Xalqımızda azadlıq, müstəqillik fikirlərini daha da gücləndirmiş oldu



Yüklə 19,75 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə13/80
tarix31.01.2017
ölçüsü19,75 Mb.
#7086
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   ...   80

 

ABBAS  SƏHHƏT,  Abbasqulu  Əlabbas  oğlu  M  e  h  d  i  z  a  d  ə  (1874,Şamaxı-  11.5.1918,  Gəncə)-  şair,  nasir, 

dramaturq,  publisist,  maarif  xadimi.  Ruhani  ailəsində  doğulmuşdur.  Şa ma xıda  məhə llə  məktəbində  (1881-93),  Məşhəddə 

(İran)  mədrəsədə  (1894),  Tehranda  "Mədrəseyi-nizamiyyeyi-Nasiriyyə"  darülfünununda  (1894-1900)  təhsil  almış,  göz 

həkimi ixtisasına yiyələn miş Qaşqay (İran) xanı Zə rğa müssəltənənin sarayında həkim (1900- 01), Şa ma xı realn ı 

mə ktəbində a zərbaycan dili  müə llimi  (1906-  18)  işlə mişdir. Abbas Səhhət ədəbi yaradıcılığa  19 əsrin sonunda 

başlamış,  20 əsrin əvvəlində lirik-ro mantik ("Oxucularıma", "Dilbəri-hürriyyətə", "Şikayət", "Tərcümeyihalım, 

yaxud  hülulum",  "Şair,  şeir  pərisi  və  şəhərli"),  realist-satirik  ("Əkinçi  nəğməsi",  "Özlərini  sevənlərə", 

"Alimnü malar",  "Kəln iyyət"  satiraları)  şair,  tərcü məçi  (A.S.Puşkindən,  M.Y.  Lermontovdan,  İ.A.Krılovdan, 

Qərbi  Avropa  şairlə rindən  tərcümələ r),  nasir  ("Bədbə xt  ailə",  "Qaragünlü  Hə limə",  " Volqa  səyahəti"), 

dramaturq ("Cəhalət sə mərəsi, ya xud b ir yet imin xoşbə xtliyi", " Yo xsulluq eyib deyil", "Tağı və Nağı"), publisist 

("Təzə şeir necə olmalıdır?", " Qara xəbər", "Məktəblə rdə ana dili") kimi ço xşa xə li fəa liyyət göstərmişdir. Abbas 

Səhhətin  "Sınıq  saz"  (1912),  "Məğrib  günəşləri"  (1912),  " Cəhalət  səmərəsi,  ya xud  bir  yetimin  xoşbə xtliyi"  

(1914)  kitabları,  " Yeni  məktəb"  (1909),  Mah mud  bəy  Mahmudbəyovla  birgə  "Türk  ədəbiyyatına  ilk  qədəm"  

(1914)  dərslikləri  nəşr  olunmuşdur.  Ya xın  dost  olduğu  Sabirin  əsərlərin i  toplayaraq,  ilk  dəfə  "Hophopnamə"  adı  ilə  nəşr 

etdirmişdir (1912). Abbas Səhhətin əsərlərinin əsas qəhrəmanı vətəndir, millətdir: 

 

Hər kimin qəlbi, ya vicdanı deyildir satılıq, 

Hər kimin daş kimi yoxdur ürəyində qatılıq,  

Millətin halını gördükcə gərəkdir yan sın  

Dərdinə qalmağı daim özünə borc bilsin. 

Vətən uğrunda gərək şəxs fədakar olsun,  

Böylə mövsümdə yatan kimsələrə ar olsun. 

... Ya ər ol ortaya çıx, gəl kömək et qardaşına,  

Ya gedib evdə otu r, həm də ləçək sal başına. 

Başqa bir şerində vetənperver şair belə deyir: 



 

Şişə çəkməkdə diriykən ətimi, 

Atmaram mən Vətəni, millətimi... 

 

Maarifçilik,  islamçılıq  və  türkçü lük  baxışları  zəmin ində  istiqlaliyyət,    siyasi  azad lıq,  milli  müstəqillik  uğrunda 



mübarizə  Abbas  Səhhət  yaradıcılığ ının  leyt motivin i  təşkil  ed ir.  Şairin  "Fəryadi-intibah,  yaxud  a ma li-vətənpərvəranə", 

"Dilbə ri-hürriyyətə", "Qəzet nədir?", "Bəradərim Abdulla  Şa iq cənablarına", "Beradərim Firidun bəy Köçərli cənablarına", 

"Şair, şeir pərisi və şəhərli", "İrəli" və s.əsərlərində intibaha çağırş nidaları qabarıq surətdə ifadə olun muşdur: 

 

Böylə qoyulmuş aləmin binası, 

Dəyişməkdir tərəqqinin əsası. 

Bəxt, qismət kimi əlfazı unut, 

Səy eylə, bazuyu-iqbalını tut. 

 

1917 il Fevral inqilabından sonra Abbas Səhhətin istiqlal haqqında düşüncələri konkretləşir, on ların əməli surətdə 

həyata keçirilməsi üçün a xtarış dövrü başlanır. Əd ibin yaradıc ılığ ında,  xüsusilə publisistikasında cümhuriyyət quruluşunun 

təbliği ön plana keç ir, Oktyabr çevrilişindən sonra isə ölkədə yaran məş hərc-mə rclikdən xilas olmaq üçün "mü kə mmə l, adil, 

tərəqqipərvər bir Hö ku mətimizin" qurulması zəruri siyasi tələb kimi irə li sürülürdü. 

"Millət   məc lisi"  məqaləsində  isə  Abbas  Səhhət  maa rifçilik  dünyagörüşündən  çıxış  edərək,  "cümhuri"  idarəyə 

malik  olmaq  üçün  vətəndaşlarda  "cümhuriyyəti  ruh"  tərbiyə  etməyi  başlıca  şərt  sayırdı.  Şairin  fikrincə,  "öz  hüquq  və 

vəzifəsinə,  bəşəriyyət  haqqına,  insanlıq  vəzifəsinə"  bələd  olmayan  xalq  qa zandığı  a zadlığı  qoruyub  saxlaya  bilmə z.  Şair 

ziyalıla rı səfərbər edib xa lqın arasına göndərməyi, "va xt və za mana münasib vəzifə  və hüquqi- 


107 

 

bəşər haqqında, hürriyyət və məşrutiyyət babında sadə və asan bir dil  ilə  ca maata bəyanat verməyi" la zım bilirdi. 



O,  əha lin i  siyasi  cəhətdən  maa rifləndirdikdən  sonra  hürriyyətin  "möh kə m  və  payidar"  o lacağına  inanırdı.  Abbas  Səhhət 

özünü belə amal uğrunda mübarizəyə hazırlayırd ı. 

1918  ilin  martında  erməni-daşnak  quldur  dəstələrinin  Şamaxıda  törətdiyi  soyqırımından  sonra  başlanan  qaçqın 

həyatı,  üzləşdiyi  məşəqqət  və  nəhayət,  yatalaq  xəstəliyi  şairin  ölü mü  ilə  nəticə ləndi.  O,  cü mhuriyyət  barədə  arzula rını 

həyata keçirmə k üçün ə məli fəaliyyət göstərə bilmədi. 

 

Əsərləri: Əsərləri, B., 1950; Seçilmiş əsərləri, 2 cilddə, B., 1975-76.  



 

Əd.:  Mir  Cəlal,  Abbas  Səhhət  haqqında,  "Abbas  Səhhət.  Əsərləri"  kitabında,  B.,  1935;  Mirəhmədov  Ə.,  Aşiq  kimi,  onun 

"Azərbaycan ədəbiyyatına dair tədqiqlər" kitabında, B., 1983; T a l ı b z a d ə  K., Abbas Səhhət, B., 1986. 



 

ABBASAĞA  NAZĠR,  Q a y ıb o v   Abbasağa  Mirzə  Nəbi  əfəndi  oğlu  (9.10.1849,  Qazax  mahalın ın  Salahlı  k.  -

30.12.1919,  Qa za x)  -  şair.  Ruhani-şair  a iləsində  doğulmuşdur.  Salahlıda  Mirzə  Hüseyn  Qayıbovun  xüsusi  məktəbində, 

Tiflisdə  Qafqa z  Müsəlmanları  Ruhani  İdarəsinin   nəzd indəki  mə ktəbdə  təhsil  almış,  Şərq  və  rus  ədəbiyyatını,  din i  və  

dünyəvi elmləri, Azərbaycan, rus, fars və ərəb dillərini öyrən mişdir.  Salah lı kənd  məktəbində  müəllim  (1869-73),  Tiflisdə 

Qafqaz Ruhani İdarəsində katib kö məkçisi, katib və baş katib (1874-1910) işləmişdir. 

Yaradıcılığa lirik şair kimi başlamış, Hafizin və Füzu lin in təsiri altında qəzəllər, Ömər Xəyyam üslubunda rübailər 

yazmışdır. Avtobioqrafik "Bəyanihal" poemasının (1907), didaktik "Molla və şeytan" (1911), "İki qardaş" (1912)  mən zu m 

hekayələrinin, M irzə  Fətəli A xund zadəyə, Lev Tolstoya, İsmayıl bəy Qaspralıya həsr olun muş şeirlə rin, "Qış", "Millətə ba x, 

millətə!"  satira larının  müəllifidir.  Firdövsinin  "Şahnamə"  epopeyasından  "Rüstəm  və  Söhrab"  dastanını,  L.Tolstoyun 

"İnsana çoxmu torpaq la zımd ır?" hekayesini nəzmlə tərcü mə etmişdir. 

Abbasağa  Nazirin  "Təraneyi-milliyyə"  müsəddəsi  20  əsrin  əvvəlində  milli  şüurun  oyanmasına,  müstəqillik 

düşüncəsinin formalaşmasına qüvvətli təsir göstərmişdir: 



 

Gözün aç xabi-qəflətdən oyan millət, oyan millət, 

 Nəzər qıl bircə ətrafə, aman millət, aman millət. 

 

Azərbaycan Xalq   Cü mhuriyyəti dövründə Salahlı kəndindən Qa za x şəhərinə  köç müş, "Müsavat‖ın Qaza x  mahalı 



üzrə sədri Firidun bəy Köçərli ilə sıx əlaqə saxlamışdır. 

 

Əd.: Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı müntəxəbatı (XIX-XX əsrlər), 3 cilddə, c. 2, B., 2002; Köçərli F., Milli şairimiz Abbasağa 

Qayıbzadə  Nazir,  "Səda"  qəzeti,  1909,  20,  26  noyabr;  2,  4  dekabr; Mustafayev M.,  XIX  əsr  Azərbaycanın  şeir  nümunələri,  B.,  1983; 

M əmmədov X., Azərbaycan ədəbi tənqidi: XIX-XX əsrlərin hüdudunda, B., 1999.  

 

ABBASOV  Hacağa  Mütəllib  oğlu  (16.6.1888,  Bakı  ya xınlığındakı  Maştağa  k.  -  7.5.1975,  Ba kı)  -  a ktyor,  Azər-

baycan xalq artisti (1932). İlk təhsilini  Bakı rus-tatar  məktəbində almış, Hüseyn Ərəblinskinin teatr 

dərnəyinin  üzvi  o lmuşdur.  İlk  rolu  Molla  İbrahimxəlildir  (1905;  "Molla  İbrahimxə lil    kimyagər",  

M.F.A xundzadə).    1906-09   illərdə Petrovsk-Portda (indiki Mahaçqala) pedaqoji kursda o xuyarkən 

azərbaycanlılardan  ibarət  a ktyor  truppası  yaratmış,  Tey murxanşurada  teatr  açmışdır.  1909  ildə 

Bakıya qayıtmış,  Balaxanıda Mirzə  Ələkbər Sab irlə b irlikdə  müəllimlik etmiş, Müsəlman Artistlər 

Birliy inin  fəal üzv lərindən olmuşdur. Üzeyir və  Zülfüqar Hac ıbəyli qardaşları truppasının tərkibində 

bir sıra ro lların mahir ifaçısı olmuşdur. 

1918 

ildə 


erməni-daşnak 

quldurların ın  Azərbaycanda  törətdikləri  qanlı  mart 

soyqırımlarından  sonra  İrana  getməyə  məcbur  olmuş  Hacıbəyli  qardaşların ın  truppası  Bakıya  qa-

yıdaraq yenidən fəaliyyətə başlamışdı. H. Abbasov Azərbaycan Xalq  Cü mhuriyyəti dövründə (1918-

20)  milli  d irçəliş  naminə  teatr  sənətinin  inkişafına  yaxından  kö məklik  göstərmiş,  gənc  aktyorların 

peşəkarlıq səviyyəsinin artmasında və püxtələşməsində  mühüm  rol oynamışdır. A zərbaycan milli teatrının təşəkkülündə H. 

Abbasovun mühüm xid məti o lmuşdur. 

Azərbaycanda  Sovet  hakimiyyəti  qurulduqdan  sonra  H.Abbasov  Bakı  A zad  Tənqid-Təbliğ  Teatrın ın  təşkilatçı-

larından  və  fəal  iştirakçılarından  id i.  1925-29  illərdə  Azərbaycan  Dövlət  Dram  Teatrında,  1930-37  illərdə  Bakı  Teatr 

Te xniku munda dire ktor, Azə rbaycan İncəsənət İşləri İdarəsi teatr şöbəsinin rə isi və  s. vəzifə lərdə  çalışmışdır. H.Abbasovun 

ifaçılıq  d iapazonu  geniş  və  çoxcəhətli  o lmuşdur.  Ro lları:  Şey x  Nəsrullah  ("Ölü lər",  C.Məmmədquluzadə),  Məşədi  İbad, 

Soltan bəy, Kəblə  Qubad ("O o lmasın, bu o lsun", "Arşın ma l a lan", "Ər və a rvad", Ü.Hacıbəyli),  Hacı Qənbər, Ağakərim 

xan  (" Yağışdan çıxd ıq, yağmura düşdük", "Ağakərim  xan   Ərdəbili",  N.B.Vəzirov) və s.  H.Abbasov bir sıra  kiçik həcmli 

pyesin  müəllifidir: "Ağa Məhəmməd şah Qacar və ya Molla Pənah  Vaqif‖, " Bakının  fəthi", "Sabirin   məhkəməsi", "Əsgər 

oğluma",  "İnqilab  şərarələri",  "Rus  macərası"  və  s.  Süleyman  Sani  A xundov,  Maksim  Qorki,  Cəlil  Məmmədquluzadə, 

Nəriman  Nərimanov, Mirzə  Ələ kbər Sab ir,  Lev Tolstoy, Cəfə r  Cabbarlı və b. haqqında  xatirələ r yazmışdır ("Xat irə lərim", 

B., 1968). 

ABBASZADƏ  Mirzə  Abbas  (1860-1920)  -  maarif  xad imi,  müəllim.  İlk  təhsilini  mədrəsədə  almış,  ərəb  və  fars  

dillərini  mükə mmə l öyrən mişdir.  Gənc yaşlarında  Gəncədəki ruhani  məktəblə rində, a ltısin ifli şəhər  məktəbində, a li  ibtidai 

mə ktəbdə  türk  (Azə rbaycan)  dilindən  dərs  demişdir.  19  əsrin  sonlarında  türk  (A zərbaycan)  dilində  əlifba  kitabını  çap  

etdirmişdir.  Abbaszadənin  1913  ildə  Bakıdakı  "Kaspi"  mətbəəsində  "Birinci  il"  adlı  əlifba  kitabı  nəşr  olun muşdur. 

Gəncədəki xeyriyyə cə miyyətinin, dra m dərnəyin in, "Nəşri-maa rif ― in yaradılmasında və fəaliyyətində mühüm 

 

 



108 

 

rol  oynamışdır.  A zərbaycan  Xalq  Cü mhuriyyətinin  hakimiyyəti  dövründə  yeni  məktəblə rin  açılmasında,  türk 



(Azərbaycan)  dilin in  tədris  olunmasında  əvəzsiz  xid mət lər  göstərmişdir.  Bu  fəaliyyətinə  görə  1920  ilin  əvvəlində,  anadan 

olmasının  60,  əlifba  kitabının  nəşr  olunmasının  20  illik  yubileyləri  A zərbaycan  Xalq  Cü mhuriyyəti  tərəfindən  qeyd 

edilmişdir.  Onun  "Farsca  lüğət",  "Şəriət  dərsi",  "Arvad  ağısı"  əsərləri  o xucular  və  şagirdlər  tərəfindən  rəğbətlə  qar-

şılan mışdır.  "Azərbaycan"  qəzetində  Abbaszadəni  60  illik  yubileyi  ilə  təbrik  edən  Əhməd  Cavad  onu  əvəzsiz  pedaqoq, 

xeyirxah insan adlandırmışdır. 

Abbaszadə  Gəncə  üsyanı  (1920)  ərə fəsində  evində  ermənilər  tərəfindən  vəhşicəsinə  qətlə  yetirilmiş,  onun  kül-

liyyatı,  əlyazmaları  talan  və  məhv  edilmişdi.  Məhəmməd  Əmin  Rəsulzadə  "Azərbaycan  Cümhuriyyəti"  kitabında  istiqlal 

qurbanları  sırasında  Mirzə  Abbas  Abbaszadənin  də  adını  ehtiramla  yad  etmişdir.  Gəncədəki  mərkəzi  küçələrin  birinə 

Abbaszadənin adı verilmiş və büstü qoyulmuşdur. 

 

Əd.: İ s a y e v Ə., Gəncə və gəncəlilər, B., 1991. 



 

ABDĠNOV Bəh ram  Əlövsət oğlu (avqust, 1896,  Dərbənd - ?)  - A zərbaycan Xalq  Cü mhuriyyəti 

Parlamentinin  xüsusi  qərarına  (bax  Xaricə  təhsil  almağa  göndərilən  azərbaycanlı    tələbələr  haqqında  



qərar)  əsasən,  dövlət  hesabına göndərilmiş tələbələrdən biri.  Dərbənd realnı  məktəbin i bit irmiş (1913),  

Moskvada  Kənd Təsərrüfatı İnstitutunun balıq s ənayesi şöbəsində   o xu muşdur    (1915).    Pa rla mentin  

1919    il      1      sentyabr  tarixli  qərarı  ilə  kənd  təsərrüfatı  sahəsində  təhsilini      dava m      etdirmə k      üçün 

Almaniyanın Bonn ş əhərinə göndərilmişdir. 

 

 

 



 

 

 



 

 

 Azərbaycanda sovet hakımıyyəti qurulduqdan sonra  xaricdə dövlət hesabına təhsil a lan  



azərbaycanlı  tələbə lərin  və ziyyətini  öyrənən  Azərbaycanlı  Tələbələr  İttifaqının  1923-25  illə r  üçün 

mə lu matında  Bəhra m  Abdinovun  təhsilinin  b it məsinə  6  ay  qaldığ ı  göstərilird i. 

Sonrakı taleyi barədə məlu mat aşkar o lunmamışdır.  

 

ABDULLA ġAĠQ, Abdulla Mustafa oğlu Talıb zadə (24.  2.  1881,  Tiflis 

-  24.7.1959,  Bakı)  -  şair,  yazıçı,  tərcü məç i,  ədəbiyyatşünas,  maarif  xad imi. 

Ruhani  ailəsində  doğulmuşdur  Tiflisdə  Qafqa z  Müsəlmanları  Ruhani  İdarəsi 

nəzdində     altısi-nifli     məktəbdə (1888 - 93), Məşhəddə (İran) mədrəsədə (1894-

1900)  A zərbaycan, fa rs dillə rində təhsil almış, dini, dünyəvi elmlə ri, Şərq  və rus 

ədəbiyyatını öyrənmişdir. 1901  ildə imperator III A leksandr kişi g imnaziyasında   

ko missiya      qarşısında  imtahan  verərək,  ibtidai  məktəb  müəllimi  adın ı  almış, 

Sabunçu  və  Bakı  məktəblərində  Azərbaycan  dili  və  şəriət  fənlərin i  tədris 

etmişdir. 

Abdulla  Şaiq  20  əsrin  əvvəllərində  geniş  ictimai  və  ədəbi  fəaliyyətə  başlamış,  "Həyat",  "İrşad",  "Dəbistan", 

Rəhbər",  "Məktəb",  "Füyuzat",  "İqbal",  "Yeni  iqbal",  ―Açıq  söz",  "Qardaş  köməyi"  kimi  qəzet  və  jurnallarda  mü xtə lif 

möv zularda bədii, elmi-publisistik yazılar dərc etdirməklə milli şüurun dirçəlişinə yard ım göstərmişdir. 

Abdulla  Şaiq  Qafqaz  müsəlman  müəllimlərin in  Bakıda  keçirilən  birinci    (1906),    ikinci  (1907)  quru ltaylarının  

iştirakç ısı olmuş, ikinci qurultayın katib lik  xid mət ini yerinə yetirmiş, idarə heyətinin qərarı  ilə Mahmud bəy Mahmudəyov, 

Ə.Əbdürrəhmanbəyzadə,  S.A xundzadə, A.Əfəndizadə, F.Ağazadə ilə birgə "İkinci  il" dərsliyin in tərtibinə cəlb  edilmişdir.  

Ədib "Uşaq çeşməy i"  (1907),  "Uşaq gözlüyü" (1910), " Gülşəni-ədəbiyyat" (1910), " Gülzar" (1912) və s. dərsliklərini nəşr 

etdirməklə  məktəblə rin  milli  ruhlu dərsliklərlə   tə min  olun masında  misilsiz  xid mət   göstərmişdir. Onun pedaqoji və ədəbi 

fəaliyyəti  milli  zə mində  kö klənmişdir.  Molla   Pənah  Vaqif,    Molla   Və li  Vidad i,  Mirzə  Fətəli  A xundzadə,  Əli  bəy 

Hüseynzadə,Mirzə  Ələkbər  Sabir,  Məhəmməd  Hadi,  Abbas  Səhhət,  Hüseyn  Cavid  və  b.  şair  və  ədiblərin  mövzusu  xalq  

həyatından  götürülmüş  əsərləri  A zərbaycan  mə ktəbinə  Abdulla    Şaiqin  dərslikləri  vasitəsilə  da xil  olmuşdur.  O,  gəncliyin  

milli hisslərini  coşduran ilk ədəbiyyat müəllimi kimi tanınmışdır. 

1917  ildə  maa rif sahəsində milliləş mə başlayarkən, Abdulla  Şa iq b irinci rea lnı  mə ktəbində "türk sinfi" yarat mış, 

bütün  fənlərin  ana  dilində  tədrisinin  bünövrəsini  qoymuşdur.  Abdulla  Şaiq  A zərbaycan  Xalq  Cü mhuriyyəti  illərində 

nümunə məktəbində və darülmüəllimində işləmiş, fəaliyyətini daha da genişləndirmişdir. Maarif   Nazirliy inin ilk dəfə nəşr 

etdirdiyi beş dərslikdən ikisin in - "Ədəbiyyat dərsləri" (Hüseyn Cavidlə birgə, 1919) və "Türk çələngi"nin (1919)  müəllifi 

Abdulla Şa iqdir.  O,  Osman lı-türk və A zərbaycan ədəbiyyatı nü munələrindən istifadə  et məklə  ilk  milli dərslik ö rnəklə rini 

yaratmışdır. 

Azərbaycan Xa lq  Cü mhuriyyəti dövründə Abdulla Şa iqin  bədii yaradıc ılığ ı yeni  mə zmun  kəsb etmiş, əsərlə rində  

(" Vətənin  yanıq  səsi",  "Yeni  ay  doğarkən",  "İki  mücahid",  "Qüvvət",  "Arazdan  Turana")  müstəqillik,  milli  istiqla liyyət, 

turançılıq, türkçü lük ideyaları tərənnü m olun muşdur. Onun "Marş" şerindən aşağıdakı misralar maraqlıdır: 

 

Birləşəlim, türk oğlu, bu yol millət yoludur,  

Ünlə, zarla, şanla tariximiz doludur. 

 

Türk  oğulların ı  b irliyə  çağıran  şairin   işıq lı  gələcəyə  inamını  artıran   əsas  səbəblərdən  biri  Turan  bayrağın ın  ö z 



yerində möhkə m qəra r tut masıdır: 

 

Dalğalanır üstümdə şanlı Turan bayrağı,  

Alovlanır qəlbimdə Ərgənokon ocağı. 

 Haydı, yola çıxalım, haqsızhğı yıxalım,  

 

 


109 

 

Turanda gün doğunca zülmətlə çarpışalım!  



Arş irəli, irəlidə cənnət kibi çəmən var,  

Günəş orda həp doğar, səadət orda parlar! 

Türk firqəsi Müsavat, 

Açalım quş tək qanad. 

Sarılıb hürriyyətə 

Bulalım şanlı həyat 

 

Be ləliklə,  Abdulla  Şaiq in  yaradıcılığ ında  milli  mübarizə  həm  də  siyasi  mə zmun  kəsb  edirdi.  Müəllif  bu  mübari-



zənin uğurla rın ı konkret b ir partiyanın  - "Müsavat ―ın ətrafında sıx birləşərək, şanlı həyat quruculuğuna doğru quş tək qanad 

açmaqda görürdü. 

Başqa bir şerində Abdulla Şaiq ö z yurddaşların ı A zərbaycan istiqlalını, vətəni qoru mağa çağırırd ı: 

 

Şu diyarın dağlarında, daşında  

Qurtarıcı qəhrəmanlar az deyil.  

O əllər ki, səni bu gün qurtarmaz,  

O dillər ki, səni bu gün də anmaz,  

O ürək ki, sənin iiçün çarpamaz,  

O ayaq ki, Vətən üçün qoşamaz,  

Al qanına boyansın!  

Sevgilisi baş ucunda yas qursun,   

Anaları ağı desin, saç yolsun, 

Sənin kimi ağlasm! 

 

Abdulla  Şaiq  lirik-ro mantik  şeirlərin  (" Vətən",  "Niyə  uçdu?",  "Hürriyyət  pərisinə",  " Yad  et",  "Nişanlı  b ir  qız", 



"Dağlar"),  hekayələrin  ("Məktub  yetişmədi",  "Köç",  " Göbələk",  " Vəzifə",  "Əsəbiliyim",  "İblisin  hüzurunda"),  ro man  və 

povestlərin ("Əsrimizin qəhrə man ları", "Araz", "Dursun", "Xasay"), uşaqlar üçün bir sıra məşhur şeirlərin ("Xoruz", "Keçi", 

"Uşaq  və  dovşan",  "Təmizlik"),  mənzu m  nağılların  ("Tülkü   həccə  gedir",  " Yaxşı  arxa",  "Tıq-tıq  xanım"),  poemaların  

("Qoçpolad", "Zəhmət və  zinət", "İki familiyanın  məhvi"), pyeslərin  ("Qafqaz çiçəyi", " Gö zəl bahar", "İdeal və  insanlıq", 

"Eloğlu",  "Nüşabe",  "Vəten")  müəllifidir.Fü zuli,  Nəsimi,  Vaq if,  Mirze  Feteli  A xundzadə,  Mirzə  Ələkbər  Sabir,  Abbas 

Səhhət,  Hüseyn  Cavid,  Məhə mməd  Hadi  və  b.  haqqında  elmi  məqalələ r  dərc  etdirmiş,  Niza mi,  Şekspir,  De fo,  Puşkin, 

Le rmontov və b.-dan tərcümələ r et mişdir. 

 

Ə s ə r l ə r i: Seçilmiş əsərləri, 3 cilddə, B., 1957-60; Seçilmiş əsərləri, 5cilddə, c.l-3,B„ 1966-73. 



 

Əd:. M  i r ə h m ə d o v Ə., Abdulla Şaiq, B., 1956; İsmayılov Y., Abdulla Şaiqin  həyatı və bədii yaradıcılığı, B., 1962. 

 

ABDULLAYEV  Ağəli  Rəsul  oğlu  (1897,  Ağdaş  -  ?)  -Azə rbaycan  Xalq  Cü mhuriyyəti 

Parlamentinin  xüsusi  qərarına  (bax  Xaricə  təhsil  almağa  göndərilən  azərbaycanlı  tələbələr 



haqqında qərar) əsasən dövlət hesabına ali təhsil almaq üçün xaricə göndərilmiş tələbələrdən b iri. 

Yelizavetpol  (Gəncə)  M ixail  peşə  mə ktəbinin   kənd  təsərrüfatı  şöbəsini  (1915),  hə mç inin  Tiflis 

orta  mədəni-te xniki  mə ktəbinin  aqronomluq  şöbəsini  bitirmişdir  (1919).  Parla mentin  1919  il  1 

sentyabr tarixli qərarına əsasən kənd təsərrüfatı sahəsində təhsilini dava m etdirmək üçün İtaliyaya 

göndərilməsi qərara alın mış,  lakin  naməlu m səbəblər üzündən bu səfər baş tutmamışdır. Sonrakı 

taleyi barədə mə lu mat aşkar o lunma mışdır. 



ABġ ERONUN MÜDAFĠƏ S ĠSTEMĠ - Denikin qoşunlarının təcavüzü təhlükəsinə qarşı 

1919 ilin yayında Bakı ətrafında həyata keçirilmiş hərbi-istehkam tədbirləri. Məqsəd ölkənin şimal 

sərhədindəki  müdafiə   xətt ini  möh kə mləndirmə k, düşmənin payta xta da xil o lmasının qarşısını  almaq idi.  Bunun üçün Bakı 

ətrafında  müdafiə  mövqelərinin  yaradılması,  Qafqaz  İsla m  Ordusu  hissələrinin  Bakıya  hücumu  zaman ı  şəhər  ətrafında 

qazılmış  səngərlərin  bərpası  və  təkmilləşdirilməsi,  tikanlı  məftil  zolağın ın  düzəld ilməsi,  Abşeronun  müxtəlif  məntəqələri 

arasında  telefon  rab itəsinin  qurulması  nəzərdə  tutulmuşdu.  Abşeronun  müdafie  sistemin in  yaradılmasında  A zərbaycan  - 

Gü rcüstan hərbi-müdafiə sazişinə (1919) uyğun olaraq Bakıya gəlmiş gürcü hərbi istehkamçıları da iştirak edirdilər. 

Abşeronun müdafiə  mövqeləri  Badamdar-Masazır gölü -  Nov xanı  xətti boyunca yerləşdirilməklə 7 dayaq qrupun-

dan ibarət idi: 1) Badamdar qrupu, 2) Atəşgah qrupu, 3) Aralıq qrup, 4) Şubanıdağ qrupu, 5) Xırda lan qrupu, 6) Gö l qrupu, 7) 

Novxanı  qrupu.  Bütün  bu  mövqelərin   müdafie  imkanlarının  artırılması  üçün  lazımi  qüvvə  və  vəsait  də  ayrılmışdı. 

Bütünlükdə, Abşeronun müdafiə sistemi üçün 8 tabor piyada qüvvəsi, 64 ədəd pulemyot,  16 ədəd top nəzərdə tutulmuşdu. 

Bunlardan ə lavə, dəniz sahilinin qorun ması üçün 6 ədəd top ayrılmışdı. 

Denikin in  hücum  təhlükəsi  aradan  qalxd ığı  və  1920  ilin  yazında  Qarabağda  erməni  təcavüzü  başladığı  üçün 

Abşeronun  müdafiəsinə  xüsusi  qüvvələr  ayrılması  mü mkün  olmadı.  Şimal  sərhədi  boyunca  və  Bakı  ətrafındakı  qüvvələr 

Qarabağda  erməni  qoşunları  ilə  mübarizəyə  səfərbər  o lunduğundan,  Aprel  işğalı  (1920)  zamanı  Abşeronun  müdafie 

sistemini işə salmaq və təcavüzkarlara müqavimət göstərmək mü mkün olmad ı. 



"AÇIQ  SÖZ"  -  Bakıda  nəşr  olunmuş  gündəlik  ictimai-siyasi,  ədəbi  qəzet.  "İqbal"  (1912-15)  qəzetinin  davamı 

olub,  "Müsavat"  partiyasının  rəsmi  orqanına  çevrilmişdi.  "Açıq  söz"  qəzetinin  ilk  sayı  1915  il  oktyabrın   2-də  "İqdam"  

mətbəəsində çap edilmişdir. Qə zetin sonuncu sayının nə vaxt ç ıxması barədə fikirlər mü xtəlifdir. 

Bə zi  mənbələ rdə ("Azə rbaycanda dövri  mətbuat (1832-1920)",  B.,  1965) qə zetin  1918 il  mart ın  18-də sonuncu - 

704-cü  sayının çıxd ığı göstərilsə də, "Açıq söz" 1918  il  6 o ktyabr tarixli  718-ci sayında özündən asılı olmayan səbəblərə 


110 

 

görə  fasiləyə  yol  verdiy i  üçün  o xuculardan  ü zr  istəyərək 



yazırdı:  "Qanh  mart  hadisəsi  zamanı  mətbəəmiz  fəhlə  şurası 

və  erməni  qoşunları  tərəfindən  talan  edilib  yandırıldığı iiçün 

qəzetimiz dayandırılmağa məcbur olunmuşdu". 

"Azərbaycan  dövri  mətbuatı.  1832-1920"  kitabında  

(1987) "Açıq söz" qəzetin in 724 sayının çıxd ığı göstərilir. Digər 

mə lu matla ra görə, qə zetin 750 sayı işıq ü zü görmüşdür. 

"Açıq söz"  qəzetinin  naşirləri  və  redaktorları  mü xtəlif 

vaxt larda  Məhə mməd   Əmin   Rəsulzadə,  Mə mmədəli  Rəsul-zadə,  Üzeyir  bəy  Hacıbəyli,  Orac,  Qənbər  və  Abuzər  Orucov 



qardaşları olmuşlar. 

Qəzet in ilk sayında, s ərlövhə altında "Türkləş mək, isla mlaş maq,  müasirləşmə k" şüarı və "gündəlik türk qəzetid ir"  

sözləri  yazılmışdı.  "Açıq  söz"də  ilk  dəfə  " müsəlman",  "tatar",  "tuzem"  sözləri  əvəzinə  A zərbaycan  xalqın ın  adı  ilə  bağlı 

"türk" sözü işlədilird i. 

Qəzet in  mə ra mı  onun  1-ci  sayında  dərc  edilmiş  proqra m  səciyyəli  baş  meqalədə   belə  ifadə  olun muşdu: 

"Dəhşətlərinə şahid olduğumuz böyük müharibə böyük bir həqiqəti - əsrimizin millətçilik əsri olduğunu sübut etdi. 

Özlərini lazımınca bilib, istiqlal üçiin müəyyən bir ideal, məfkurə bəsləyən millət, şübhəsiz ki, böyük bir qiivvət 

təşkil edir... Ayrı-ayrı millətlər, bir millət olaraq yaşaya bilmək üçün, hə r şeydən əvvəl, özlərini bilməli, müəyyən fikir və  

əməllər ətrafında birləşərək, böyük bir məfkurəyə... sahib olmalıdırlar. Çünki müttəhid bir ruh və müştərək bir qayəyə 

malik  olmayan  millətlərlə  yeni  əsaslar  üzərində  qurulacaq  həyat  hesablaşmayacaq  və  belə  bir  silahdan  məhrum  olan 

cəmaətlər kimsəyə söz eşitdirə bilməyəcəklər". 

"Açıq  söz"  qəzetində  Rusiyanın  daxilində  gedən  ictimai-siyasi  proseslər,  A zərbaycan  həyatının  bütün  sahələri 

barədə  müntəzə m  surətdə  mə lu matla r,  milli  d irçəliş,  mu xtariyyət  məsələ lərinə  dair  ya zılar  dərc  o lunur,  Birinci  dünya 

müharibəsinin gətirdiyi bəlalar və dəhşətlər hərtərəfli və obyektiv işıqlandırılırd ı.  Qəzetin dolğun və rəngarəng çıxmasında, 

möv zu genişliyində ədib, jurnalist və ictimai  xadimlərdən Nəriman Nərimanov, Əh məd bəy Ağayev, Hüseyn Cavid, Əhməd 

Cavad,  Abdulla Şaiq,  Tağı  Şahbazi,  Yusif  Vəzir  Çəmənzəminli,  Nəcəf  bəy  Vəzirov,  Əbdürrəh im  bəy  Haqverdiyev,  Ömər 

Faiq Nemanzadə, Üzeyir bəy Hacıbəyli, Sənətullah Eynullayev, Əzim Əzimzadə və b.-n ın böyük xid mətlə ri olmuşdur. 

"Açıq söz" xalqı  milli varlığını və hüququnu qorumaq,  milli azadlığa və  müstəqilliyə nail o lmaq üçün bir fikir və 

əməl ətrafında birləşməyə, məfkurə birliy inə çağırırd ı. Qəzet bu amal və bu qayə ilə milləti oyatmağa başlamışdı. 

1917  ilə  doğru Azə rbaycanda xüsusi bir "açıqsöz"çülər nəsli yaran mışdı. A zərbaycanın və bütün Qa fqazın d igər 

şəhərlərindəki  gənclər,  hətta  Rusiya  ali  məktəblərində  təhsil  alan  tələbələr  içərisində  "Açıq  söz"ün  yaydığı  milliyyətçi 

fikirlər ətrafında cə miyyət və dərnəklər yaran mışdı.  1917  ildə  Bakıda gizli çağırılmış tələbə quru ltayı "Açıq söz" qəzet ini 

özünün  orqanı  elan  etməy i  qərara  almış  və  həmin  qərarı  xüsusi  heyət  vasitəsilə  qəzetin  baş  redaktoru  M.Ə.Rəsulzadəyə 

bildirmişdi.  Fevral  inqilabından (1917) sonra bu cəmiyyətlər mütəşəkkil halda "Müsavat" partiyasına daxil olmuşdular. 

"Açıqsöz"çülər Fevral inqilab ına qədər milli-məhəlli     mu xtariyyət şüarı ilə çıxış  edird ilərsə, mütləqiyyətin süqu-

tundan  sonra  onların  mövqeyində  dönüş yarandı.  Bu  zaman  "Müsavat"  partiyası  qəzetdə  dərc  olunmuş  proqramında  ya-

zırdı:  "Milli və vətən vəzifəmizi hüsni ifa etmək iiçün yeganə bir vasitə vardır ki, o da Məclisi-Müəssisana hazırlaşmaq 

və oraya hazır proqram və  aydın məramla getməkdən ibarətdir



 Qəzet in 1918  il  15  ma rt tarixli  702-ci sayında tanınmış 

jurnalist  Sənətullah  Eynullayev  "S.İbrah im"  imzası  ilə  ya zdığ ı  "Dəhşətli  saat  gəlir,  b irlik  gərək"  məqaləsində  Bakı 

faciəsindən  3  gün  əvvəl  siyasi  partiya  rəhbərlərini  xəbərdar  edird i:  "Başqa  millətlərin  cəmi  partiyaları  bu  gün  məlum 

məsələlər  xüsusunda  sözlərini  bir  etdilər.  Müsəlman  partiyaları  da  milləti  fəlakətdən  xilas  etmək  xatirinə  birləşməyə 

borcludurlar. Çünki baş kəsildikdə saqqalla bərabər gedəcək olduğundan dəhşətli saətlərdə partiya fərqinə baxmayacaq, 

proqram və partiyalar da millətlə bərabər gedəcəkdir. Dəhşətli saət gəliyor, birləşiniz”. 

 

 



Əd.: Axundov N., Azərbaycanda dövri mətbuat (biblioqrafiya), B.,1965; y e n ə  o n u n, Azərbaycanın dövri mətbuatı (1832-1920), B., 1987; 

Məmmədzadə M.B., Milli Azərbaycan hərəkatı, B., 1992. 



 

 

Yüklə 19,75 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   ...   80




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin