Dərslik Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin "Tətbiqi kulturologiya"



Yüklə 270,31 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə11/23
tarix05.05.2017
ölçüsü270,31 Kb.
növüDərslik
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   23

QƏDİM İRAN MƏDƏNİYYƏTİ 
 
Mesopotamiyadan  şərqdəki vadilərdə  və dağlardakı yaylalarda iranlı (fars) tayfaları köçəri həyat 
sürürdülər. Bu ərazidə yaranmış İran dövlətinin əsasını Əhəmənilər sülaləsi qoymuşdur. Farsların başçısı I 
Kambiz Midiyaya tabe idi. O, Midiya çarı Astiaqın (584-550) qızı Mandanaya evlənmişdi. Mandanadan olan 
Kir (e.ə. 558-530) inzibati və pul islahatı keçirdi. Vahid pul sistemi yaratdı. Ölkə 20 satraplığa bölündü. 
Satraplığa satrap başçılıq edirdi. Persepolla yanaşı, Babil, Suz, Ekbatan şəhərləri də İranın paytaxtı idi. İran-
yunan müharibələrində (e.ə. 490-449) İran məğlub oldu.  
Əhəmənilər dövründə mixi yazı  əsasında qədim fars yazı növü icad edildi. Farslar şəmsi-qəməri 
(günəş-ay) təqvimi tərtib etmişlər. E.ə. zərdüştlük  Əhəmənilərin rəsmi dini oldu. I Dara Bisütun qayası 
üzərində  ən məşhur kitabə  həkk etdirmişdir. Pasarqad şəhərinin  ətrafında böyük qülləli bina və onun 
ətrafında ibadət üçün binalar tikilmişdi. Farslar bu sahəni Təxti-Süleyman adlandırırdılar. Persepol 
xarabalıqlarına orta əsrlərdə Təxti-Cəmşid deyirdilər. 
Əhəmənilər imperiyası e.ə. IV əsrin sonunda zəiflədi, İsgəndər Persepol şəhərini tutdu, İranın sonuncu 
padşahı III Dara öldürüldü. İran Əhəmənilər imperiyasına son qoyuldu.  
Bir neçə əsrdir ki, elmi və bədii ədəbiyyatda İran və fars dövləti anlayışları yanlış olaraq sinonim kimi 
işlədilir. Bunun yanlış olmasının başlıca səbəbi İranda tarixən məskunlaşan xalqların unudulması, nəzərdən 
qaçırılmasıdır. Nəticədə təqribən 3 min ildən çox bir müddət ərzində İran ərazisində yaraşan mədəniyyət və 
digər mənəvi sərvətlər yanlış olaraq farsların adına çıxarılır. Avropa və rus tarixçi və ədəbiyyatçılarının bir 
qismi hətta ifrata vararaq bütövlükdə İranı Persida adlandırmışlar. 
Bəzi tarixçilərin fikrincə, «İran» adı əslində coğrafi anlayış olmaqla geniş bir əraziyə (yaylaya) şamil 
edilir. Bu coğrafi anlayış bəzən İran dilləri qrupunu bildirən məfhum kimi də işlədilir. İran dilləri qrupuna 
fars, puştu, tat, Mazandaran, tacik, Gilan, kürd və başqaları daxildir. 
İran mətnləri qədim fars mətnlərində, eləcə də hələ də mübahisəli olan «Avesta» mətnlərində təmsil 
olunmuşdur. Bir sıra Azərbaycan alimləri Avesta dilinin fars dili ilə əlaqəsini qəbul etmirlər. Sonralar Urartu 
mədəniyyətində  məzdəkilik  şəklində özünü göstərən zərdüştiliyin  əsl sahibi etnik cəhətdən türk 
qəbilələrindən təşkil olunmuş midiyalılardır və Urartu mədəniyyətinə indi sahib durmuş ermənilərə  nəinki 
məzdəkizmin və  zərdüştiliyin, hətta etnik kökü etibarilə «onoqurlarla»-»utiqurlarla», yəni türk tayfalarına 
bağlanan Urartu dövlətinin və  mədəniyyətinin də  qətiyyən aidiyyəti yoxdur. Burada eyni zamanda udin-
kutilərin də tarixi adlarının təhrifindən danışılır, sözlərin  əslən yəhudi mənbələrində «Uqin» («Uquz») 
olduğu təsdiq edilir ki, bu etnosların da qədim türklərə məxsusluğu aydındır. Beləliklə, Avestanın bizə gəlib 
çıxmış kitabları qədim Azərbaycan ədəbiyyatının əsərləridir. 
Coğrafi anlayış kimi İranın əhatə etdiyi ərazi və orada yaşayan müxtəlif xalqların nümayəndələri bu 
ölkəni özlərinin doğma vətəni hesab etmişlər. Deməli, «İran» adı altında yalnız bir xalqın - yəni farsların 
vətəni deyil, əksinə, bir sıra xalqların vətəni başa düşülməlidir. Bunu «İran» mədəniyyəti anlayışı haqqında 
da demək olar. Lakin «İran» mədəniyyətinin müxtəlif tarixi dövrlərin məhsulu olduğu da unudulmamalıdır. 
Qədim İran mədəniyyəti İran yaylasının və onunla həmsərhəd Orta Asiya vilayətləri əhalisinin, çoxsaylı İran 
tayfa və xalqlarının yaratdığı  mədəniyyətdir. Həmin mədəniyyətin yaradılmasında Azərbaycan xalqının 
inkaredilməz rolu olmuşdur.  
Tarixçilərin fikrincə, e.ə. III-II minilliklərdə Urmiyyə gölü hövzəsində kuti, lullubi, su (suv), turukki tayfaları 
yaşayırdılar. Həmin tayfalar adları bizə  məlum olmayan, lakin başqa (o cümlədən Hurri, Qafqaz, Elam) 
dillərində danışan əhali ilə ünsiyyətdə olmuşlar. 
Eramızdan  əvvəl I minillikdə  İran  ərazisində kuti və lullubi etnosları ilə yanaşı, bir sıra başqa ad 
daşıyan tayfalar da yaşamışlar. Urmiyyə gölü hövzəsində Manna dövləti yarandıqdan sonra, onun ərazisi 
Assur mixi yazılarında «Mannaya ölkəsi», yəni «mannalıların ölkəsi» adlanırdı. Yəqin ki, «mannalı» anlayışı 
bir sıra etnosların, o cümlədən etnik cəhətdən qohum olan etnosların ümumi adı olmuşdur. Lakin Manna 
xüsusi antroponim və yer-toponim adlarının təhlili mövcud olan dillər barədə mühakimə yürütməyə imkan 
verir. Manna yer adlarının bir qismi türk dillərində izah olunur. Bəzi Manna hökmdar adları türk mənşəli 
hesab oluna bilər. Çox güman ki, bu etnos hələ Aratta dövründə burada yaşayırmış və ölkədə onun dilində 
işlənən söz ilə Aratta (Alateye, yəni «dağ», «dağlıq ölkə») adlanmışdır. Bu toponimlər prototürk, yaxud 
protoazərbaycan dilinə  mənsub idi. Lullubi, turukki və sular Arattanın sakinləri olmuşlar və prototürk 
(protoazərbaycan) dilində danışırmışlar. Bununla əlaqədar «turukki» etnonimini «türk» adının erkən forması 
kimi qəbul etmək olar. 
İranın,  İraqın, Türkiyənin, Zaqafqaziyanın, Orta Asiyanın bir çox ərazilərində  hələ  ən qədim 
dövrlərdən türklərin məskunlaşması məsələsini müdafiə edən alimlərimizin sırası getdikcə artmaqdadır. 
Coğrafi anlayış kimi İran yaylasının sərhədləri Qərbdə Zaqros dağlarından,  Şərqdə Hindistan (İndi 
Əfqanıstan, Pa-kistan) ərazisindən, Şimalda Araz çayından başlayır, Cənubda fars körfəzinə çatır. Bu ölkə 
son zamanlaradək «Persiya» (Farsistan) adlanırdı. XX əsrdə dövlət tərəfindən rəsmi olaraq «İran» adı qəbul 

İ. Hüseynov, N. Əfəndiyeva
. QƏDİM DÜNYA MƏDƏNİYYƏTİ. 
 
100
edilmişdir. Bəzi alimlərin fikrincə, «İran» adı  qədim dövrdə «Ariana» («ari» ölkəsi)  şəklində  işlədilirmiş, 
lakin Ariana qədim yunan qaynaqlarında bütün İran yaylasına yox, ancaq onun Şərq hissəsinə (indi: 
Seistana) şamil edilirdi. Avestada həmçinin «Arianam veyca» («ari ölkəsi») adı çəkilmişdir. Bəzən bu ölkəni 
Orta Asiyada qədim Xarəzm  ərazisində yerləşdirirdilər. Mərv və Herat şəhərini onun mərkəzi hesab 
edirdilər.  Əhəmənilər dövründə Arey («Ariya») Xarəzm və Soqdiana ilə bir canişinliyə daxil idi və 
Xarəzmdə axan çay Ak adlanırdı (ola bilsin ki, Ak çay adı türk sözü ak (aq) «ağ, ağımtıl (çay)» mənasını 
daşıyırmış). Beləliklə, Arianam (Ariana)  
Arey  İran yaylasının  Şərq və  şimal-şərqində müəyyən  əraziyə verilən ad olmuşdur. «Ariana» adının 
İran formasına çevrilməsi inandırıcı deyildir, «İran» adının  əmələ  gəlməsində başqa komponentlər iştirak 
etmişdir. Ariana xoronimi «ari» tayfa adından  əmələ  gəlmişdir. Türk dillərində ari - arı «təmiz, alicənab, 
kübar «müqəddəs» mənalarını saxlamışdır. «Ari» tayfa adını da eyni cürə mənalandırırlar. «İran» adında isə 
«ir» etnonimi və an cəm  şəkilçisi iştirak edir. Etnonim «ir» qədim türk dillərində  ər, er sözlərinin digər 
fonetik forması olmaqla, «kişi, cəsur, qoçaq» mənalarını daşıyırdı. «Arı» və «ir» sözləri ancaq türk dillərində 
qalmışdır. 
Hind-İran tayfaları birliyi e.ə. II minilliyin sonu-I minilliyin əvvəlində parçalanmışdı. İrandilli tayfalar 
cənub-şərqi Avropadan hərəkətə başlamış, bir qismi Orta Asiyaya getmiş, digər qismi isə Qafqaz dağlarını 
aşaraq  İran yaylasına gəlmişdir.  İkinci ehtimala görə, onlar Orta Asiyadan hərəkət edərək  İran yaylasında 
tədricən məskunlaşmışlar.  
Tarixi-filoloji dəlillərə  əsaslanan başqa ehtimala görə, Hind-Avropa dil birliyi Ön Asiyada Hind və 
İran qollarına parçalanmış, Hind dilini daşıyan etnoslar Hindistana yönəlmiş, İran dillərində danışanlar isə 
İran yaylasında məskən salmışdır. Eyni zamanda müxtəlif dövrlərdə İrandilli tayfaların bir qismi Qafqaza və 
Orta Asiyaya hərəkət etmişdir. 
Hələ e.ə. III-II minilliklərdə  İran  ərazisində müxtəlif dövlətlər meydana gəlmişdi.  Əsrlər keçdikcə 
həmin dövlətlər bir-birini əvəz etmişdir. Aratta, Lullubi, Kuti, Elam, Midiya, Urartu, Manna, Əhəmənilər, 
Atropatena, Sasanilər və s. dövlətlər tarix səhnəsinə çıxmış, bəzisi isə uzun müddət ömür sürmüşlər. Həmin 
dövlətlərin  ərazisində yaşayan xalqların mədəniyyətində eyni cəhətlər çox olmuşdur. E.ə. I minillikdə 
zərdüştilik qəbul edildikdən sonra bu özünü mədəniyyətdə  də göstərmişdir. Həmin dinin müxtəlif xalqlar 
tərəfindən qəbul edilməsi onların mədəniyyətinin formalaşması  işində müxtəlif xalqların iştirak etməsinə 
böyük təsir göstərmişdir. 
Məlum olduğu kimi, İranın ən qədim əhalisi müxtəlif allahlara sitayiş edirdi. Qədim Elamda allahlar 
panteonu mövcud idi. Qaynaqlar Urmiyyə gölü sakinlərinin dini dünyagörüşü barədə çox cüzi təsəvvür 
yaradır. Burada çoxallahlılıq-politeizm, bütlərə sitayiş mövcud olmuşdur. Tarixi faktlar sübut edir ki, 
assurilər dəfələrlə Manna allahlarının təsvirlərini qənimət kimi aparmışdılar. 
İranın cənubunda olan xalqlar, o cümlədən farslar arasında zərdüştilik təlimi yayılmışdı. Herodotun 
verdiyi məlumata görə, onlar məbəd tikməzdilər, ibadəti açıq havada keçirərdilər. Həmin xalqlar müxtəlif 
təbiət qüvvələrinə sitayiş edirdilər. Günəş, su, ay, külək və s. dini ibadətə çevrilmişdi. Bütün bunlar Avestada 
təsvir olunan miflərdə öz əksini tapmışdı. 
İran mədəniyyəti haqqında əsas məlumatlar qədim abidələrdə qorunub saxlanılmışdır. Həmin abidələr 
içərisində Avesta özünəməxsus yer tutur. Avestada ən qədim  əsatirlər öz əksini tapmışdır. Bunlar eyni 
zamanda «Şahnamə», «Bəhmənnamə», «Camasbnamə», «Geştasbnamə», pəhləvi kitabları, 
«Artaviraknamak» və s. əsərlərdə geniş şəkildə təsvir olunmuşdur. 
Div, pəri,  əjdaha, Simurq quşu kimi mifoloji obrazlar, o cümlədən tarixi şəxsiyyətlər hesab edilən 
Cəmşid (Avestada ilk insan, ilk padşah Yima adlanır), Huşəng, Təhmuras, Kəyumərs, Zöhhak, Fərudin, 
Mənuçöhr, Nuzər, Gərşasb və b. adlar təkcə farsdilli ədəbiyyatda deyil, həmçinin türk xalqlarının dastan, 
əsatir yaradıcılığında geniş  əksini tapmışdır. Həmin eposlardakı  təsvirlər təbiət qüvvələrinin 
canlılaşdırılmasından başlanır. Tarixin əvvəllərində bu inikasın obyektləri, hər  şeydən  əvvəl, təbiət 
qüvvələrindən ibarətdir və bunlar sonrakı təkamül zamanı müxtəlif xalqlarda ən müxtəlif və cürbəcür şəkildə 
canlandırılır. Bu ilkin proses müqayisəli mədəniyyət vasitəsi ilə  hər halda Hind-Avropa xalqları arasında 
izlənərək, Hind vedalarındakı ilk təzahürünə  qədər araşdırılmış, onun sonrakı inkişafı isə hindular, farslar, 
yunanlar, romalılar, germanlar, keltlər, litvalılar və slavyanlar arasında ətraflı tədqiq edilmişdir. 
Dünyagörüşü  əsasında doğulmuş fantastik obrazlar öz müstəqilliyini uzun müddət saxlaya bilir. 
Burada onun reallığına zəif də olsa, inamın olması mühüm rol oynayır. Lakin fantastik obrazlar doğulduğu 
dünyagörüşü atmosferini yaşayaraq bədii şüura çevrilir, obrazlar və motivlər dairəsini yaradır. 
Qədim  Şərq mədəniyyətində, onun mifologiyasında allah obrazları üstünlük təşkil etmişdir. Qədim 
İran mədəniyyət nümunələrində isə mifoloji şahların təsvirinə daha çox yer verilmişdir. Həmin şahları təsvir 
edən eposlar içərisində Firdovsinin «Şahnamə»si mühüm yer tutur. Qədim yazılı abidələrdə, o cümlədən 
«Şahnamə»də mifoloji şahlar həmçinin mədəni qəhrəmanlar rolunda çıxış edir. «Şahnamə»də ilk mifoloji 
şah kimi Kəyumərs təsvir olunur. 
Kəyumərs paltarı  kəşf edir, çiy ət yeməkdən bişmiş  ət yeməyə keçməkdən ötrü odu kəşf edir. 

İ. Hüseynov, N. Əfəndiyeva
. QƏDİM DÜNYA MƏDƏNİYYƏTİ. 
 
101
Kəyumərs  Əhrimənin yaratdığı divlərlə mübarizə edir, bu yolda onun oğlu Siyamək qurban gedir. Yalnız 
Siyaməkin oğlu, Kəyumərsin nəvəsi Huşəng atasının intiqamını alır. Huşəng surəti bir mifoloji şah surəti 
kimi mürəkkəb obrazdır. Qədim İran mifologiyasının mədəni qəhrəmanları içərisində Huşəng özünəməxsus 
yer tutur. «Pardaxta» titulunun Huşəngə aid olması ehtimalı mövcuddur. «Avesta»da bu titul Huşəngin adı 
ilə yanaşı çəkilir. Sülalə anlayışı verən «Pardaxta» əvvəllər Huşəngin adı olmuş, sonradan isə onun tituluna 
çevrilmişdir, daha sonralar isə  İranın bütün mifoloji və  əfsanəvi hakimlərinə, o cümlədən  İranın  əbədi 
düşmənləri olan Əfrasiyaba, hətta Zöhhaka da aid edilmişdir. 
Xaoşyanqa (Huşəng «Avesta»da belə adlanır) Pardaxta Ahura Məzdanın göstərişi ilə 7 ölkəni idarə 
edən ilk insan olmuşdur. (7 ölkə anlayışı iranlıların və  qərbi türklərin xalq yaradıcılığında «bütün dünya» 
kimi başa düşülür). Huşəng təkcə adamlar üzərində deyil, həmçinin divlər və cadugərlər üzərində  ağalıq 
edirmiş. Huşəng divlərin qoşununu elə darmadağın etdi ki, onlar birdəfəlik zülmətdə gizlənməli oldular. O, 
iki dəfə Mazandaran divlərinə qalib gəlir, sonra Ahura Məzdaya böyük qurban verir. Huşəng odu kəşf edir, 
balta, mişar icad edir, adamlara torpağı əkib becərməyi öyrədir, oda sitayişin əsasım qoyur. O, əlindəki daşı 
dağdakı vəhşi ilana atır, ilan daşdan yayınır, lakin daş qayaya dəydikdən sonra oradan od çıxır. 
Ağır zərbə aldı, qaya partladı, 
Toxunduqda daşa od parladı, 
İlan ölmədi, oldu bu sirr faş 
Ki, od mənbəyidir təbiətdə daş. 
Çöküb diz, göyə açdı əl hökmdar, 
Dedi, afərin, şükür, pərvərdigar. 
Hədiyyə mənə vermisən böylə nur 
Bu gündən belə xalqa qiblə odur. 
Dedi: - Xalqın nurudur od, yəqin, 
Cahanda pərəstiş oda eyləyin. 
Hesab edirlər ki, adamları ovçuluğa da o, öyrətmişdir. Yaşayış məskəni tikən, su üçün quyu qazdıran 
da odur. Huşəng astronomiya elmi ilə tanış olmuşdur. Həmin sülalədən olan Təhmurəz onun oğlu olmuşdur. 
O, qoyun yunundan libas, xalça, palaz düzəltdirir, atı, eşşəyi, quşu, toyuğu, xoruzu əhliləşdirir. Ot, arpa, 
saman topladır. 
Dedi: - Qırxın, hər yerdə vardır qoyun, 
Qoyunlar ki, qırxıldı, ayrıldı yun, 
O yundan hazırlatdı xalça, libas, 
Döşətdi yerə çoxlu xalça, palaz.  
Atı, eşşəyi tutdu, ram eylədi 
Ot, arpa, saman topladı, yemlədi. 
Seçib vəhşi heyvanları birbəbir, 
Tazıdan, tuladan götürdü xeyir. 
Tutub onları dağda tədbir ilə, 
Gətirdi o, ram etdi zəncir ilə, 
Uçuşda baxıb yoxladı hər quşu,  
Edib qırğını, şahini əl quşu.  
Tutub verdi təlim, ova başladı,  
Bu tədbirini aləm alqışladı. 
Toyuqla, xoruzdan tutunca xəbər  
Ki, xoş banlayırlar açılacaq səhər 
Gətirdi, dedi: - Saxlayın bunları, 
Toyuq saxlayan xalqın artar varı. 
Əfsanəyə görə, Huşəng təkcə xalqına çox şey verən mifik şah, mədəni qəhrəman deyil, həmçinin 
Zöhhakla birlikdə iranlıların əcdadıdır. 
İran imperiyası dünyanın  ən iri, çoxsaylı etnoslarının imperiyası olmuşdur. E.ə. 559-cu ildən 
başlayaraq 30 il ərzində Əhəmənilər tərəfindən nəhəng imperiya maşını yaradıldı. Yunanıstandan başlayaraq 
Həbəşistana, Liviyadan başlayaraq Hindistana qədər uzanan bu imperiya bir dildə, aramey dilində danışırdı. 
Əhəmənilər sülaləsinin nümayəndələri Kir, Kambiz, I Dara və başqaları müdrik dövlət müşavirləri vasitəsilə 
dövlət idarəçiliyində böyük uğurlar qazanmışdılar. Midiyanı, Babilistanı  və Misiri işğal edərək həmin 
ölkələri öz hakimiyyəti altına salmışdılar. Bu ölkədə Zərdüştlü kimi dualist dini hakim din idi. Həmin dində 
xeyir allahı Ahuraməzda,  şər allahı  Əhrimən arasında  əbədi mübarizə gedir. Bu isə  həm mədəniyyət və 
incəsənətdə, habelə müqəddəs dini kitab olan «Avesta»da öz əksini tapmışdır. Persepol şəhərinin 
saraylarındakı təsvirlər, Bisütundakı yazılar diqqəti cəlb edir. 
Məlum olduğu kimi, Qədim  İran çoxallahlığın hökm sürdüyü bir ölkə olmuşdur. Lakin Zərdüştlük 
təkallahlığa doğru böyük addım hesab oluna bilər. Bu isə mifologiyada, şifahi və yazılı ədəbiyyatda öz əksini 

İ. Hüseynov, N. Əfəndiyeva
. QƏDİM DÜNYA MƏDƏNİYYƏTİ. 
 
102
tapmışdır. 
Haxamanişlərin dövründə  İranın cənubunda Pasarqad və Persepol şəhərləri salınmışdı. Pasarqad 
şəhərinin tikilməsini II Kuruşun adı ilə bağlayırlar. Pasarqal haxamanişlərin müqəddəs şəhəri hesab edilirdi. 
Burada  şahlara tacqoyma mərasimi keçirilirdi. Şəhərdə gözəl  şah sarayları tikilmişdi. Onu qala divarları 
əhatə edirdi. Burada böyük bir sahəni tutan qülləli bina inşa edilmişdi, yan-yörəsində ibadət üçün tikintilər 
vardı. Bu sahəni farslar Təxti-Süleyman, qülləni isə Zendan-i Süleyman adlandırırlar. Saray divarlarında 
dörd qanadlı heyvan təsvir olunmuşdu, üstündə isə "Mən Kuruşam, Haxamaniş  şahıyam" yazılmışdı. 
Saraylardan aralı bir yerdə Kuruşun məqbərəsi tikilmişdi. Saraylar qara və  ağ daşdan bəzədilir, divarlara 
müxtəlif mövzulu naxışlar vurulurdu. 
Persepol  Şirazdan 50 km aralı,  şimalda yerləşirdi.  Şəhərin salınması I Daranın adı ilə bağlıdır. 
Persepolun xarabalığı orta əsrlərdə Təxti-Cəmşid adlanırdı. Burada böyük saray dəsti yaradılmışdı. Saraylar 
yaşayış binalarından və ziyafət otaqlarından  (apadana) ibarət idi. Sarayın özülünə 9.6 kq ağırlığında qızıl və 
gümüş lövhələr qoyulmuşdu. Lövhələrdə üç dildə (Elam, Babil və  qədim fars) yazı  həkk olunmuşdu. 
Divarlarda müxtəlif səhnələr (saray adamları, bac-xərac gətirən başqa xalqların nümayəndələri) təsvir 
olunmuşdu. Persepolda yeni il bayram şənlikləri keçirilərmiş. Ehtimala görə, yeni il bayramı martın 22-də 
başlarmış. 
Haxamaniş şahları Suz şəhərində geniş tikinti işləri aparırdılar. Suz şəhərində saray tikintisi barədə I 
Daranın kitabəsi məlumat verir: "Bu sarayı mən Suzda tikdirdim. Onun bəzəkləri uzaqlardan gətirilmişdir. 
Torpaq çox dərin, ta ki qayanın özülünə çatınca qazıldı. Sidr Livan dağlarından gətirildi. Assur xalqı onu 
Babilə  gətirdi. Karilər və  İoniyalılar onu Suza çatdırdılar. (Hind) palıd ağacı  Qəndəhər və Kirmandan 
gətirildi. Burada işlədilən qızıl Sard və Baktriyadan gətirildi.  Əlvan daşlar, lacivərd və  əqiq ki, burada 
istifadə olunurdu, Soqddan gətirilmişdi. Burada işlədilən tünd göy əlvan daş (firuzə) Xarəzmdən gətirilmişdi. 
Burada istifadə olunan gümüş  və tunc (yaxud qara ağac) Misirdən gətirilirdi. Divar bəzəkləri  İoniyadan 
gətirilmişdi. Burada işlədilmiş fil sümüyü Efiopiya (Kuş), Hindistan və Araxoziyadan gətirilirdi. Burada 
işlədilən daş sütunlar Elamın Abiraduş kəndindən gətirilmişdi. Daşyonanlar ioniyalı və lidiyalılardı. Qızılla 
işləyən zərgərlər midiyalı və misirlilərdi. Ağaca naxış vuran adamlar midiyalı və misirlilərdi. Kərpic tökən 
adamlar babillilərdi". I Dara böyük bir təmtəraqla Suz şəhərində saray dəsti inşa etdirdi. Burada 100-dən çox 
otaq tikilmişdi, 12 ölkədən material gətirilmişdi. Saraya ağ, qırmızı, qara və Sarı mərmər döşənmişdi. Ziyafət 
otağının tavanı 20 m-lik sütunlara dirənirdi, sütunların yuxarı hissəsi öküz başı  rəsmi ilə  bəzənmişdi. 
Ruradan tapılmış kitabədə deyilirdi: "Bax, bu ölkələrdən saray üçün bəzək gətirmişdilər. - Pars, Elam, 
Midiya, Babil, Assuriya, Ərəbistan, Misir, dənizarxası ölkələr, Lidiya, İoniya, Urartu, Kappadokiya, Parfiya, 
Drangiana, Areya, Xarəzm, Baktriya, Soqdiana, Qandhara, Skitiya, Sattagidiya, Araxosiya...". Nəqşi-
Rüstəmdə (Persepol yaxınlığında) Haxamaniş dini abidələr dəsti yaradılmışdı. Burada I Daradan başlayaraq 
dörd Haxamaniş şahının qaya oyuqlarında məqbərələri inşa edilmişdi. Haxamanişlər dövründə mixi işarələr 
əsasında qədim fars yazı növü icad edilmişdi. Bu yazı "hecalı əlifbadan" ibarət idi. Qədim fars mixi yazısının 
yaradılmasını I Daranın adına çıxırlar. Bəzi mülahizələrə görə, bu yazı növü əvvəllər də işlədilirdi, guya onu 
midiyalılar Urartu mixi işarələrinin təsiri altında icad etmişdilər, sonra haxamanişlər bu yazı növünü 
midiyalılardan mənimsəmişdilər. Lakin bu mülahizəni təsdiq edə biləcək Midiya mixi yazısı nümunəsi 
tapılmayıb. Ehtimal edirlər ki, midiyalılar akkad, yaxud arami yazı növündən istifadə edirdilər. 
Herodotun məlumatına görə, midiyalı Harpaq II Kuruşa məktub yazmışdı, Kuruş özü Astiaqın adından 
məktub tərtib etmişdi. Bəziləri bu məktubların Midiya mixi yazısı ilə tərtib olunduğunu söyləyirlər. Lakin bu 
məktubların Elam mixi yazı növü ilə tərtib olunması fikri həqiqətə daha uyğundur. 
Hələ qədim fars yazı növü icad olunmazdan əvvəl I Daranın göstərişləri Elam, akkad və arami işarələri 
ilə yazılırdı. Bisütun yazısında I Dara deyir: "Mən əvvəl işlədilməyən kitabə növü yaratdım. (Bu) ari dilində 
gil və gön üzərindədir". Beləliklə, o, ilk dəfə ari dili mətnlərini yazıya köçürtdürdü. Belə hesab edirlər ki, ari 
dili anlayışı qədim fars və Midiya dillərini nəzərdə tuturmuş. Lakin bu belə deyil. Bəzi mülahizələrə görə, 
fars dili Midiyada da işlənirdi. Qədim fars mətnlərindəki bəzi fonetik fərqlər Midiya dilinə aid edilir, halbuki 
onlar əslində fars dilinin dialekt formalarıdır. Əksinə, belə də fərz edirdilər ki, Bisütun yazısının qədim fars 
nüsxəsi əslində, guya Midiya dilində tərtib olunmuşdu. Demək olar ki, Bisütun kitabəsinin Elam və Akkad 
nüsxələri qayaya əvvəlcə  həkk olunmuş, sonra isə  qədim fars yazı növü ilə  tərtib edilmiş  mətnlər Bisütun 
qayasına köçürülmüşdü. 
Haxamaniş kitabələri qədim fars, Elam və akkad dillərində müxtəlif mixi yazı növü ilə  tərtib 
olunmuşdu. Eyni zamanda, arami dili və əlifbasından istifadə edirdilər. 
Qədim İran əhalisi təqvim sistemi yaratmışdı. Ən qədim təqvim elamlılara mənsub idi. Onlar ilk əvvəl 
Akkad təqvim sistemindən istifadə edirdilər. Ayların Elam dilindəki əvəzi qaynaqlarda əks olunmayıb. E.ə. I 
minilliyə aid qaynaqlarda Elam aylarının adı  çəkilmişdir, lakin burada qədim fars dilinin təsiri özünü 
göstərirdi. Elam təqvimi qəməri təqvim əsasında yaranmışdı. Elam dili və mədəniyyəti Haxamaniş dövlətinin 
tərkibində müəyyən  əhəmiyyətli mövqeyə malik idi. Sənədlər elam dilində  tərtib olunurdu. Suz mərkəz 
şəhərlərindən birinə çevrilmişdi. Burada Haxamaniş  şahlarının xəzinəsi saxlanılırdı. Suz canişini eyni 

İ. Hüseynov, N. Əfəndiyeva
. QƏDİM DÜNYA MƏDƏNİYYƏTİ. 
 
103
zamanda xəzinədar (elam dilində kabnişkir) idi. Haxamaniş dövləti dağıldıqdan sonra Elimaida da (keçmiş 
Elam) Kabnişkirlər (xəzinədarlar) sülaləsi hakimiyyətə  gəlmişdi. Kabnişkiri sülaləsi hökmdarları pul 
kəsirdilər və hətta parflara tabe deyildilər. Eramızın II əsrində bu son Elam sülaləsinin də hakimiyyətinə son 
qoyuldu. 
Elam mədəniyyətinin izləri e.ə. VI minilliyə aid arxeoloji laylardan üzə  çıxarılmışdı. Sonrakı 
minilliklərdə Elam mədəniyyətinin təsiri geniş yayılmışdı. Bu təsiri nəinki İran yaylasında və İkiçayarasında, 
həm də Cənubi Qafqazda və hətta Hindistanda müşahidə etmək mümkündür. Sinfi cəmiyyətə keçid zamanı 
Elamda piktorafik (şəkli) yazı sistemi icad edilmişdi. Buna oxşar işarələr Hindistanda da tapılmışdı. Bu 
işarələrin sayı  təxminən 500-ə çatırdı. Piktoqrafik yazı sisteminin inkişafı Elam xətti yazı formasının 
meydana gəlməsinə səbəb olmuşdu. Xətti yazı piktoqrafik işarələrin sxematik (cizgi) görkəmini əks etdirir. 
Xətti yazı 80 və ola bilsin ki, daha çox işarəyə malik imiş. E.ə. III minilliyin ikinci yarısında elamlar Şumer-
Akkad mixi yazı sistemini mənimsəmişdilər. Mixi yazı  işarələri elam dilinin xüsusiyyətinə tam da olmasa 
uyğunlaşdırılmışdı. Mixi yazı elam dilinin fonetikasını, səs xüsusiyyətlərini aydın verə bilmirdi. Mixi 
işarələri ilə tərtib olunmuş ilk elamdilli yazı "Naram-Suen ilə müqavilənin" mətnindən ibarətdir. Elam mixi 
işarələrinin sayı 200-ə çatırdı. Bunlardan 174-ü hecalı  işarələrdən, 25-i isə söz bildirən işarələrindən 
(loqoram) ibarət olmuşdu. Son Elam dövründə mixi işarələrin sayı azaldılmış, yazı sadələşdirilmiş  və 123 
mixi işarə saxlanılmışdı. Elamlılar öz kitabə  və  təsərrüfat sənədlərini nəinki elam dilində, həm də akkad 
dilində  tərtib edirdilər. Mixi yazının işlədilməsi baxımından Elam İkiçayarası  mədəniyyəti dairəsinə daxil 
idi. 
Elam mədəniyyətini yaradan əhalinin etnik tərkibi tam məlum deyil. Əhalinin əsas hissəsini elamlılar 
təşkil edirdi. Lakin bu ərazi təmiz elamdilli əhalidən ibarət olmamışdı. Erkən dövrdə buraya sami tayfaları 
yol açmışdı. Ola bilsin ki, Elamın cənub-qərbində şumerlər də məskən salmışdılar. Şimaldan Elam ərazisinə 
turukkilər (prototürklər), kassilər və bəlkə də subir və hurrilər yayılmağa başlamışdılar. Bu tayfaların heç biri 
əhalinin elam mənşəli tərkibində dəyişiklik edə bilmədi. Son dövrlərdə Elam ərazisinə irandilli tayfalar yol 
açdılar. Onlar əvvəlcə Anşan vilayətində, sonra da Elamın başqa vilayətlərində məskən salmışdılar. Müxtəlif 
tayfaların Elamda məskunlaşmasına baxmayaraq Elam mədəniyyəti özünəməxsus  əlamətləri saxlayırdı. 
Minilliklər ərzində elamların mənəvi aləmi, qədim ayinləri və dini görüşləri öz varlığını saxladı. 
Din Elam əhalisi arasında, onun gündəlik həyatında mühüm yer tuturdu. Elamlılara məxsus allahlar 
panteonu yaradılmışdı. "Narm-Suenlə müqavilə"  şahid kimi 37 allah adını sadalamışdı. Burada Elam 
allahları ilə yanaşı Akkad allahlarının da adları  çəkilmişdi. Elam panteonunda Akkad və  bəlkə  də başqa 
mənşəli allahlar da təmsil olunmuşdu. Qarışıq panteon qədim  Şərqin digər ölkələrinə  də xas idi. E.ə. III 
minillikdə Elam panteonuna ana ilahə Pinenkir başçılıq edirdi. Bu da Elam cəmiyyətində ana nəsli 
qaydalarının saxlanılmasını göstərən amil hesab edilər bilər. Elam vilayətlərinin hərəsinin özünəməxsus ana 
ilahəsi vardı. Pinenkir Suz şəhər icmasının ilahəsi sayılırdı. O, "səma hökmdarəsi" kimi məlum idi. 
İkiçayarası  əhalisi Pinenkiri özlərinin  İştar (məhəbbət və  məhsuldar ilahəsi) ilahəsi ilə eyniləşdirirdilər. 
Pinenkir böyük ana ilahə hesab edilirdi. Elamın Liyan (İran körfəzi sahili) vilayəti əhalisi Kiririşa ("Böyük 
ilahə") ilahəsinə sitayiş edirdi. Anşan vilayətində isə ilahə Partiyə ibadət yayılmışdı. Kiririşaya ibadət ümum 
Elam səviyyəsinə qalxmışdı. E.ə. III minillikdə allah Humpan Elam panteonunda ikinci yer tuturdu, lakin II 
minilliyin ortalananda o artıq panteona başçılıq edirdi. Elam cəmiyyətində baş vermiş və dərinləşmiş sosial-
iqtisadi və ictimai dəyişikliklər dini təsəvvürlərə də təsir göstərmişdi. Elamlıların mənəvi aləmində ata nəsli 
hüququ üstünlük qazanmışdı. Humpan da "Səma hökmdarı" hesab edilirdi. Bu allah Pinenkirin və Kiririşanın 
əri kimi təsəvvür olunurdu. Humpan və Kiririşanın nikahından allah Humpan yaranmışdı. 
Minillik ərzində ictimai-iqtisadi amillərin təsiri altında Elam panteonu dəyişilirdi. E.ə. III minillikdə 
allah  İnşuşinak panteonda altıncı yer tuturdu. İnşuşinak adı Suz şəhərinin  şumer adından  əmələ  gəlmişdir. 
Şumercə Nin-şuşin-ak  əslində "Suzun (Şuşinin) sahibəsi" mənasını daşıyırdı.  İlk  əvvəllər  İnşuşinak qadın 
ilahəsi kimi tanınmışdı. Min il sonra onun adı Humpan və Kirjrişa ilə yanaşı, bəzən də ikinci yerdə çəkilirdi. 
İnşuşinaka "zəiflərin atası", "allahların yerdə və göydə havadan", "Sirli allah" kimi rütbələr verilirdi. İctimai-
iqtisadi münasibətləri əks etdirən sənədlərdə İnşuşinak andiçmə allahı mövqeyini tuturdu. Onun adı ilə and 
içirdilər, axirət dünyasında isə o, məhkəmə qururdu. İnşuşinak Elam axirət dünyasının hakiminə çevrilmişdi. 
And mərasimində onunla yanaşı ilahə İşmekarabın adı da çəkilirdi. İşmekaraba (akkadca "O, duanı eşitdi") 
ibadət ola bilsin ki, Akkad təsiri altında yaranmışdı. Bu ilahənin Elam müqabili Laqamal (yaxud Laqamar) 
olmuşdu. İşmekarab və Laqamal axirət dünyasının ilahələri hesab edilirdilər. İşıq dünyasının allahı Nahhunti 
(elamca "Günəş") idi. O, sənədlərdə  şahidlərin havadarı kimi qələmə verilirdi. Nahhunti qanun-qaydanı 
qoruyur, hüquq və  məhkəmə allahı  vəzifəsini görürdü. Elamlılar ay allahı Napirə  də sitayiş edirdilər. O, 
"yetimlərin atası" adını qazanmışdı. Narundi qələbə ilahəsi idi, lakin qonşu assurilər onu "yeddi şər ruhun" 
bacısı adlandırmışdılar. Elamlar bir çox yerli allahlar ilə yanaşı İkiçayarası allahlarına (Adad, Nerqal, Enki 
və s.) da sitayiş edirdilər. Elam cəmiyyətində çoxallahlılıq (politeizm) mövcud olmuşdur. 
Şifahi xalq ədəbiyyatı  və  əfsanələr Elam cəmiyyətində müəyyən yer tuturdu. Bunu qədim dövrün 
möhürləri və qabları üzərində  əks olunmuş  təsvirlərdən görmək mümkündür. Təsvirlər müxtəlif mövzuları 

İ. Hüseynov, N. Əfəndiyeva
. QƏDİM DÜNYA MƏDƏNİYYƏTİ. 
 
104
əhatə edirdi. Möhür üzərində yırtıcı quş başı, dırnaqlı və qanadlı Aslan təsvir olunmuşdu. Antik ədəbiyyatda 
belə qarışıq əlamətlərə malik olan vəhşi heyvan qrif adlanırdı. Qrif surəti Elam əfsanəsinin məhsuludur. Qrif 
mövzusu möhür təsvirlərinə Elam şifahi xalq yaradıcılığından keçə bilərdi. Möhürlərdən biri üzərində 
ikicərgəli əfsanəvi təsvirlər həkk olunmuşdu. Şəkildə aypara və ulduz, insan başlı öküz, qrif, əllərində dirilik 
ağacları, heyvan üstündə allahlar və s. təsvir edilmişdi. Bu, Elam sənətkarlığının gözəl nümunəsi hesab 
olunur, lakin onun əfsanə məzmunu qaranlıq qalır. Digər möhürlər üzərində əks olunmuş əfsanəvi səhnələrin 
mövzusunu da açmaq tam mümkün deyildir. Bir sıra möhürlərin təsvirləri elamlıların gündəlik həyatına həsr 
olunmuşdur. Burada ov səhnəsi, torpağın kotanla şumlanması, üçdişli toxa ilə sahənin becərilməsi, qadınların 
xurma məhsulunu toplaması, keçilərin çöllərdən qayıtması  və  pəyəyə salınması  səhnələri verilmişdir. 
Möhürlərin birində emalatxana təsvir edilmişdir: kişilər saxsı qab hazırlayır, qadınlar isə yun təmizləyir, 
bayırda anbarlara taxıl tökürlər, anbar yanında diz üstə oturan mirzə qəbul olunmuş taxılın hesabını aparır. 
Bunlar elamlıların gündəlik məşğul olduqları əmək prosesini gerçək əks edən təsvirlərdir. 
Elam sənətkarlığının gözəl nümunələrindən biri uzunsov qədəh hesab edilir. Onun üzərində dağ 
keçisinin  əndamı ümumi şəkildə  cızılmışdır. Dağ keçisinin yay kimi burulmuş buynuzlan belinə kimi 
çatdırılmışdır. Keçi təsvir olunan hissə çərçivəyə alınmış, onun üstündən isə sanki sıçrayışa hazırlaşan tazı 
təsvirləri verilmişdir. Yuxarı hissədə boğazı nazik və uzunsov quşlar təsvir olunmuşdur. Təsvirlərin hamısı 
ümumi incəlik və gözəl uyğunluq yaradır. Təsvir öz gerçəkliyi ilə  fərqlənir. Nazik səthi olan güldana isə 
qıvrılıb qalxan ilan təsviri vurulmuşdur.  İlan müxtəlif rənglərdə  işlənmişdi.  İlan Elam mədəniyyətinin ana 
xəttini təşkil edirdi. Elamlıların təsəvvürünə görə, ilan məhsuldarlığı  təmsil edirmiş. Bitişik qoşa ilan 
təsvirlərinə rast gəlinir. Qoşa ilanlar məhsuldarlıq rəmzini bildirirmiş. Qoşa ilan mövzusu Misirə də sirayət 
etmişdi. Elamlılar ilanı ilahiləşdirmişdilər. Eyni zamanda ilana insan sifəti verilirdi. İnsan başlı ilan Elam 
mədəniyyətinə xas olan cəhətdir. Belə təsvirlər İkiçayarasında da məlum deyildi. 
Metaləritmə  və metalişləmə  sənəti Elamda yüksək inkişaf səviyyəsinə qalxmışdı. Hökmdar qadın 
Napirasunun heykəli buna bir nümunədir. Heykəl çox böyük əzəmətə malikdir. Heykəldə hökmdar dadının 
uzun barmaqları, qəddi-qaməti böyük bir incəliklə  işlənmişdi. Abidənin ağırlığı 1800 q çatırdı. Hökmdar 
Untaş-Napirişaya məxsus tunc balta tapılmışdır. Baltanın tiyəsi aslanın geniş açılmış ağzına yapışdırılmış, əl 
tutacağının sonu isə  vəhşi qaban fiquru formasında qızıldan tökülmüşdü. Bununla əlaqədar Luristan tunc 
əşyalarının kökünü Elam metallurgiya sənətində axtarırlar. 
Memarlıq sahəsində  də Elam sənətkarları öz üslubları ilə  fərqlənirdilər. Dur-Untaş  məbədi özünün 
əzəməti ilə, inşaat texnikası ilə  İkiçayarası  məbədlərinə oxşamırdı. Bu qülləli məbəd (zikkurat) beş 
mərtəbədən ibarət idi. Tikintidə çiy və bişmiş kərpicdən  istifadə olunmuşdu.   Minlərlə işçi qüvvəsi,  bənna 
və memar tikintidə çalışırdı. Məbəd  ətrafına qala divarı hörülmüşdü. Divarın yeddi darvazası vardı. Bəzi 
darvazaların önündə müxtəlif Elam allahlarına mənsub kiçik məbədlər tikilmişdi. Elam qonşu xalqlar 
mədəniyyətinə xeyli təsir göstərmişdi. 
 Qədim fars təqvimi isə Babil qəməri-şəmsi (günəş-ay) təqvim sisteminə uyğun tərtib olunmuşdur. 
Təqvim 12 və bir əlavə aydan ibarət idi. İranda Zərdüşt təqvimi də  işlədilirdi. Bu təqvim, adətən, ayları 
allahların adı ilə bildirirdi. İl 365 gündən ibarət idi. Babilistanda olduğu kimi, il 12 aya, hər ay 30 günə 
bölünürdü. İlə 5 gün əlavə edirdilər. 
Haxamaniş dövlətinin yaranması  və yüksəlişi dövründə  İran mədəniyyəti imperiyaya daxil olan 
xalqlara güclü təsir göstərmişdi və eyni zamanda, əks təsirə də məruz qalmışdı. 
İranın  ən qədim  əhalisi müxtəlif allahlara sitayiş edirdi. Elamda artıq müəyyən panteon sistemi 
yaradılmışdı. Qaynaqlar Urmiyyə gölü hövzəsi sakinlərinin dini dünyagörüşü barədə çox cüzi təsəvvür 
yaradırlar. Burada çoxallahlılıq, bütlərə sitayiş mövcud olmuşdur. Assurilər dəfələrlə Manna allahlarını 
(təsvirlərini) qənimət kimi aparmışdılar. 
İranın cənubunda farslar arasında zərdüştlük təlimi yayılmışdı. Herodotun verdiyi məlumata görə, 
farslar məbəd tikməzdilər, ibadəti açıq havada keçirirdilər. Onlar müxtəlif təbiət qüvvələrinə sitayiş edirdilər. 
Günəş, su, ay, külək və s. sitayiş obyektinə çevrilmişdi. 
Ehtimala görə, zərdüştlük e.ə. VII əsrdə meydana gəlmişdir. Zərdüştlüyün müqəddəs kitabı Avesta 
hesab edilir. Avestanın mətnlərindən göründüyü kimi, bu dinin banisi Zərdüşt (Avestada Zaratuştra) 
olmuşdu. Zərdüştün yaşadığı dövr və dini təlimə başladığı yer mübahisəlidir. Zərdüştün e.ə. VII əsrdə 
yaşaması ehtimalına üstünlük verilir. Belə hesab edirlər ki, Zərdüşt dini Orta Asiyada, yaxud Şərqi  İranda 
meydana gəlmiş  və  İranın digər yerlərinə yayılmışdı. Lakin bu müddəa daha çox ümumi mülahizələrdən 
ibarətdir. İran ərazisində qədim dövrlərdən Anuramazdaya sitayiş əks olunmuşdu. Fərz edirlər ki, Astiaqın 
dövründə zərdüştlük Midiyada rəsmi dinə çevrilmişdi. Zərdüşt tarixi şəxsiyyət hesab edilir. 
İran panteonuna işıq, həqiqət və müqavilə allahı Mitra, su ilahəsi Anahit daxil idilər. Bu allahlara 
irandilli tayfalar sitayiş edirdilər. Avestada və Haxamanişlər dövründə Ahuramazda (Hörmüzd) qabaqcıl 
mövqeyə malik idi və baş allah hesab edilirdi. Avestada kainatın və  həyatın yaradılması Ahuramazdanın 
əməli kimi qiymətləndirilir. Haxamaniş kitabələrində isə deyilir: "Böyük allah Ahuramazda bu torpağı 
yaratdı, bu səmanı yaratdı, insanı yaratdı". Ahuramazda müqəddəs ruhu (Spanta-manyu), Anqro-manyu 

İ. Hüseynov, N. Əfəndiyeva
. QƏDİM DÜNYA MƏDƏNİYYƏTİ. 
 
105
(Anqro-maynyu) isə şər ruhu təmsil edirdilər. Bunlar əkiz qardaş hesab olunurdular. Anqro-manyu (sonrakı 
Əhriman,  Əhliman) div (dev) adlanan şər allahlarına başçılıq edirdi. Həqiqətin və xeyrin təcəssümü olan 
Ahuramazda ilə  şər qüvvələri təmsil edən Anqro-manyu arasında  əbədi mübarizə gedirdi. Onlar hər ikisi 
zaman allahı Zrvananın övladları idilər.  İnsanlar Anqro-manyu və onun köməkçiləri olan divlərə qarşı 
mübarizə aparmalı idilər. Zərdüşt təliminə görə,  şər ilə xeyir, yalan ilə  həqiqət arasında ölüm-dirim 
mübarizəsi gedirdi. Zərdüştlük dininin ehkamları Avestanın müxtəlif bölmələrində əks olunmuşdur. 
Avestanın ən qədim hissəsini qatlar təşkil edir. Qatlar Avestanın Yasna bölməsində təmsil olunmuşlar. 
Qatlar Zərdüştün təlimindən ibarətdir. Ehtimala görə, qatlar ilk əvvəl şifahi şəkildə ifa olunurdular. Onların 
yazıya alınmasını Haxamanişlərdən sonrakı dövrə aid edirlər. Zərdüştün təlimində  təkallahlıq tərənnüm 
edilir. O, Ahuramazdanı yeganə ali allah kimi təbliğ edirdi. Zərdüştün təsvirinə görə, xeyir və şər dünyanın 
əvvəlindən mövcud olmuş və onların arasında mübarizə gedir. İnsanlar həyatda xeyri, yaxud şəri seçməkdə 
sərbəstdirlər, lakin son məqamda xeyir və  həqiqət üçün imkan tapır. Avestada əks olunmuş dialekt 
leksikasına və ümumi mülahizələrə  əsaslanaraq Zərdüştün vətənini Orta Asiyada, yaxud Əfqanıstanda 
yerləşdirirlər. Bu mülahizə özü mübahisəli qalmaqdadır. Sonrakı  İran  ənənəsi Rey şəhərini, yaxud 
Azərbaycanı  Zərdüştün vətəni hesab etmişdilər. Qatların dili asanlıqla anlaşılmır. Onun bir çox parçaları 
müxtəlif cürə başa düşülür, çətinliklə izah olunur. 
Yasna maldarlıq təsərrüfat sahəsini təbliğ edir. Zərdüşt "peyğəmbər" kimi çıxış edir, Ahuramazdanı 
mal-qaranın yaradıcısı kimi qələmə verir. Qatda yazılır: "Biz Ahuramazdanı tərifləyirik, çünki o, mal-qaranı 
və Artanı, suyu və bitkiləri, işıq və torpağı, bütün nemətləri yaratdı... Mal-qaraya dinc otlaq və yem verməyə 
çağırırıq". Zərdüştün təliminə görə, mal-qaranın canıyanan sahibi olmalıdır, buna görə Ahuramazda çoban 
yaratdı. Lakin divlərə (qədim farsca "dayva") sitayiş edənlər çobana zorakılıq edirlər, evləri, kəndləri, 
vilayətləri və ölkələri talayırlar. Onlara qarşı silahla vuruşmaq, mal-qaranı zorakılıq və  qəddarlıqdan 
qorumaq lazımdır. Yalançılar ölkədə mal-qaranın çoxalmasını istəmirlər. Hakimiyyəti onların əlindən almaq 
lazımdır. 
Qatlar əhalinin maldarlıqla məşğul olduğu dövrü əks etmişlər. Ara müharibələrim nəticəsində əhalinin 
mal-qarası, davarı,  əmlakı talan edilirdi. Burada müharibə törədənlər yalançı, div, Anqromanyunun 
tərəfdarları kimi şər qüvvələrə şamil edilmişdir. Qatlar, şübhəsiz, sinfi cəmiyyət və müharibələr şəraitini əks 
etmişlər. Məlum olduğu kimi, İran ərazisi tez-tez İkiçayarası hökmdarlarının basqınlarına məruz qalırdı, ölkə 
talanırdı, mal-qara aparılırdı. Ölkədə yaranan narazılıq və ehtiyac yeni təlimlərin meydana gəlməsinə şərait 
yaradırdı, çoxallahlılıqdan tək allaha ibadət bərqərar olurdu. Zərdüşt təliminin  İran  ərazisində, xüsusilə 
maldarlıqla məşğul olan dağ əhalisi arasında meydana gəlməsi üçün tarixi şərait mövcud idi. Ola bilsin ki, 
Zərdüşt təlimi buradan şərqə doğru yayılmışdı. Bu təlimin mahiyyətini xeyir və şərin mübarizəsi təşkil edir: 
guya varlığın  əvvəlində xeyirxah və  bədxah ruhlar öz əməllərinə, sözlərinə  və  təfəkkürünə görə 
fərqlənirmişlər, biri həyat qururmuş, digəri onu dağıdırmış. Onların arasında "nə fikir, nə təlim, nə arzu, nə 
əqidə, nə söz, nə əməl, nə inam, nə ruh uyğun gəlmirdi". Təlimə görə, son məqamda yalançılar, şər qüvvələr 
zülmət padşahlığına, həqiqət tərəfdarları, xeyirxah qüvvələr işıqlı padşahlığa düşəcəkdilər. Qatlarda sinfi 
cəmiyyətdə mülki bərabərsizliyin, haqsızlığın törətdiyi ziddiyyətlər dini boyalarla və fəlsəfi mühakimələrlə 
öz əksini tapmışdır. 
Zərdüşt bu ziddiyyətlərdən özü üçün çıxış yolu tapır. O, özünü Ahuramazdanın pərəstişkarı elan edir, 
bu məsləkə sahib olan kəndlərin talanmasını, mal-qaranın oğurlanmasını  və aparılmasını pisləyir. Yasnada 
deyilir: "Mən bu torpaqda mal-qara saxlayan hər bir sahibkara sərbəst hərəkət və azad həyat təmin edirəm... 
Mal-qaranı tutub aparmaqdan, Mazda məsləkli kəndlərə ziyan vurub talamaqdan imtina edirəm... Mən alçaq
ziyankar, yalançı, bədxah divlərlə birgə olmaqdan imtina edirəm, divlərdən və onların tərəfdarlarından, 
cadugərlərdən və onların tərəfdarlarından, canlı  məxluqa zorakılıq işlədənlərdən imtina edirəm". Nəhayət, 
Zərdüşt öz təliminə uyğun olaraq yeni əməllərinə sadiq qalacağına and içməli olur: "Mən Mazda inamına 
sadiq olmağa and içirəm, çünki o, hərbi basqınlara son qoymağa, silahı yerə qoymağa, özününkülər ilə nikah 
bağlamağa çağırır". 
Çox güman ki, Zərdüşt təlimi Midiya irandilli tayfalarının siyasi yüksəlişi zamanı, e.ə. VII əsrdə 
meydana gəlmiş  və formalaşmışdı. Bu təlim yerli (div, dayva) dini dünyagörüşü saxlayan etnoslara qarşı 
yönəldilmişdi, onlar dinsiz qələmə verilirdi, bütün bəd  əməllər onların adına çıxılırdı. Zərdüştün təlimini 
qəbul etməyənlər, yalançı və şər qüvvə tərəfdarı elan edilirdi. Ahuramazdaya sitayiş edənə axirət dünyasında 
işıqlı  həyat vədi verilirdi. Zərdüşt qədim dini dünyagörüşündən imtina edərək yeni siyasi şəraitə uyğun 
olaraq Ahuramazdaya inamı və ibadəti seçmişdi. 
Avestanın digər bölməsi "Yaşt" adlanır. Burada ayrı-ayrı ilahələrə  həsr olunmuş himn və mahnılar 
toplanmışdı. Biri Mitra allahıdır. Qədim hind-Avropa tayfaları Mitraya sitayiş edirdilər. Lakin yaştlar 
Mitranın yaradılmasını Ahuramazdanın  əməli kimi qələmə verirlər. Mitra çoxlu otlaqlara malik olan ilahi 
adlandırılır. Mitra insanları qələbəyə aparan, onları dinc və yaxşı həyatla təmin edən qüvvə kimi təsvir edilir. 
Ahuramazda peyğəmbər Zərdüştə Mitraya sitayiş etməyi tövsiyə edir: "Ey Spitama, Mitraya ibadət eylə. 
Şagirdlərinə (onun barəsində) danış. (Ey Mitra) sənə Mazda tərəfdarları xırda və iri heyvanları, qanad vuran 

İ. Hüseynov, N. Əfəndiyeva
. QƏDİM DÜNYA MƏDƏNİYYƏTİ. 
 
106
lələkli quşları ilə birlikdə ehtiram göstərəcəklər". 
Yaştlar eyni zamanda, Qayamarta (Qaya-Martan) sitayiş etməyi tövsiyə edir. Qayamart 
Ahuramazdanın yaratdığı ilk insan olmuşdur. Qaynaq qeyd edir ki, Qayamart "Ahuramazdanın fikrini və 
təlimini birinci eşitmişdi". Qayamart Əhriman (Anqru-manyu) ilə döyüşdə yaralanır, can verəndə "toxumu" 
tökülür, torpağa çökür. Qırx ildən sonra torpaqdan Martiya və Martyanaq göyərmiş  və insan görkəmi 
almışlar. Onlardan da Ahuramazda, guya ari torpaqlarını və etnoslarını törətmişdi. 
Yaştlarda Zərdüştün şərəfinə mədh söylənilmişdi. Zərdüşt ilk xeyirxah fikir sahibi, ilk kahin, döyüşçü 
və maldar, divlərdən (köhnə dinlərdən) birinci üz döndərən, Ahuramazdaya birinci sitayiş edən kimi qələmə 
verilmişdir. Zərdüşt köhnə dinlər mövcud olan şəraitdə yeni dinin yaradıcısı kimi çıxış edir. İlk zamanlar 
onun təliminin əsasını maldarlığı inkişaf etdirmək və bununla əlaqədar şər qüvvələrə qarşı mübarizə aparmaq 
müddəası təşkil edirdi. 
Avestanın üçüncü bölməsi Videvdat (Vendidad) adlanır. Bu hissə nisbətən sonrakı dövrlərdə meydana 
gəlmişdir. Burada zərdüştlük dininin ehkamları, ayin və  mərasimləri  əks olunmuşdur. Eyni zamanda, bu 
hissədə  qədim  əsatirlər, rəvayətlər, hüquq qaydaları özünə yer tapmışdır. Zərdüşt dindarlarının gündəlik 
mərasimlərdə istifadəsi üçün "Xırda Avesta" tərtib edilmişdi. Qeyd etmək lazımdır ki, Videvdat artıq oturaq 
həyatı,  əkinçilik təsərrüfat sahəsini, bolluq yaratmağı  təbliğ edirdi. Mətn Zərdüştün suallarına 
Ahuramazdanın cavabı şəklində tərtib olunmuşdur. Sualların birinə ki, harada yaxşıdır, Ahuramazda cavab 
verir: "Həqiqətən orada ki, ey Spitama Zaratuştra, nə zaman ki, dindar ər əlində odun, ağac budaqları, süd, 
həvəng, dinə inam barədə müqəddəs söz deyə-deyə, geniş otlaqlı Mitraya və xoş otarma bəxş edən Ramana 
müraciət edə-edə hərəkət edir... Orada yaxşıdır ki, mömin ər ev tikmişdir, onu odla, südlə, arvad-uşaqla, (ev 
heyvanları) sürüsü ilə  təmin etmişdir. Orada yaxşıdır ki, nə zaman ki, xeyli əkirlər, taxıl, ot, barlı bitkilər 
becərirlər, susuz yerə su çəkirlər, bataqlığı qurudurlar... çoxlu buynuzlu xırda və iri heyvan saxlayırlar... 
xırda və iri buynuzlu heyvanlar çoxlu peyin verirlər". Zərdüşt təlimi dinə sitayiş etməyə, əkinçiliklə məşğul 
olmağa, ailə qurmağa, bir sözlə, zəhmət çəkməyə dəvət edir, torpağa qulluq eləməyə çağırır. Qaynaq yazır: 
"Uzun müddət  əkilməyən və  əkinçidən becərilməni gözləyən, bunun üçün kəndlidən yaxşılıq arzulayan 
torpaq qane deyildir, necə ki, uzun müddət övladsız qalmış qəddi-qamətli cavan qadın bunun üçün ərindən 
yaxşılıq arzulayır... Kim bu torpağı becərmirsə, o, yaşamaq üçün çarə axtaranlar arasında başqasının qapısına 
söykənir, lakin ağız suyu axıdan (yəni dadlı) hər bir xörəyi onun yanından aparıb, onsuz da hər şeyi kifayət 
qədər olana verəcəklər... Kim əkir, taxıl becərirsə, o, həqiqət əkir (yaradır), Mazda inamını aşılayır, Mazda 
inamına çörək verir... Qoy evdə həmişə un xörəyi olsun ki, divləri lərzəyə salsın". 
Sonra Zərdüşt hansı ölkələrin yaşayış üçün yaxşı olduğunu Ahuramazdadan soruşur. Ahuramazda belə 
ölkələr cərgəsində Ariyanam vayca (Orta Asiyada), Qava-soqdalar diyarı, Margiana, Baktriya, Nisaya 
(Baktriya və Margiana arasında), Areya, Araxoziya, Raqa, Varna, Yeddi hind vilayəti, Ranhi ölkəsi və 
başqalarının adını  çəkmişdir. Bu siyahıda  əsasən irandilli tayfaların, qismən də türk etnoslarının yayıldığı, 
yaxud məskunlaşdığı  ərazilər və ölkələr təmsil olunmuşdur. Midiya (Raqa şəhərindən başqa), Azərbaycan 
burada öz əksini tapmamışdır. Deməli, bu zaman Zərdüşt təlimi nə Midiyada, nə  də Azərbaycanda geniş 
yayılmamışdı. Lakin İranın başqa ölkələrində olduğu kimi, burada da, dini ayin və  mərasimləri kahinlər 
yerinə yetirirdilər. Haxamanişlərin hakimiyyəti illərində kahinlər maq adını daşıyırdılar. 
Çox güman ki, maqlar dini mərasimləri keçirən, ayinləri qoruyan kahinlər idilər. Qaynaqların 
məlumatına görə, Midiya tayfalarının birini maqlar təşkil edirdi. Lakin maqlar din xadimləri kimi müəyyən 
ictimai təbəqəyə daxil idilər.  İlk maqlar nə Midiyada, nə  də  İranın cənubunda zərdüştlük dininə xidmət 
etmirdilər. Ehtimal edirlər ki, məhz e.ə. VI əsrin sonunda maqlar zərdüştlük dininə  də xidmət etməyə 
başladılar. Avestada Zərdüşt kahinləri atravan adlanırdılar. Atravan "od saxlayan" mənasını daşıyır. Lakin 
erkən zərdüştlük oda sitayişi əsas müddəa kimi qəbul etməmişdi. Güman etmək olar ki, zərdüştlüyə qədərki 
kahinlər oda sitayiş edirmişlər, yəni atəşpərəst idilər. Kahinlər atəşpərəstlik ehkamını zərdüştlüyə təxminən 
e.ə. V-IV əsrlərdə gətirmişdilər. Atəşpərəstlik, qədim dini ayin kimi, İranda təmsil olunmuşdu. E.ə. VIII əsr 
mixi yazılarında od ilə  əlaqədar toponimlər adı  çəkilmişdir. Persepol elam mətnlərində "od saxlayan" 
kahinlər yad edilirdi. İlk atəşpərəstlər müxtəlif etnik mənsubiyyətə malik imişlər. Bəzi tədqiqatçılar Midiya 
maqlarını  İran mənşəli yox, turan (türk) tayfalarına mənsub edirdilər. Zərdüştlüyün yayılması ilə  əlaqədar 
onun təlimini qəbul etmiş maqlar İran dillərini də bilməli idilər, çünki Avesta dili İran dilləri qrupuna aid idi. 
Maqlar Haxamaniş  şahlarının rəsmi kahinləri imişlər. Buna baxmayaraq belə hesab edirlər ki, 
Haxamanişlər zərdüştlüyü qəbul etməmişdilər. Başqa bir mülahizəyə görə, onlar Zərdüşt dininə sitayiş 
edirdilər, çünki I Daradan başlayaraq Haxamanişlər Ahuramazdanı yeganə böyük allah hesab edirdilər. 
Güman edirlər ki, əhali arasında zərdüştlük kök salmamışdı. Herodotun məlumatına görə, farslar məbəd 
tikməzmişlər, ibadəti açıq havada keçirərmişlər. Haxamanişlər, o cümlədən farslar ölünü dəfn edirdilər, lakin 
maqlar meyiti basdırmırdılar. Onun qurd-quşa yem kimi qoyurdular, sonra sümükləri torpağa quylayırdılar. 
Bu ayin zərdüştlüyün ilk mərhələsinə xas deyildi. Farslar köhnə allahlara da sitayiş edirdilər. Erkən 
zərdüştlük dini ayinləri məbəddə yox, açıq səma altında keçirilirdi. Lakin yerli İran  əhalisi arasında 
məbədlərdə oda sitayiş etmək dini ayini mövcud idi. Yəqin ki, yerli dinlərin Zərdüşt dini ayinlərinə  və 

İ. Hüseynov, N. Əfəndiyeva
. QƏDİM DÜNYA MƏDƏNİYYƏTİ. 
 
107
mərasimlərinə təsiri olmuşdu. Maqların oda sitayiş etməsi və sönməz odu məbədlərdə qoruması ayini qədim 
olmuş, sonralar məbədlərdə oda ibadət zərdüştlüyə də keçmişdir. Ehtimala görə, I Daranın hakimiyyətindən 
başlayaraq Haxamanişlər erkən zərdüştlüyü qəbul etmişdilər, çünki e.ə. Vl-V əsrlərdə zərdüştlük ehkamları 
hələ tam formalaşmamışdı. 
Maddi istehsal və ixtisaslaşdırma ticarətin genişlənməsinə  şərait yaradırdı. Hər vilayət özünəməxsus 
məhsul ilə tanınırdı. Maqadha metal və düyü ilə məşhur idi. Ölkənin şimal-qərb hissəsi at və arpa, cənubu 
qiymətli daş, mirvari və şirniyyat ilə, qərbi pambıq və pambıq parçalar ilə fərqlənirdi. Dövlət ticarət işindən 
böyük gəlir götürürdü. Buna görə dövlət yolların çəkilməsi, bazarda qayda-qanun yaradılması, çəki 
daşlarının dəqiqləşdirilməsi və ticarət müqavilələrinin bağlanmasına qayğı göstərirdi. Ticarətin inkişafı pul 
dövriyyəsini genişləndirdi. 
Ən geniş yayılmış pul vahidi pana idi. Ölkənin şimal-qərbində Haxamaniş və yunan pul vahidləri də 
işlədilirdi. Sələmçilik ölkədə vüsət almışdı. Borcun illik faizi müxtəlif idi. Borc faizi 15-60 %-ə çatırdı. 
Sənətkarlıq kənd və şəhərlərdə təmsil olunmuşdu. Əsl sənətkarlıq mərkəzləri şəhərlərdə cəmləşmişdi. 
Burada qara və  əlvan metallurgiya inkişaf tapmışdı.  Şəhərlərdə  dəmirçilik, silah hazırlama, zərgərlik işi, 
ağac, daş və sümükişləmə, dulusçuluq sənətkarlığı, ətriyyat hazırlama və s. peşə sahələri geniş yayılmışdı. 
Müxtəlif peşə sahələrinin ittifaqı  (şreni) yaranmışdı. Hökmdara, ayrı-ayrı varlılara məxsus sənətkarlıq 
emalatxanaları vardı. 
Qədim  İran mədəniyyəti qonşu xalqların mədəniyyətində, bütövlükdə  bəşər mədəniyyətinin 
inkişafında əvəzolunmaz iz buraxmış, onun inkişafına güclü təsir göstərmişdir. 
 
 

İ. Hüseynov, N. Əfəndiyeva
. QƏDİM DÜNYA MƏDƏNİYYƏTİ. 
 
108
 
 
 
 

İ. Hüseynov, N. Əfəndiyeva
. QƏDİM DÜNYA MƏDƏNİYYƏTİ. 
 
109
 

İ. Hüseynov, N. Əfəndiyeva
. QƏDİM DÜNYA MƏDƏNİYYƏTİ. 
 
110
 

İ. Hüseynov, N. Əfəndiyeva
. QƏDİM DÜNYA MƏDƏNİYYƏTİ. 
 
111
 
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   23




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə