Və vasiTƏLƏRİ fənnindən mühazirələr toplusu hazirladi qaim cəFƏrov metrologiya haqqında ümumi məlumat



Yüklə 1,11 Mb.
səhifə5/59
tarix18.12.2022
ölçüsü1,11 Mb.
#76160
növüMühazirə
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   59
V vasiT L R f nnind n m hazir l r toplusu hazirladi qaim c F r

1.6.2. Mexaniki törəmə ölçü vahidləri


Dönmə bucağı

radian

rad

Cisim bucağı

steradian

sr

Sahə

kvadrat metr

m 2

Həcm

kub metr

m3

Tezlik

hers

Hs

Bucaq tezliyi

radian / saniyə

rad / san

Sürət

metr / saniyə

m / san

Təcil

metr / saniyə kvadratı

m / san2

Bucaq sürəti

radian / saniyə

rad / san

Bucaq təcili

radian / saniyə kvadratı

rad / san2

Dalğa uzunluğu

metr

m

Firlanma tezliyi

dövr / saniyə

d / san

Sıxlıq

kiloqram / kub metr

kq / m3

Çəki

nyuton

N

Xüsusi çəki

nyuton / kub metr

N / m3

Qüvvə

nyuton

N

Təzyiq

paskal

Pa

Qüvvə momenti

nyuton∙ metr

N ∙ m

Fırlanma momenti

nyuton ∙ metr

N ∙ m

İş

coul

C

Güc

vatt

Vt

Enerji

coul

C

Qravitasiya sahəsinin intensivliyi

nyuton / kiloqram

N / kq




      1. Elektrik törəmə ölçü vahidləri



Elektrik yükü

kulon

Kl

Elektrik dipol momenti

kulon ∙ metr

Kl ∙ m

Qütbləşmə

kulon / kvadrat metr

Kl / m2

Vakuumda dielektrik keçiriciliyi

farad /metr

F / m

Elektrik sahəsinin gərginliyi

volt / metr

V / m

Elektrik yerdəyişmə seli

kulon

Kl

Elektrik yerdəyişmə seli sıxlığı

kulon / kvadrat metr

Kl / m2

Elektrik potensialı

volt

V

Tutum

farad

F

Müqavimət

om

Om

Xüsusi müqavimət

om ∙ metr

Om ∙ m

Keçiricilik

simens

Sm

Xüsusi keçiricilik

simens / metr

Sm / m

Cərəyan sıxlığı

amper / kvadrat metr

A / m2

Elektrik enerjisinin sıxlığı

coul / kub metr

C / m3

Reaktiv müqavimət

om

Om

Impedans

om

Om

Admitans (bütöv keçiricilik )

simens

Sm

Elektrik güçü

vatt

Vt

Elektrik enerjisi

coul

C

Xarakteristik müqavimət

om

Om

Itki bucağı

radian

rad


1.6.4. Maqnit törəmə ölçü vahidləri


Maqnit skalyar potensialı

amper

A

Maqnit sahəsinin gərginliyi

amper / metr

A / m

Maqnit seli

veber

Vb

Maqnit vektor potensialı

veber / metr

Vb / m

Maqnit hərəkət qüvvəsi

amper ∙ sarğı

A ∙ sarğı

Maqnit keçiriciliyi

henri / metr

Hn / m

Maqnit dipol momenti

amper ∙ kvadrat metr

A ∙ m2

İnduktivlik

henri

Hn

Qarşılıqlı induksiya

henri

Hn

Maqnit müqaviməti

amper / veber

A / Vb

Maqnit keçiriciliyi

veber / amper

Vb / A

Maqnitlənmə

amper / metr

A / m


1.6.5. Optik törəmə ölçü vahidləri


Şüalanma enerjisi

coul

C

Şüalanma seli

vatt

Vt

Şüalanma gücü

vatt / steradian

Vt / sr

Enerji parlaqlığı

vatt / steradian kvadrat metr

Vt / ( sr · m2 )

Enerji işıqlanması

vatt / kvadrat metr

Vt / m2

İşıq enerjisi

lyumen ∙ saniyə

lm ∙ san

İşıq seli

lyumen

lm

İşıqlanma

lyumen / kvadrat metr

lm / m2

İşıqlanma

lyuks

Lk

Parlaqlıq

kandela / kvadrat metr

cd / m2

İşığın əks olunması

lyumen / vatt

lm / Vt

İşıq effektivliyi

lyumen / vatt

lm / Vt

Çox vaxt fiziki kəmiyyətlərin on dəfələrlə böyük və kiçik qiymətlərindən istifadə olunur. Ölçü vahidlərinin bu qiymətlərini ifadə etmək üçün tətbiq edilən onluq vuruqların tərtibinə görə əmsal - sözönləri aşağıdakı cədvəldə göstərilmişdir:




Vuruq

adı

Sİ-də
işarəsi



Vuruq

adı

Sİ-də
işarəsi



10-18

atto

a

101

deka

da

10-15

femto

f

102

hekta

h

10-12

piko

p

103

kilo

K

10-9

nano

n

106

meqa

M

10-6

mikro

mk

109

qiqa

G

10-3

milli

m

1012

tera

T

10-2

santi

s

1015

peta

P

10-1

desi

d

1018

ekza

E


Elektrik ölçü vahidlərinin şərti işarələri

I – cərəyan şiddəti


U – gərginlik
P – güc
R – elektrik müqaviməti
Zd – dalğa müqaviməti
Z tam müqavimət
C – elektrik tutumu
L – induktivlik
e – elektrik hərəkət qüvvəsi
φ – gərginlik və cərəyan arasında faza fərqi
ω – dəyişən cərəyanın bucaq tezliyi
f – dəyişən cərəyanın tezliyi
a – elektrik sönməsi
λ – elektromaqnit dalğa uzunluğu

Elektrik ölçmə vasitələrinin təsnifatı

Ölçmə vasitələri ölçmədə istifadə olunan və normalaşdırılmış metroloji xarakteristikalara malik xüsusi texniki vasitələrdir.



Şəkil 2.1. Elektrik ölçmə vasitələrinin təsnifatı

Şəkil 2.1 – də elektrik ölçmə vasitələrinin təsnifatı sxemi göstərilmişdir. Təsnifatına görə ölçmə vasitələrinə aşağıdakılar daxildir:


1. Ölçülər – fiziki kəmiyyətin müəyyən qiymətini özündə əks etdirən ölçmə vasitəsidir. Ölçülər bir qiymətli, çoxqiymətli və ölçü dəstinə bölünürlər. Birqiymətli ölçü fiziki kəmiyyətin vahid ölçüsünü əks etdirir. Ölçmə zamanı eyni kəmiyyəti müxtəlif üsullarla ölçdükdə eyni qiymət alınmalıdır. Çoxqiymətli ölçü eyni adlı fiziki kə­miy­yətin müxtəlif ölçüsünü əks etdirir. Çoxqiymətli ölçülərə dəyişən tutumlu konden­satoru misal göstərmək olar. Ölçü dəsti eyni adlı bir sıra müxtəlif ölçülü kəmiyyətləri təcəssüm etdirən xüsusi ölçülər komplektindən ibarətdir. Ölçü dəsti ölçmə texnikasında geniş yayılmışdır. Buna misal olaraq müqavimətlər mağazasını, tutumlar mağazasını göstərmək olar.
2. Elektrik ölçmə çihazları - müşahidəçinin bilavasitə qəbul edə bildiyi formada ölçmə informasiyası yaradan elektrik ölçmə vasitələrinə deyilir. Ölçmə cihazlarının göstərişi ölcülən kəmiyyətin vahidi ilə ifadə olunur. Ölçmə cihazları analoq və rəqəm ölçmə cihazlarına bölünür.
3. Ölçmə çeviriciləri – sonradan çevirmək, ötürmək, işləmək və yadda saxlamaq üçün münasib formada ölçmə informasiya siqnalı hasil edən ölçmə vasitələridir. Elektrik kəmiyyətlərini qeyri - elektrik kəmiyyətlərinə çevirən və qeyri - elektrik kəmiyyətlərini elektrik kəmiyyətlərinə çevirən olmaqla iki qrupa bölünürlər.
4. Elektrik ölçmə qurğuları – ölçməni səmərəli təşkil etmək üçün ölçmə vasitələri və köməkçi qurğuların funksional və konstruktiv cəhətdən birləşmiş cəminə deyilir.
5. İnformasiya ölçmə sistemləri - hər hansı bir informasiyanı avtomatik qəbul edib onu rabitə kanalı vasitəsilə ötürərək lazimi vasitələrdə təsvir olunması sistemlərinə deyilir.

Ölçmə xətaları

Fiziki kəmiyyətin ölçülməsi nəticəsində onun təyin olunan qiyməti kəmiyyətin əsl qiymətindən həmişə fərqlənir. Həmin fərq ölçmə xətası olub, ölçmə prosesinə və nəticəsinə təsir edən müxtəlif faktorların və mənfi amillərin səbəbindən yaranır. İfadə edilmə üsuluna görə ölçmə nəticələrinin xətaları mütləq və nisbi olurlar.


Mütləq xəta – ölçmə nəticəsində alınan qiymətdən ölçülən kəmiyyətin əsl qiymətinin fərqinə deyilir və aşağıdakı düs­turla ifadə olunur:

ΔA = Aölç ─ Aəsl ( 3.1. )

Burada ΔA - mütləq xəta, Aölç - çıhazın göstərmiş olduğu nəticə, Aəsl - kəmiyyətin əsl qiymətidir. Mütləq xəta ölçülən kəmiyyətin vahidi ilə ifadə olunur.


Ölçülən kəmiyyətin əsl qiyməti məlum olmadıqda ”həqiqi qiymət” terminindən istifadə olunur. Belə qiymət kimi ölçmə vasitələrinin köməyilə müəyyən oluna bilən qiymət qəbul edilir. Mütləq xətanın ölçülən kəmiyyətin həqiqi qiymətinə olan nisbətinin faizlə ifadəsinə nisbi xəta deyilir:
 ( 3.2 )
Ölçmə nəticəsi həqiqi qiymətdən artıq alınarsa xəta müsbət, əks halda isə xəta mənfi olur.
Ölçmənin xətasını azaltmaq məqsədilə eyni bir kəmiyyət bir neçə dəfə ölçülür. Alınan nəticələr cədvəldə qeyd olunur. Ölçülən kəmiyyətin həqiqi qiyməti kimi ölçmənin orta qiymətini götürmək olar. Kəmiyyətin orta qiyməti ölçmələrdən alınan nəticələrin cəminin bu ölçmələrin sayına olan nisbətidir. Bu aşağıdakı formula ilə təyin olunur:
  ( 3.4 )
Burada: n - ölçmələrin aparılma sayı;
Ai –ölçmələrdən alınan nəticələrdir.


Yüklə 1,11 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   59




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin