1. İqtisadi vəziyyətin proqnozlaşdırılması, iqtisadi siyasətin işlənməsi və monitorinqi üçün statistikadan istifadə etməklə iqtisadi modellərin hazırlanması və təkmilləşdirilməsi Giriş


Avropa ölkələrində siyahıyaalma təcrübəsi



Yüklə 2,59 Mb.
səhifə21/23
tarix05.05.2017
ölçüsü2,59 Mb.
1   ...   15   16   17   18   19   20   21   22   23

4.3. Avropa ölkələrində siyahıyaalma təcrübəsi
Əldə olan materialların təhlili göstərir ki, inkişaf etmiş ölkələrdə yüksək səviyyədə elektron informasiya sistemi olduğu üçün və iqtisadi siyasətin formalaşdırılması konkret sahəni əhatə etdiyi üçün siyahıyaalma zamanı sahə konsepsiyasına üstünlük verilir. Yəni fərdi sahibkarların və hüquqi şəxslərin siyahıyaalınması iqtisadiyyatın sahələri üzrə (Türkiyə - sənaye və iş yerləri, Almaniya - ticarət və xidmət, İtaliya - kənd təsərrüfatı) aparılır. Ölkəmizdə iqtisadiyyatın uzunmüddətli inkişaf istiqamətləri yeni formalaşdığına görə və mövcud iqtisadi vahidlərin fəaliyyət növləri qarışıq olduğu üçün, eyni zamanda bu sahədə kifayət qədər təcrübənin olmadığına görə fərdi sahibkarların və hüquqi şəxslərin iki mərhələli üsulla siyahıyaalınması daha məqsədə uyğundur.

Almaniyada ticarət müəssisələrinin statistik müşahidəsi forması və strukturu aşağıdakı kimidir:

- ticarət müəssisələrinin siyahıyaalınması (5-10 ildən bir);

- aylıq müşahidələr;

- illik müşahidələr;

- birdəfəlik müşahidələr (2-3 ildən bir).


Statistik müşahidələrin növləri

Statistik müşahidə sahəsi

Statistik müşahidəlinin tərkib elementləri

Ticarət , mehmanxana - restoran bölməsinin siyahıyaalınması

İllik müşahidələr

Aylıq müşahidələr

Birdəfəlik müşahidələr

Topdan satış


850 000 müəssisə

(təqribən 940 000 vahidi əhatə edir)


Statistik müşahidələrin həcmi

10000 müəssisə

20000 müəssisə

Ticarət vasitəçiliyi

daxil deyil


10000 müəssisə


daxil deyil



Pərakəndə ticarət

25000 müəssisə

Mehmanxana-restoran sektoru




8000 müəssisə

Ticarət müəssisələrinin başdan-başa qeydiyyatı bu sahəyə aid bütün müəssisələri əhatə edir və müəssisənin dövriyyəsi, işçilərin sayı, istehsal gücü və başqa əsas göstəricilər toplanır.

Aylıq və illik müşahidələr hesabat verən müəssisələri əhatə edir. Bu müşahidələrin məlumatları əsasında iqtisadiyyatın qısamüddətli proqnozu, istehlakın mövsümi dəyişmələrinin qiymətləndirilməsi üçün məlumatlar toplanır. Aylıq statistik müşahidədə göstəricilər sistemi minimal suallarla (dövriyyə və məşğulluğa aid suallar, qısamüddətli iqtisadi vəziyyətin və məşğulluğun qiymətləndirilməsi üçün vacib məlumatlar) məhdudlaşdırılmışdır. İllik müşahidələr konyunktur və struktur dəyişikliklərinin təhlili üçün zəruri göstəriciləri əhatə edir. İllik statistik müşahidələrdə göstəricilər sisteminə işçi heyətin sayı, mal və materialların daxil olmaları, mövcud ehtiyatlar, investisiyalar haqqında göstəricilər də daxil edilir. Bu məlumatlar heyətə çəkilən xərclərin qiymətləndirilməsi, məhsuldarlığın hesablanması və başqa məqsədlər üçün istifadə olunur.

Birdəfəlik müşahidələr müəssisələrin struktur təhlili haqqında məlumatlar üçün istifadə olunur. Bu müşahidələrin köməyi ilə, ilk növbədə, alış və satış kanalları, malların nomenklaturasının dəyişiklikləri, onların müəssisələrin strukturuna təsiri aşkara çıxarılır. Bu müşahidələrin məlumatlarından ticarətdə qiymət indekslərinin hesablanmasında çəkilərin yeniləşdirilməsi üçün istifadə edilir.

Giriş göstəriciləri (müşahidə növləri üzrə)

Göstəricilərin adı



Topdansatış ticarəti, pərakəndə ticarət, ticarət vasitəçiliyi və mehmanxana-restoran sektoru üzrə müşahidəni əhatə edən göstəricilər

Ticarət müəssisələrinin, mehmanxana-restoran sektorunun siyahıyaalınması

Aylıq müşahidələr aparılan müəssisələr

İllik müşahidə aparılan müəssisələr

Birdəfəlik müşahidə aparılan müəssisələr

Bölmələr

Müəssisələr

1

2

3

4

5

1.İşləyənlərin cəmi sayı

x

X




x




2.Daimi məşğul, qismən məşğul

x

X

x







3.Muzdlu işləyənlərin sayı

x

X




x




4.Cəmi dövriyyə

x

X

x

x

TT,PT,MP

fəaliyyət göstərənlər üzrə

x

X




x

TT,PT,MP

mal qrupları üzrə

TT,PT

TT,PT

TT,PT

TT,PT

TT,PT

satış formaları üzrə










TT,PT,MP

TT

dövriyyə növləri üzrə










MP




5.İstehlakçı qrupları üzrə daxili dövriyyə









TT

TT


6.Komisyon ödəmələri üzrə ticarət dövriyyəsi

cəmi


mal qrupları üzrə




TT,TV


TV




TT,TV


TV




7.Mal və materialların daxil olması
















8.Digər müəssisələr tərəfindən xammalın emalına xərclər









x





9. Malların çeşidi










TT,PT,MP

TT,PT,MP

10.Mal göndərənlərin qrupları üzrə daxili alış









TT,PT

TT,PT


11. Mal və material qalığı (ilk/son)










x




12. İnvestisiya










x




13. Əsas istehsal vəsaitlərinin icarəsinə (kirayəsinə) xərclər









x





14.Əsas istehsal vəsaitlərinin satışından pul gəliri









x





15.Əmək haqqı məbləği










x




16.Müəssisənin satış firmalarının müəyyən edilməsi üçün iştirak xarakteri




x











17.Müəssisə forması (mağaza, yanacaq doldurma stansiyası)

PT














18.Yerləşmə sahəsi

PT













19.Ticarət sahəsi

PT













20.Xidmət forması

TT,PT













21.Yerləşmə ərazisi

TT,PT













22.Maşınların saxlanma yerinin mövcudluğu

TT,PT














23.Kirayənişinlər üçün yerlərin mövcudluğu

MR














24.Kirayənişinlər üçün otaqların sayı

MR













25.İstirahət üçün evlərin və otaqların sayı

MR














26.Hüquqi statusu

MR













Qeyd: TT- topdan ticarət; PT- pərakəndə ticarət; TV-ticarət vasitəçiliyi; MR-mehmanxana-restoran sektoru.

Çıxış göstəricilərinin paylanması (müşahidə növləri üzrə)

Əlavə və hesablanmış (törəmə) çıxış göstəriciləri



Ticarət, xidmət müəssisələrinin siyahıyaalı-nması

Ay-lıq

İllik

Birdə-fəlik

müşahidələr

Bölmələr üzrə

Paylanma (qruplar) üzrə

Alınma mənbəyi

Bölmə

müəssisələr

1

2

3

4

5

6

7

8

Regional bölgü üzrə

İnzibati ərazi bölgüsü

Müəssisənin və ya bölmənin ünvanı

x

x

x



X

x

x



x


x


x


İqtisadi-sistematik bölgü üzrə

Alt şöbələr

Qruplar


Alt qruplar

Siniflər


Mal qrupları haqqında müəssis-sənin və ya bölmənin məlumatları

x

x

x

x

x



x

x


Məşğulluq qrupları üzrə

10 kateqoriya


Müəssisə və ya bölmədə işləyənlərə dair məlumatlar

x

x

x

x




Dövriyyə qrupları üzrə

16 kateqoriya TT,PT,TV üzrə

18 kateqoriya MR üzrə



Müəssisə və ya bölmənin dövriyyəsi haqqında məlumatlar

x

x

x

x

TT,PT


Əsas ticarət meydan-çaları qrupu üzrə


15 kateqoriya

Bölmənin əsas ticarət meydançalarının ölçüsü haqqında məlumatlar

PT














Müəssisənin bölmələrinin sayı üzrə qruplar

5 kateqoriya

Bir müəssisənin bölmələri üçün statistik hesabat blanklarının sayı




x










Kirayənişinlər üçün otaqların və ya yerlərin sayı üzrə qruplar

7 kateqoriya

Bir bölmənin kirayənişinləri üçün otaqlar və ya yerlər haqqında məlumatlar

MR













Bir neçə istehsal növündən ibarət müəssisələr üzrə pərakəndə satış mağazalarının paylanması

-mağazalar

-özünəxidmət mağazaları

-istehlak bazarları

-univermaqlar

-müxtəlif mallar satan digər mağazalar

-supermarketlər

-qida məhsullarının satışı üzrə digər mağazalar


-iqtisadi sinif

-əsas ticarət mey-dançalarının ölçüsü

-bölmələrin xidmət formalarına dair məlumatlar


PT

PT

PT

PT

PT

Topdansatış ticarətin növlər üzrə paylanması

-daxili topdansatış ticarəti

--istehsal əlaqələri üzrə ticarət

--istehlak əlaqələri üzrə ticarət

-xarici ticarət

--idxal ticarəti

---istehsal əlaqələri üzrə ticarət

---istehlak əlaqələri üzrə ticarət

--ixrac ticarəti

-ümumi ticarət


Satış sahələri, istehlakçı qrupları, alış sahələri,

o cümlədən müəs-sisələrin təchizat qrupları haqqında məlumatlar





TT

TT

TT

TT

Xidmət formalarına görə anbardan topdansatış ticarətinin paylanması

-özünəxidmət topdansatış ticarəti

-təchizat üzrə topdansatış ticarəti



bölmələrin xidmət formaları haqqında məlumatlar

TT













Qeyd: TT- topdan ticarət; PT- pərakəndə ticarət; TV-ticarət vasitəçiliyi; MR-mehmanxana-restoran sektoru.
Nəzərdə tutulmuş çıxış cədvəlləri

(ticarət və mehmanxana-restoran sektoru üzrə)


Göstəricilər və onların paylanması (qruplaşdırılması)



Ticarətin sahələri üçün müşahidələrin

Ticarət müəssisələrinin siyahıyaalınması

illik müşahidə-lər

Birdəfəlik müşahi-dələr

Aylıq müşahi-dələr

Bölmələr üzrə cədvəlləri

Müəssisələr üzrə

cədvəlləri



Müəssisələr üzrə cədvəlləri

1

2

3

4

5

1. İşləyənlər

1.1-Cəmi


1.2-Qismən məşğullar

1.3-İş alanlar

1.4-əsas bölmələrdə

1.5-göstəricilərin dəyişməsi, faizlə

1.6-mütləq göstəricilər
2. Dövriyyə

2.1-Cəmi


2.2-Müəssisələrdə fəaliyyət növləri üzrə

2.3-Bölmələrdə fəaliyyət növləri üzrə

2.4-Xidmət formaları üzrə

2.5-Mal (əmtəə) qrupları üzrə

2.6-Satış formaları üzrə

2.7-Kirayəşinlərin qəbulu, onların qidalandırıl- ması və digər dövriyyə üzrə

2.8-Satış sahələri üzrə

2.9-İstehlakçılar qrupu üzrə

2.10- Qiymətlərin dəyişməsi, faizlə

-müvafiq qiymətlərlə

-müqayisə dövrünün qiymətləri ilə

2.11- mütləq göstəriciləri

-müvafiq qiymətlərlə

-müqayisə dövrünün qiymətləri ilə

3. Komisyon ödəmələrə görə mal (əmtəə) dövriyyəsi

3.1- Cəmi

3.2- Mal (əmtəə) qrupları üzrə
4. İstehsal gücü göstəriciləri

4.1. - Mağazaların ümumi sahəsi

4.2. - Əsas ticarət sahəsi

4.3 - Nəqliyyat vasitələrinin saxlanılması üçün

yerin mövcudluğu

4.4.- Kirayəşinlər üçün otaqların sayı

4.5.- İstirahət üçün ev/otaqların sayı

x

x



x
x
x

TT

PT



PT

TT,PT
MR

MR

x

x



x

x

x



x

TT,TV

x

x

x


x

x

TT,PT



PT

MR


TT,TV

TV

TT

TT

TT




TT,PT,MR


TT,PT,MR

TT,PT,MR


TT,PT,MR

TT,PT,MR


TT,PT,MR

TT,PT,MR
TT,PT,MR

TT,PT,MR


5.Malların daxil olması

5.1. Xammalın emalı üzrə işlərə çəkilmiş xərclər daxildir

5.2. Alınmış malların və xammalın emalı üzrə işlərə çəkilmiş xərclər daxil deyil

5.2.1 Cəmi

5.2.2. Alış sahələri üzrə

5.2.3. Mal göndərənlərin qrupları üzrə

5.2.4. Mal qrupları üzrə

5.3. Xammalın emalı üzrə işlərə çəkilmiş xərclər









X


TT,PT


Tt,PT,MR

TT,PT


TT,PT

TT,PT,MR


TT,PT




6. Maliyyə və ya təqvim ili üzrə ilin əvvəlinə və sonuna mal və material qalığı






X








7. Əsas kapitala investisiya







X







8. Əsas istehsal vəsaitlərinin icarəsi (kirayəsi) xərcləri







X







9. Əsas istehsal vəsaitlərinin satışından pul gəliri







X







10. Əmək haqqı xərcləri







X







11. Hesablanmış törəmə göstəricilər

11.1 Ümumi gəlir

11.2. İstehsal-iqtisadi göstəricilər (işləyənlərə düşən dövriyyə, əsas ticarət sahələrinin bir kvadrat metrinə düşən dövriyyə, anbarın orta dövriyyəsi)


x

X

x

x






TT,PT,MR

12. İqtisadi-sistematik paylanma

x

X

X

TT,PT,MR

TT,PT,MR

13. Regional paylanma

x

X

X

TT,PT,MR

TT,PT,MR

14.Hüquqi forma

x

X

X







15.Ticarət vasitəçiliyi forması (makler)




TV

TV







16.Müəssisə forması (zavod ticarət müəssisəsi)




TT,PT

TT

TT




17.Xidmət forması (özünəxidmət və s.)

TT,PT




TT

TT




18. Yerləşdiyi ərazi

TT,PT













19.Topdan satış ticarət növü




TT

TT

TT




20.Topdan satış ticarətdə satış forması (tranzit, anbardan və s.)



TT

TT

TT





21.Pərakəndə ticarətdə satış forması (göndərişlə və s.


PT











22. Pərakəndə ticarətdə istismar forması

PT













23. Pərakəndə ticarət forması

PT

PT

PT

PT




24.Mal növləri










TT,PT,MR




25.Qruplar üzrə

25.1. işləyənlərin sayı

25.2. dövriyyə

25.3. bölmələrin sayı

25.4. əsas ticarət sahələrinin ölçüsü

25.5. kirayəşinlər üçün otaqların və yaxud

ayrı-ayrı yaşayış vahidlərinin sayı

25.6. kirayəşinlər üçün yerlərin və yaxud

gecələyənlər üçün yerlərin sayı

x

x


PT
MR
MR

x

x



x

x

x



x

TT,PT

TT,PT,MR

TT,PT,MR


Qeyd: TT- topdan ticarət; PT- pərəkəndə ticarət; TV-ticarət vasitəçiliyi; MR-mehmanxana-restoran sektoru.


Yüklə 2,59 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   15   16   17   18   19   20   21   22   23




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə