO

+ KNO
2
 + H
2

 
Bu səbəbdən azot-dioksid NO
2
 qarışıq anhidrid də adlanır.  
 
 
Bilik qutusu 
• N
2
 molekulunun quruluşu. Azot molekulunun quruluş formulu  N
elektron formulu isə
 
: 
N   N 
:
 kimidir. Molekulda üçqat rabitə çox davamlı rabitədir. Bu 
rabitələrdən  biri 

-,  ikisi  isə 

-rabitədir.
 
Hər  üç  rabitənin  elektron  sıxlığı  atomlar 
arasında simmetrik paylandığından N
2
 molekulu qeyri-polyardır.
   
 
 
 
Bilik qutusu 
• Bor-nitrid (BN) 3000°C-də əriyir və bərkliyinə görə almaza oxşardır.  
Nitridlər ammonyakın alınması ilə hidrolizə uğrayır:  
 
Ca
3
N
2
 + 6H
2

 3Ca(OH)
2
 + 2NH
3

 
litium-nitrid

 
 
92 
 
Azot-dioksidi artıq  miqdarda götürülmüş oksigenin  iştirakı  ilə  suda  həll  etdikdə 
yalnız nitrat turşusu alınır (bax: səh. 99): 
 
4NO
2
 + 2H
2
O + O
2
 


 4HNO
3
  
 
Azot-dioksid NO
2
 – qonur rəngli, spesifik iyli, havadan ağır, zəhərli qazdır. 
Tətbiqi. Azot, əsasən, ammonyakın alınmasına, ondan isə  nitrat turşusu, mineral 
gübrələr, partlayıcı maddələr və s.-nin istehsalına sərf olunur. 
Azotdan təsirsiz mühit yaradılmasında – elektrik lampalarında, havaya və rütu-
bətə həssas olan maddələrin saxlanmasında və daşınmasında geniş istifadə olunur. 
Azotla  həmçinin  polad  əşyaların  səthini  yüksək  temperaturda  azotlaşdırırlar. 
Nəticədə səthdə polada yüksək möhkəmlik verən dəmir nitridləri əmələ gəlir. Maye 
azotu həm də soyuducu sistemlərdə tətbiq edirlər. 
 
 
 
 
 
1.  Azot  yarımqrupu  elementlərinin  hidrogenli  birləşmələrinin  və  baş  oksidlərinin  ümumi 
formullarını göstərin. 
A) RH
5
; R
2
O
5             
B) RH
5
; R
2
O
3           
C) RH
3
; R
2
O
3
        D) RH
3
; RO
3
         E) RH
3
; R
2
O
5
 
2. 1–3-də daha qüvvətli əsası, 4–6-da daha qüvvətli  turşunu müəyyən edin.  
1) NH
3
  
2) PH
3
  
3) AsH

4) HNO
3
  5) H
3
PO

6) H
3
AsO

A) 1, 4             
B) 2, 5                    C) 3, 6                   D) 1, 6                  E) 3, 4      
3. Hansı tənliklərdə X maddəsi azot qazıdır? 
1. 2NH
3
 + 3CuO


 t
X + 3Cu + 3H
2
O                             
2. NH
4
NO
2
 


 t
 X + 2H
2

3. 2NH
4
Cl + Ca(OH)
2
 


 t
CaCl

+ 2H
2
O + 2X                    
4. (NH
4
)
2
Cr
2
O
7
 


 t
Cr
2
O
3
 + 4H
2
O + X 
4. Nə üçün azot birləşmələrində V valentlik göstərmir? 
5.  Azot  hansı  tərkibli  oksidləri  əmələ  gətirir?  Onlardan  hansılar  qələvi  məhlulu  ilə 
reaksiyaya daxil olur? Reaksiyaların tənliklərini tərtib edin. 
6. Nitrat turşusunun nitrit turşusundan qüvvətli olmasını necə izah edərdiniz?  
7. Hidrogen-sianid və disianın  quruluş formullarını tərtib edin. 
8. 1000 litr (n.ş.) havadan neçə litr azot alınar?                                 
9. 4,48 (n.ş.) ammonyakı qızdırılmış CuO üzərindən keçirdikdə 80% çıxımla neçə litr azot 
alınar?
 
 
 
 
 
• azotun oksigenli turşuları •  metal-nitridlər • azot-dioksid • 
Açar sözlər
 
 
Öyrəndiklərinizi tətbiq edin və yoxlayın 

 
 
 

93 
 
•  VI  fəsil  •  
Azot yarımqrupu elementləri  

 A
MMONYAK 
 
 
 
 
 
 
Quruluşu. Ammonyak molekulunun fəza quruluşunu təpəsində 
sp
3
-hibridləşmiş halında azot atomu, əsasında isə üç hidrogen atomu 
yerləşmiş piramida şəklində təsəvvür etmək olar (
d
).              
 
 
 
  
Alınması. Ammonyak laboratoriyada ammonium duzlarını qələvi ilə qızdırmaqla  
 
2NH
4
Cl + Ca(OH)
2
 


 
t
CaCl
2
 + 2H
2
O + 2NH
3
 
 
sənayedə isə azot və hidrogenin qarşılıqlı təsirindən alınır: 
 
N
2
(q)
 +  3H
2
(q) 
         kat, P, t       
  
2NH
3
(q)
 + Q 
Sonuncu reaksiya dönər, ekzotermik olub həcmin azalması ilə gedir. Ona görə də 
Le-Şatelye  prinsipinə  əsasən,  ammonyakın  alınması  çox  yüksək  olmayan  (400–
500
C) temperaturda, 30 MPa təzyiqdə, həmçinin Al
2
O
3
 və K
2
O ilə aktivləşdirilmiş 
dəmir yonqarlarından ibarət katalizatorun iştirakında aparılır. 
23 
 
– Huşunu itirmiş adama ilk tibbi yardım olaraq iylədilir, məhlulundan gübrə kimi 
istifadə olunur. Söhbət hansı maddədən gedir?  
Sxemlərə  (
а, b, c
) əsasən suallara cavab verin.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
– 
b 
çevrilməsi ammonyakın hansı xassəsini əks etdirir? 
–  Ammonyaka  suyun  və  hidriogen-xloridin  birləşməsindən  alınan  məhsullar  qeyri-üzvi 
birləşmələrin hansı siniflərinə aiddir?   
– Ammonyakda azotun oksidləşmə dərəcəsini nəzərə alaraq azotun ammonyakda oksid-
ləşdirici, yoxsa reduksiyaedici xassələrə malik olduğunu müəyyən edin və əsaslandırın.  

 
Ammonyak molekulunun 
а 
və ammonium kationunun 

fəza quruluşlarının oxşar və fərqli 
xüsusiyyətlərini qeyd edin. 
 
 
Fəaliyyət 
Ammonyak molekulunun və  ammonium kationunun quruluşu 
 
 
Bilik qutusu 
• Ammonyak molekuluna həmçinin mərkəzində N atomu, üç təpəsində H 
atomu  və  4-cü  təpəsində  bölünməmiş  elektron  cütü  yerləşmiş  tetraedr  şəklində  də 
baxmaq  olar (
a
).
 
(b)
(c)
 (a) 
bölünməmiş 
elektron cütü
H    N

+     H

 H N H      və ya
Щ
Щ
+
Щ
Щ
+
 
(d) 
• •
 

 
 
94 
 
 
 
Fiziki xassələri. Ammonyak – rəngsiz, xarakterik kəskin iyli, havadan təqribən 
2  dəfə  yüngül  qazdır.  Yüksək  təzyiqdə  və  ya  soyudulduqda  o,  asanlıqla  rəngsiz 
mayeyə  çevrilir  (t
qay. 
=  –33,4°C).  Maye  ammonyak  böyük  buxarlanma  istiliyinə 
malikdir və bu səbəbdən soyuducu qurğularda tətbiq edilir. Ammonyak suda yaxşı 
həll olur (20°C-də 1suda 700 ammonyak həll olur). Ammonyakın suda məhlulu 
ammonyaklı su və ya naşatır spirti adlanır.  
Kimyəvi  xassələri.  Ammonyakın  suda  məhlulu  zəif qələvi xassəlidir,  çünki 
ammonyak molekullarının az  bir hissəsi su  ilə  reaksiyaya girib məhlulda 

4
NH
 və 
OH

 ionları əmələ gətirir (
e
)
 
           NH
3
 + H
2
O  


 
 
NH
4
OH  


 

4
NH
+ OH
– 
Ammonyak turşularla qarşılıqlı təsirdə olub duz  
əmələ gətirir (
f
)
 
HNO
3
 + NH

 NH
4
NO
3
 
                                             ammonium-nitrat
 
            
H
3
PO
4
 + NH
3
 
 NH
4
H
2
PO
4
 
                                                 ammonium-dihidroortofosfat 
 
H
3
PO
4
 + 2NH
3
 
 (NH
4
)
2
HPO
4
  
                                   
ammonium-hidroortofosfat 
Qatı  xlorid  turşusuna  salınmış  şüşə  çubuğu  ammon-
yakla  dolu  sınaq  şüşəsinin  ağzına  yaxınlaşdırdıqda  am-
monium-xlorid duzunun hissəciklərindən ibarət ağ tüstü 
əmələ gəlir (
f
)
HCl + NH

 NH
4
Cl                             
                                        ammonium-xlorid
 
Yuxarıda baxılan reaksiyalarda azotun oksidləşmə də-
rəcəsi dəyişmir, valentliyi isə III-dən IV-ə qədər artır. 
Ammonyakın digər reaksiyalarında azotun oksidləşmə 
dərəcəsi dəyişir. 
Ammonyak qızdırıldıqda parçalanır: 
   
                     2NH
3
  


t
  
N

+ 3H
2
 
Ammonyak saf oksigendə sarı alovla yanır, havada isə yanmır. Qızdırılmış hava 
və katalizatorun iştirakında ammonyak azot-monooksidə oksidləşir: 
 
4NH

+ 3O
2






  
yanma
 
t,
2N
2
+ 6H
2
O        4NH
3
 + 5O
2





 t
Rh,
\
Pt
4NO
+ 6H
2

İkinci reaksiyadan nitrat turşusu istehsalında istifadə edilir.  
 
 
Bilik qutusu 
• Ammonyakın alınması reaksiyası dönər olduğundan dövredici prosesdən 
istifadə  olunur,  yəni  reaksiyaya  girməyən  azot  və  hidrogen  qarışığı  soyuducuda 
mayeləşən  ammonyakdan  ayrılaraq  yenidən  kontakt  aparatına  qaytarılır.  Bunun  nəti-
cəsində azot və hidrogen qarşığının 95%-ə qədərini ammonyaka çevirmək mümkün olur.
 
 
(e)
 
Ammonyakın bir- 
iki damcı fenolftalein əlavə 
edilmiş suda həll olması 
(f)
 
“Alovsuz tüstü
” 
NH
4
Cl 
HCl 
NH
3
 

 
 
 

95 
 
•  VI  fəsil  •  
Azot yarımqrupu elementləri  

Ammonyak karbon-dioksidlə azot gübrəsi – karbamid CO(NH
2
)
2
 əmələ gətirir: 
  
 
2NH

 + CO
2
  
  t, P  
 (NH
2
)
2
C=O + H
2

 
 
 
Tətbiqi. Ammonyakın külli miqdarı nitrat turşusunun, azotlu gübrələrin, ammon-
yak  üsulu  ilə  sodanın  alınmasına  sərf  olunur.  Ammonyakın  asan  mayeləşməsi  və 
istiliyi udmaqla buxarlanması xassəsinə əsaslanaraq ondan soyuducu qurğularda isti-
fadə olunur. Ammonyakın suda məhlulundan təbabətdə naşatır spirti adı ilə işlədilir. 
Təyini.  Ammonyak  qazını  isladılmış  qırmızı  lakmus  kağızını  göyərtməsinə, 
özünəməxsus kəskin iyinə  və  qatı  xlorid  turşusunun  dumanı  ilə  ağ tüstü  əmələ 
gətirməsinə görə də təyin etmək olur.     
            
 
 
 
 
1. Hansı ifadə ammonyaka aid deyil? 
A) havadan yüngül kəskin iyli qazdır                 
 
 
B) molekulu müstəvi quruluşludur 
C) suda yaxşı həll olur    
 
 
 
 
 
 
 
 
D) su ilə ammonyaklı su əmələ gətirir              
 E) molekulu bölünməyən elektron cütünə malikdir  
2. Ammonyak qazı necə təyin edilir?                        
1. kəskin spesifik iyinə görə                            
2. nəm lakmus kağızını göyərtməsinə görə 
3. nəm lakmus kağızını qızartmasına görə       
4. hidrogen-xloridlə ağ tüstü əmələ gətirməsinə görə 
A) yalnız 1               B) yalnız 4              C) yalnız 2                  D) 1,2,3                 E) 1,2,4 
3. Sxemi əmsallaşdırın və X maddəsini müəyyən edin.   NH
3
 + 3O
2
 
 X + 6H
2

4. Sxemləri tamamlayın və ammonyakın laboratoriyada alınması tənliyini qeyd edin. 
1. NH
4
NO
3
 


 t
                                   2. (NH
4
)
2
CO
3
 


 t
                          3. NH
4
Cl


 t
  
4. NH
4
Cl + Ca(OH)
2
 
                          5. N
2
 + 3H
2


 
kat
 
t,
 
5. Ammonyakın əsasi xassələrini əks etdirən reaksiyaların tənliklərini yazın. 
6. 300 l ammonyak (n.ş.) almaq üçün neçə litr hidrogen və neçə litr azot sərf olunar? 
7. Tərkibində 10 q qatışığı olan 117 q ammonium-xloridin artıqlaması ilə götürülmüş sönmüş 
əhənglə reaksiyasından neçə litr (n.ş.) ammonyak alınar? Reaksiyaya neçə mol sönmüş 
əhəng sərf olunar? M
r
(NH
4
Cl) = 53,5. 
8. 0,6 ton karbamid almaq üçün neçə m
3
 (n.ş.) ammonyak tələb olunar? M
r
[CO(NH
2
)
2
] = 60.
 
 
 
Bilik qutusu 
• Ammonyak güclü reduksiyaedicidir. Qızdırıldıqda o, metal oksidlərini 
reduksiya edir: 
3CuO + 2NH
3
 
3Cu + N
2
 + 3H
2

• ammonyak molekulunun quruluşu • ammonyaklı su • ammonyakın 
əsasi və reduksiyaedici xassələri • karbamid • 
Açar sözlər
 
 
 
Öyrəndiklərinizi tətbiq edin və yoxlayın
 

 
 
96 
 
 A
MMONİUM DUZLARI 
 
 
 
 
Alınması. Ammonium duzlarını ammonyakın və ya ammonium-hidroksidin tur-
şularla qarşılıqlı təsirindən almaq olar. Hər iki halda çoxəsaslı turşunu artıqlaması 
ilə götürdükdə turş duz alınır:           
      
2NH

+ H
2
SO
4
 (NH
4
)
2
SO
4
            2NH
4
OH + H
2
SO

 (NH

)
2
SO

+2H
2

   
  NH

+ H
2
SO
4
 NH

HSO
4
              NH
4
OH + H
2
SO

 NH
4
HSO

+ H
2
O                           
 
Fiziki xassələri. Ammonium duzları bərk, əsasən, ağ rəngli, suda yaxşı həllolan 
kristal maddələrdir. 
Kimyəvi xassələri. Ammonium duzları digər duzların ümumi xassələrinə və bəzi 
xüsusi xassələrə malikdir. 
Digər duzlar kimi ammonium duzları turşularla, duzlarla qarşılıqlı təsirdə olur, 
suda məhlulda ionlara dissosiasiya edir:
     
 
 
              (NH
4
)
2
CO

+ H
2
SO
4
 
 (NH
4
)
2
SO

+ H
2
O + CO
2
 
(NH
4
)
2
SO

+ BaCl

 BaSO
4
 + 2NH
4
Cl 
NH
4
Cl + AgNO

 AgCl + NH
4
NO
3
                 NH
4
Cl 


NH
4

+ Cl

 
 
Ammonium duzlarının xüsusi xassələrinə onların qələvilərlə qarşılıqlı təsirdə ol-
ması (bax: fəaliyyət)qızdırıldıqda parçalanması və su ilə hidrolizə uğraması aiddir
1. Ammonium duzlarının qələvilərlə reaksiyası bu duzların təyin edilməsində isti-
fadə edilir, çünki reaksiya nəticəsində alınan ammonium-hidroksid kəskin iyli ammon-
yakın ayrılması ilə parçalanır (bax: fəaliyyət bölməsində araşdırılan təcrübəyə):
 
 
 
NH
4
Cl + NaOH 
NaCl
t   
   


 

 NH
4
OH 
 NH
3
 + H
2
O
 
24 
 
– Qalaylama işlərində metalın səthindəki oksid təbəqəsini təmizləmək məqsədilə 
hansı maddədən istifadə edilir?                
 
Təchizat:  kimyəvi  stəkan,  NH
4
Cl  və  qələvi  məh-
lulları, lakmus və fenolftalein kağızları (və ya məh-
lulları), spirt lampası. 
İşin  gedişi:  stəkanda  15–20  ml  NH
4
Cl  məhlulunun 
üzərinə bir o qədər qələvi məhlulu əlavə edib alınmış 
məhlulu spirt lampasında qızdırın. Növbə ilə stəkanın 
ağzına  nəm  fenolftalein  və  nəm  qırmızı  lakmus 
kağızlarını yaxınlaşdırın və müşahidə aparın. 
 
Nəticəni müzakirə edin: 
– Nəm fenolftalein və nəm qırmızı lakmus kağızlarını stəkanın  
ağzına yaxınlaşdırdıqda onlar hansı rəngə boyanır? Nə üçün? 
– Bu yolla ammoniumun digər duzlarını da təyin etmək olarmı? 
– Ammonium duzlarının digər xassələri nədən ibarətdir?
 
 
 
Fəaliyyət 
Ammonium-xloridin qələvilərlə reaksiyası
Cl

NH
4
+
NH
3

 
       
H
2
O
   
Cl
– 
Na
+
 
Na
+
    OH

 

 
 
 

97 
 
•  VI  fəsil  •  
Azot yarımqrupu elementləri  

2. Qızdırıldıqda ammonium duzlarının parçalanma xüsusiyyəti duzun anionun-
dan asılıdır. HCl, HBr, H
2
CO
3
, H
2
SO

və s. turşuların ammonium duzları parçalan-
dıqda ammonyak və suda məhlulu turşu olan qazlar ayrılır ki, bunlar da soyudul-
duqda yenidən duz əmələ gətirir:    
 
NH
4
Cl


 t
NH
3
 + HCl






da
soyudulduq
NH
4
Cl 
                              NH
4
HCO
3


 t
NH
3
 + H
2
O + CO
2
 
 
Duzun  anionu  güclü  oksidləşdirici  turşunun  (HNO
3
,  HNO
2
,  H
2
Cr
2
O
7
  və  s.) 
anionu olduqda parçalanmadan ayrılan ammonyak oksidləşməyə uğrayır: 
(NH
4
)
2
Cr
2
O



 t
  
N
2
 + Cr
2
O
3
 + 4H
2
O         NH
4
NO



 t
 N
2
O
 + 2H
2

3. Ammonium duzları zəif əsasdan əmələ gəlmiş duzlar kimi hidrolizə uğrayır: 
 
NH
4
Cl + HOH 


 NH
4
OH + H
+
 + Cl

 
(turş mühit) 
Tətbiqi.  Nitrat,  sulfat  və  ortofosfat  turşularının  ammonium  duzlarından  gübrə 
kimi, ammonium-nitratdan partlayıcı maddə olan "ammonal"ın alınmasında, ammo-
nium-xloriddən  metalların  lehimlənməsi  işində  istifadə olunur: 
 
4CuO + 2NH
4
Cl 
 3Cu + N
2
 + CuCl
2
 + 4H
2

Təyini. Ammonium duzlarının təyini onları qələvilərlə qızdırdıqda ammonyakın 
ayrılmasına əsaslanır. 
  
 
 
 
 
 
1. Ammonium duzlarına aid səhv ifadəni müəyyən edin.   
A) donor-akseptor mexanizmi ilə yaranmış kovalent rabitəyə malikdir 
B) hidrolizə uğrayır 
C) qələvi ilə qızdırıldıqda ammonyak ayrılır 
D) qızdırıldıqda parçalanma məhsulları duzun anionundan asılıdır 
E) bəziləri molekulyar quruluşa malikdir 
2. K
2
SO
4
 və (NH
4
)
2
SO

duzlarını necə ayırd etmək olar? 
A) BaCl
2
 məhlulu ilə   
 
B) suda həll olmalarına görə   
C) HNO
3
 məhlulu ilə                   
D) qələvi məhlulu ilə   
 
E) amonyaklı su ilə 
3. Sxemləri tamamlayın və ammonyakın alındığı tənlikləri qeyd edin. 
1. (NH
4
)
2
SO
3


 t
      2. NH
4
Cl


 t
     3. CuO + NH
4
Cl 
        4. NH
4
Cl + KOH


 t
   
4. Ammonium-xloriddə kimyəvi rabitələrin tiplərini və əmələgəlmə mexanizmlərini araşdırın. 
5. NH
4
Cl, (NH
4
)
2
SO
4
 və NH

Br məhlullarını bir-birindən necə fərqləndirmək olar? Reak-
siyaların tənliklərini yazın. 
6. 1 mol kalsium-hidroksidin 110 q ammonium-xloridlə qarşılıqlı təsirindən neçə litr (n.ş.) 
ammonyak alınar? M
r
(NH
4
Cl) = 53,5.
 
• ammonium duzlarının xüsusi xassələri • donor-akseptor mexanizmi 
ilə yaranan  kovalent rabitə
Açar sözlər
 
 
 
Öyrəndiklərinizi tətbiq edin və yoxlayın 

 
 
98 
 
 N
İTRAT TURŞUSU 
 
 
 
 
 
Alınması. Laboratoriyada nitrat turşusunu bərk halda götürülmüş kalium-nitrat 
və ya natrium-nitrata zəif qızdırmaqla qatı sulfat turşusunun təsirindən almaq olar: 
 
KNO
3
(b)
  +  H
2
SO
4
(q)
 


 
t
HNO
3
 + KHSO
4
 
 
Sənayedə nitrat turşusu ammonyakdan alınır. Proses 3 mərhələ üzrə gedir: 
1. Ammonyak platin-rodium katalizatoru iştirakında havanın oksigeni ilə NO-ya 
oksidləşdirilir: 
4NH
3
 + 5O
2
 





 t
Rh,
\
Pt
 
4NO
 + 6H
2

 
2. Azot-monooksid adi temperaturda havanın oksigeni ilə azot-dioksidə oksidləş-
dirilir: 
2NO + O

 2NO
2
 
 
3. Artıq miqdarda götürülmüş oksigenin iştirakı ilə azot-dioksid suda həll edilir: 
4NO
2
 + 2H
2
O + O
2
 


 4HNO
3
 + Q 
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   30


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə