MÜNDƏRİcat giRİŞ



Yüklə 1,2 Mb.
səhifə1/7
tarix22.07.2017
ölçüsü1,2 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7





MÜNDƏRİCAT
GİRİŞ …………………………………………………..…........…4



  1. MƏQSƏD VƏ METODOLOGİYA ……………………..…..…4




  1. SORĞU MƏLUMATLARIN EMALI VƏ ÜMUMİ YEKUNLARI …………………………..…………..…….….….7




  1. MÜƏLLİMLƏRİN SORĞUSUNUN NƏTİJƏLƏRİ……………………………………………....……9




  1. TƏLƏBƏLƏRİN SORĞUSUNUN NƏTİJƏLƏRİ………....22




  1. ÜMUMİLƏŞDİRMƏ: QƏNAƏTLƏR VƏ TƏKLİFLƏR ….43




  1. ƏLAVƏLƏR ……………………………………...................….45


GİRİŞ

Sosioloji tədqiqat Bakı şəhərinin aparıcı ali məktəblərində 2006-cı ilin yazında həyata keçirilmişdir. Tədqiqat obyekti seçilmiş universitetlərin müəllim-professor heyəti və tələbələr kontingentidir. Tədqiqatın predmeti ölkənin universitet məkanında gender iqlimini formalaşdıran münasibətlər və davranış nümunələridir. Tədqiqatın konsepsiyası bu iqlimin ali təhsil sistemi və prosesi çərçivəsində özünəməxsus mürəkkəb struktura malik olması və onun dinamikaya uğraması hipotezası əsasında qurulmuşdur. Müvafiq olaraq gender iqliminin durumu və onun inkişaf meyllərinin pozitiv və neqativ məqamlarının da araşdırılması nəzəri və praktiki baxımdan əhəmiyyətlidir. Tədqiqatın aktuallığı ümumiyyətlə araşdırmalar və idarəetmədə (o cümlədən ali təhsil sistemində) gender paradiqmasının getdikcə aha geniş vüsat alması ilə müəyyən olunur. Ali təhsil sistemində tədris prosesində artıq təsdiqini tapmış tədris prosesinə gender problemmatikası üzrə kursların, fənlərin və mövzuların daxil edilməsi, və ali məktəblərdə gender araşdırmalarının dərinləşməsi və təkmilləşməsi üçün də bu tədqiqat faydalı qənaətlər və tövsiyyələr irəli sürmüşdür.




1. MƏQSƏD VƏ METODOLOGİYA

Tədqiqatın başlıca məqsədi Azərbaycanın aparıcı ali təhsil ocaqlarında gender iqlimini təhqiq etmək, tələbələr kontingenti mühitində gender münasibətləri və dəyər və yönümləri araşdırmaq, müəllim-professor heyətinin cəmiyyətin gender durumu və onun universitetin daxili iqliminə təsirləri barədə verdiyi qiymətləndirməni araşdırmaq, universitetin gender iqlimi timsalında nəsillərarası gender münasibətlərinin dinamikasına nəzər yetirməkdən ibarətdir.

Tədqiqatın əsas fərziyyəsi ondan ibarətdir ki, XX əsrin sonu – XX1 əsrin əvvəllərində keçmiş sovet məkanında baş verən böyük ictimai transformasiyalar şəraitində, bütövlükdə cəmiyyət miqyasında gender münasibətlərinin dəyişməsi təhsil mühitində də özünə məxsus təkamül xarakterli dəyişiklərə gətirib çıxarmışdır. Təhsilin daha çox ətalətli sosial sistem olması səbəbindən gender münasibətlərinin dəyişikləri burada bir qədər gec (və bu səbəbdən - fərqli) baş verə bilər.
Daha konkret desək fərz edilir ki,
  1. ictimai dəyərlər sistemində ziddiyətli dəyişmələr bazar münasibətlərinə xas olan maddiyyət, nailiyyət, uğurluluq dəyərlərini ön plana çəkərək, onları instrumental dəyərlər sırasından terminal dəyərlərin önünə yerləşdirmişdir;

  2. ağıl, savad, səadət, ailə, dostluq, ictimai (xalqa) xidmət kimi dəyərlər isə əksinə daha çox terminal dəyərlərdən alət xarakterli dəyərlərə çevrilməkdədir;

  3. istər-istəməz dəyərlər sisteminin ziddiyyətli yeniləşməsi universitetlərin daxilində «müəllim-müəllim», «müəllim-tələbə-müəllim», və «tələbə-tələbə» münasibətlərində, o cümlədən guman ki, gender aspektlərində də dəyişiklər törədir.

  4. dəyərlərin transformsiyası eyni zamanda vacib bir məqama da toxunur ki, fəaliyyətin proses kimi dəyərlərə malik olması, daha çox onun yekunları və nəticəsinin dəyər olması ilə əvəzlənir – bu səbəbdən təhsil almaq, müəllim və tələbə yoldaşları ilə ünsiyyətdə olmaq, biliyin təkmilləşməsi sevincini yaşamaq, yetişdirməsinin nailiyyətlərinə sevinmək kimi proseslərin dəyərliliyi zəifləyir, əksinə təhsili pis-yaxşı başa vurmaq, diplom əldə etmək, çatdığı nöqtədən layiqdir - layiq deyildir maksimum yüksəyə hərəkət etmək, pedaqoji fəaliyyəti yaradıcılıqdan daha çox ətalətli mexaniki (rutin) işə çevirmək kimi meyllər universitet məkanında yer almağa başlamışdır.

  5. bu meyllərin universitet məkanında gender iqlimi – münasibətlər, statuslar, istəklər və gözləmələr, bərabərsizlik, ayrıseçkilik, gender həmrəyliyi kimi hadisələr müəllimlərin və tələbələrin davranışı və rəylərində öz əksini tapmışdır.


Məlumat toplama metodologiyası. Bütövlükdə tədqiqat çərçivəsində hesab olunur ki, qeyd (fərz) edilən dəyişiklərin həm müəllimlərin, həm tələbələrin mülahizə və rəylərində bir başa biruzə verməsi tələb olunan məlumatları əldə olunmasını məhz sorğular vasitəsilə həyata keçirmək məqsədəuyğundur.
Beləliklə, tədqiqat metodologiyasının başlıca komponenti sosioloji anket sorğusudur. Mövzu və kontingentin səriştə səviyyəsini nəzərə almaqla tədqiqatda sorğu süallarına respondentlər tərəfindən anonim sərbəst rejimdə müstəqil cavab vermək üsuluna üstünlük verilmişdir. Bunun müsbət cəhəti – cavabların orijinallığı və tam səmimiliyi, neqati cəhəti – bəzi respondentlər tərəfindən bəzi (hərdən - xeyli) sualları cavabsız qoymasıdır. Hesab edilir ki. Belə mövzularla bağlı sorğularda müsbət cəhətləri xeyli nöqsanları üstələyir.
Sorğu aləti. Sorğu aləti paylama yolu ilə doldurulması nəzərdə tutulan ayrıca müəllimlər və tələbələr üçün sual kitabçası şəkilində tərtib edilmiş iki növ sorğu anketidir. Bu kitabçalar həm azərbaycan, həm rus dillərində tərtib edilmişdir.

Müəllimlər üçün sorğuda 15 mövzu sualı və bir neçə ümumi durum sualı təklif olunmuşdur. Doldurma müddəti orta hesabda 30-40 dəqiqə olmuşdur. Eyni zamanda həm açıq suallara cavabların, həm də sərbəst fikirlərin yazılması imkanı da nəzərdə tutulmuşdur.

Respondent-tələbələrə ümmi suallarla yanaşı 3 bölməyə ayrılmış 26 sual təqdim olunmuşdur. Bu bəlmələr «Təhsil», «Ailə – sosial münasimbətlər» və «ictimai fəaliyyətdə iştirak» mövzuları tərkibində gender aspektlərinə həsr edilmişdilər. (Bax əlavə 1 və 2)
Seçmə sistemi və proseduru. Tədqiqatın metodologiyasında respondentlər kontingentini formalaşdırmaq üçün məqsədli müxtəliflik seçmə yanaşmasına üstünlük verilmişdir. Belə ki, ölkənin həm ictimai-mədəni, həm sosial-siyasi həyatında görkəmli mövqelərə malik olan ali təhsil ocaqlarının gender iqlimi həm göstərici xarakter daşıması, həm də ümumən təhsil məkanında təmsiledici əsas kimi qəbul edilmişdir.

Məqsədli seçmə yanaşması eyni zamanda müxtəliflik prinsipini qorumağa yönəlmişdir: Həm tələbə, həm müəllimlərin fərqli təbəqələri yetərincə əhatə olunmuşdur. Müvafiq ali məktəbdə həm fakültə və ixtisas, həm bölmə və kurs və oğlan-qız tələbələrin seçimi çoxpilləli təsadüfi seçim proseduru vasitəsilə yerinə yetirilmişdir.



Sorğu keçirilməsi üçün aşağıdakı ali məktəblərdə müvafiq sayda resçpondentlər (həm müəllimlər, həm tələbələr) tədqiqatda iştirak etmişdilər və anket süallarına cavablarını qeyd etmişdilər:
Cədvəl 1.

Təhsil Müəssisəsi

Müəllim-respondentlərin sayı

Bakı Dövlət Universiteti

33

Dövlət İdarəçilik Akademiyası

14

Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti

30

Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti

28

Azərbaycan Tibb Universiteti

28

Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Akademiyası və Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universiteti

14

Azərbaycan Dillər Universiteti

9

Azərbaycan Dövlət Memarlıq və İnşaat Universiteti

5

Bakı Slavyan Universiteti

14

Qərb Universiteti

24

«Xəzər» + «Odlar Yurdu» Universiteti

9

Cəmi

208


Qeyd: Nəzərə alınır ki, ali məktəblərdə müəllimlərin təmsilçiliyi mütləq xarakter daşımır – əvəzçilik əsasında müəllimlər iki və daha çox universitetlərdə dərs deyə bilərlər.
Cədvəl 2.

Universitet

Tələbə-respondentlər

Nisbi faiz

Azərbaycan Dovlət Pedaqoji Universitet

70

14.1

Azərbaycan Dovlət Ressamlıq Akademiyasi

70

14.1

Azərbaycan Dovlət Iqtisad Universiteti

70

14.1

Bakı Dovlət Universiteti

67

13.5

Azerbaycan Tibb Universiteti

64

12.9

Qərb Universiteti

61

12.3

«Xəzər» Universiteti

38

7.7

Bakı Slavyan Universiteti

32

6.5

Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universiteti

17

3.4

Azərbaycan Dillər Universiteti

7

1.4

Cəmi

496

100.0

Beləliklə, sorğular nəticəsində sonrakı emal və təhlilər üçün yaralı olan 208 müəllimin və 496 tələbənin doldurulmuş anketləri tədqiqatın təhlil mərhələsinə daxil edilmişdir.



2. SORĞU MƏLUMATLARIN EMALI VƏ ÜMUMİ YEKUNLARI
Sorğu məlumatları əvvəlcədən tərtib olunmuş SPSS sistemi əsasında məlumatlar bazasına daxil edilmişdir, müvafiq qaydada dəqiqləşdirmə kodlaşdırma və digər (qruplaşma daxil olmaqla) hazırlıq əməliyyatları həyata keçirilmişdir. Beləliklə, sonrakı hesablama və təhlilər iki SPSS məlumat bazası əsasında şəyata keçirilmişdir.

Sorğuda iştirak etmiş müəllim-respondentlrin ümumi göstəriciləri aşağıdakı kimi olmuşdur:


Cədvəl 3.




Sayı

%

İxtisas

Təbiət, dəqiq və texnika elmləri

57

27.4

Qrup



Hümanitar (pedaqoqika, dil, jurnalistika, kitabxana) elmlər

68

32.7

İctimai (tarix, hüquq, sosiologiya) elmələr

83

39.9

Yaş qrupu

30 yaşadək

31

14.9



31-45 yaş

85

40.9



46-60 yaş

65

31.3



61 və daha çox

27

13.0

İş stajı

5 ilədək

53

25.5



6-10 il

43

20.7



11-20 il

54

26.0



20 ildən çox

58

27.9

(davamı)


Cins

kişi

74

35.6



qadın

134

64.4

Bölmə

azərbaycan

91

43.8



rus

75

36.1



qarışıq

42

20.2

Beləliklə, müxtəlif əlamətlər üzrə seçilən respondentqrupları kifayət qədər dolğun şəkildə təmsil olunmuşlar və bu qrurların mülahizələri və rəyləri dayanıqlı sayıla bilər.


Tələbə-respondentlər üzrə ümumi göstəricilər aşağıdakı kimidir.

Cədvəl 4.

Göstərici

qiyməti

say

%

Qəbul olduğu il

1998

1

02

1999

1

02

2000

5

1.0

2001

35

7.1

2002

86

17.3

2003

75

15.1

2004

159

32.1

2005

134

27.0

Təhsil aldığı müddət və ya kurs (illərlə)

1

134

27.0

2

159

32.1

3

75

15.1

4

86

17.3

5

35

7.1

6

5

1.0

7

1

0.2

8

1

0.2

Bölmə

azərbaycan

280

56.5

rus

216

43.5

Cins

kişi

166

33.5

qadın

330

66.5

Yaş (illərlə)

17

12

2.4

18

62

12.5

19

120

24.2

20

151

30.4

21

85

17.1

22

32

6.5

23

22

4.4

24

4

0.8

25

4

0.8

26

1

0.2

27

2

0.4

28

1

0.2

(davamı)

Harada anadan olubdur


Bakı

259

52.2

Bakıdan kənar

237

47.8

Ailə vəziyyəti

Maddi vəziyyəti



subay

473

95.4

ailəli

23

4.6

yaxşı

96

19.4

orta

361

72.8

ortadan aşağı

39

7.9



Sonrakı hesablamalarda bəzi göstəricilər üzrə qruplaşma əməliyyatı aparılmışdır (yaş qrupu, təhsil stajı qrupu və s.).




3. MÜƏLLİMLƏRİN SORĞUSUNUN NƏTİCƏLƏRİ


Bütün müəllim-respondentlər üç əsas emi fən istiqamətlərini təmsil etmişdilər. Daha böyük qrup (təxminən 40%) eüni zamanda gender problematikasında provayder rolunu oynaya biləcək qrupdur (sosiololqlar, hüquqşunaslar, tarixçilər, iqtisadçılar və s.).

Cədvəl 5.


İxtisas Qrupu

Frequency

Percent

Valid Percent

Cumulative Percent

Təbiət, dəqiq və texnika elmləri

57

27,4

27,4

27,4

Hümanitar (pedaqoqika, dil, jurnalistika, kitabxana) elmlər

68

32,7

32,7

60,1

İctimai (tarix, hüquq, sosiologiya) elmələr

83

39,9

39,9

100,0

Total

208

100,0

100,0




Məlliməlrin müxtəlif yaş nəsillərini də təmsil etməsi öürənilən prolemə dair münasibətdə maraq doğurur. Belə ki, cavan pedaqoqların (14,9%), orta yaş nəsli, yetkin yaşda olan və qocaman müəllimlərin baxışları ilə müqaisə edilməsi vacibdir. Aşağıdakı diaqramdan \öründüyü kimi əsas kütləvi elmi-pedaqoji qrup (31-45 yaşda) təxminən 41% təşkil edir:


Diaqram 1.

Qadın-müəllimlər (64,4%) təxminən kişi-müəllimlərdən (35,6%) iki dəfə çox olmaqla həqiqətən ali məktəb pedaqoqu peşəsinin feminizmləşməsi daha çox (tərbiyyə və sosiallaşma məsələsi) əks etdirmiş olur, o zaman ki, həmin peşənin elmi tərəfi onun daha çox kişi (maskulin) elementini təmsil etmiş olur. Beləliklə, ali təhsil məkanında bu fərq gender iqliminə təsir edən vacib amil ola bilər. Əlbəttə ki, ali təhsil ixtisasları və peşələri arasında burada müəyyən fərqlər ola biləər. Məsələn, dilçilik, təbabət, məktəb pedaqoqikası, kitabxanaçılıq və digər istiqamətlərdə qeyd edilən fenomen şərti ola bilər.


İş və pedaqoji staj üzrə də müəllimlər qrupları yetərli təmsil olunmuşdular. Aşağıdakı cədvəldən göründüyü kimi, müəllimlər təbəqəsinə son 5 ildə nisbi mənada daha çox qadınlar (30,6%), nəinki kişilər (16,2%) daxil olmuşdular.

Cədvəl 6.




Cins

Kişi

Qadın

Say

%

Say

%

İş stajı

5 ilədək

12

16.2

41

30.6



6-10 il

16

21.6

27

20.1



11-20 il

23

31.1

31

23.1



20 ildən çox

23

31.1

35

26.1

Total

74

100.0

134

100.0

Müstəqillik illərində Azərbaycanın ali məktəblərində rus bölməsi bir qədər ixtisara düşsə də, lakin bir çox MDB olkələri ilə müqaisədə hələ də güclü potensiala malikdir. Bununla belə düşündürücü haldır ki, hər iki bölmədə dərs deyə bilən myəllimlərin sayı əksəriyyət təşkil etmir (20,2%).



Cədvəl 7.





Frequency

Percent

Valid Percent

Cumulative Percent

azərbaycan

91

43,8

43,8

43,8

rus

75

36,1

36,1

79,8

qarışıq

42

20,2

20,2

100,0

Total

208

100,0

100,0



Yuxarıda qeyd edilənlərin sözsüz ki, öyrənilən məsələlər dairəsinə bir başa aidiyyəti və təsiri vardır, çünki müəllimlərin peşə karyerası, universitetdaxili tutduqları statusu, özünün elmi potensialı, tələbələr tərəfindən qazandıqları nüfuz səviyyəsi, onların gender münasibətlərinə öz mövqeyinin formalaşması, gender iqliminə uyğunlaşması və fəaliyyəti. Eyni zamanda olduqca vacibdir ki, gender elminin inkişafı şəraitində peşakar pedaqoqların gender kompetentliyi (elmi-nəzəri səriştəsi) layiqli səviyyədə olsun. Tədqiqat göstərdi ki, respondentlərin etirafına görə təxminən 30% müəllimlər «gender» anlayışının dəqiq və ya heç bilmədieklərini etiraf etmişdilər:


Cədvəl 8.


"Gender" anlayışının nə olduğunu bilirsinizmi. Öz anlayışınızı verin

say

faiz

toplama faiz

bəli

146

70,2

70,2

xeyr

16

7,7

77,9

az təsəvvürüm var

46

22,1

100,0

cəmi

208

100,0




Sorğu zamanı sonrakı dəqiqləşdirmə göstərdiki, bu anlayışın bildiklərini qeyd edən respondentlərdən bir çoxu əslində ona yanlış və ya səthi tərif verirlər.


Sorğu konsepsiyasında zənn edilirdi, ki geniş ictimai mühitdə gender problemi (o cümlədən, onun KİV-lərdə işıqlandırılması) universitet məkanında gender iqliminə təsir edir. Sorğudan məlum olur ki, bu istiqamətdə respondentlər üçün ən çox televiziya və internet kanalları seçilir. Qəzetlər və digər qeyri rəsmi (qeyrimüntəzəm) mənbələr üst-üstə hər üç haldan birində qeyd deilirlər. Bunun ona görə əhəmiyyəti vardır ki, əsaslı məlumatlandırma vacib elmi-praktiki məsələ olmaqla kommunikasiya vasitələrinə ciddi fikir verməlidir.

Cədvəl 9.





KİV-nin hansı növləri müasir gender bərabərliyi

problemlərini daha açıq əks etdirir ?



Frequency

Percent

Valid Percent

Cumulative Percent

qazetlər

35

16,8

16,8

16,8

radio

13

6,3

6,3

23,1

televiziya

67

32,2

32,2

55,3

internet

57

27,4

27,4

82,7

qeyd edilənlərin heç bir növü

33

15,9

15,9

98,6

bilmirəm

3

1,4

1,4

100,0

Total

208

100,0

100,0



Ənənəvi olaraq gender problematikasında birinci yerə mütləq gender bərabərsizliyi bir sosial və siyasi əhəmiyyətli məsələ kimi çıxır. Bir çox tədqiqatçılar bu yolda həm qadınların problemlərinin həllini, həm də cəmiyyətin problemlərinin həllində məhz qadın protensialının səmərəli istifadəsini nəzərdə tuturlar. Digər tədqiqatçılar gender bərabərsizlyini ümumiyyətlə qabartmırlar, və onu cəmiyyətdə siniflər və ya stratlar arasında ədalətli (və ya ədalətsiz) münasibətlərin tərkib hissəsi kimi görürlər. Onlar hesab edir ki, təbiətdən fərqli olan qadın və kişilər müxtəlif tərzdə müsbət və ya mənfi mahiyyətli ictimai qüvvələrin təsirinə məruz qalırlar, əlbəttə daha çox halda təzyiqi hiss edən qadınlar olur. İstisna etmək olmaz ki, sözsüz ki, bəzi sahələrdə qadınları məhz kişidər istismar edir. Bəs bu problemə respondentlər necə baxırlar?


Cədvəl 10.


"Gender bərabərsizliyi" müəllimlərin gözü ilə və

konkret olaraq nədə onu görürsünüz?

Frequency

Percent

gender bərabərsizliyi problemi mövcuddur

87

41,8

hərdən bir meydana gəlir

67

32,2

xeyr, mövcud deyil

24

11,5

cavab verməkdə çətinlik çəkirəm

29

13,9

Total

208

100,0


Yüklə 1,2 Mb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə