A. M. Vəliyev Elmi redaktorlar: R. A. Səlimov, S. A. Sadıqova, T.Ə. Paşayev



Yüklə 17,41 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə6/182
tarix21.04.2017
ölçüsü17,41 Mb.
#14975
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   182

 

ALINMIŞ  QUDVİLL

  – 

işgüzar  əlaqələrin və 

etibarın  şərti dəyəridir. Fəaliyyətdə  olan firma 

kimi, mü


əssisəyə  görə  ödənilən dəyərlə, onun 

passivl


ərinin məbləği 

çıxılmaqla, 

bütün 

aktivl


ərinin məbləği  arasındakı  fərq  kimi  tapılır. 

Buna gör


ə  də, qudvillin dəyərinə  sərbəst aktiv 

kimi ayrılmayan hər şey daxil edilir. Bunlar uzun 

müdd

ətli perspektivdə müəssisəyə gəlir gətirir. 



 

ALIŞ  (TƏDARÜK)  ÜZRƏ  BİRLİYƏ 

DAXİL  OLMA

  –  birlik üzvl

ərinə  mal 

gönd

ərənə  daha  əlverişli  şəraitdə  maliyyə 



faydasını  təmin edən müqavilə  hüququ almaq 

imkanı verir.  



 

ALIŞ  QİYMƏTİ

  – 

artıq  ödənilmiş  qiymətlərə 

t

əsadüfi xərclərin  əlavə  edilməsi yolu ilə 



hesablanır. 

 

ALIŞ  VƏ  TƏKRAR  SATIŞ  ÜZRƏ 

FƏALİYYƏTDƏN  DÖVRİYYƏ

  –  vahidin 

öz  adına  və  özünün  şəxsi  hesabına  alınmış  və 



 

24 


d

əyişilmədən və ya topdansatış və pərakəndə satış 

ticar

əti müəssisələrində 



olduğu 

kimi, 


markalan

dıqdan,  qablaşdırdıqdan və  büküldükən 

sonra t

əkrar  satılan  əmtəələrin həcmidir.  Təkrar 



satış dövriyyəsi aşağıdakı şəkildə bölünə bilər: 

-  dig


ər ticarətçilərə,  kommersiya  istehlakçılarına 

v

ə s. təkrar satış (topdansatış ticarəti) dövriyyəsi; 



əhaliyə  (ailələrə) və  ya kiçik kommersiya 

istehlakçılarına  təkrar  satış  (pərakəndə  satış 

ticar


əti) dövriyyəsi. 

 

ALIŞ VƏ TƏKRAR SATIŞ ÜZRƏ TİCA-

RƏT  FƏALİYYƏTİNDƏN  DÖVRİYYƏ

  – 

bu,  vahidin  alış  və  təkrar  satış  üzrə  ticarət 

f

əaliyyətindən  əldə  etdiyi  dövriyyənin bir 



hiss

əsidir.  Vahidin  özünün  şəxsi  adından  və  öz 

hesabına aldığı və alınmış vəziyyətdə və ya əmtəə 

paylaşdıran  ticarət müəssisələrində  əldə  edilən 

kimi  markalandıqdan,  qablaşdırıldıqdan  və 

büküldükd

ən  sonra təkrar  satılan  əmtəələrə 

uyğundur. 

Bel

ə təkrar satışı iki kateqoriyaya bölmək olar: 



başqa  ticarətçiyə, kommersiya istifadəçilərinə 

t

əkrar satış (topdan ticarət); 



-  ev t

əsərrüfatlarına  və  ya kiçik kommersiya 

istifad

əçilərinə təkrar satış (pərakəndə ticarət). 



Bu f

əaliyyət növləri iqtisadi fəaliyyət növləri 

t

əsnifatının 



müvafiq 

bölmələrində 

t

əsnifləşdirilirlər. Bu göstərici  əsas və  ya qeyri-



əsas fəaliyyət növünün nəticəsi  olan  “Alış  və 

t

əkrar satış üzrə ticarət fəaliyyətindən dövriyyə”ni 



əhatə  edir. Bu fəaliyyətin bəzi növləri xidmətin 

başqa  sahələrində  və  ya emal sənayesində  də 

h

əyata keçirilə bilər. 



 

ALQORİTM

  –  m

əsələnin həll edilməsinə 

imkan ver

ən 


əmrlərin (əməliyyatların) 

ardıcıllığıdır. 

Alqoritmin 

xüsusiyyətləri: 

determinl

əşdirmə - ilkin məlumatların toplanması 

üçün  verilmiş  tapşırıqların  alınan  nəticələrinin 

birm


ənalılığı;  kütləvilik  –  ilkin məlumatların 

müxt


əlif variantlarda tətbiq olunma  imkanı; 

n

əticəlilik – son saylı addımlar vasitəsilə nəticənin 



aydın  şəkildə  alınması;  diskretlilik  –  hər birində 

n

əticə  almaq  imkanı  olan  ardıcıl  addımlara 



bölünm

ədən ibarətdir. 

Alqoritm Xar

əzm şəhərində (indiki Özbəkistanda) 

yaşamış  IX  əsrin məşhur  özbək  riyaziyyatçısı 

M

əhəmməd İbn Musa əl-Xarəzminin adının  latın 



h

ərfləri ilə olan “alqoritmi” yazılışı ilə bağlıdır. 

 

ALQORİTMİK DİL

 – alqoritmin t

əsviri üçün 

istifad

ə olunan və proqramlaşdırma dilinin adətən 



bir hiss

əsi hesab edilən dil və  ya  işarə  etmə 

sistemidir. Alqoritmik dild

ə  olan proqram 



operatorlar  v

ə  verilənlərin təsvirindən ibarətdir. 

Alqoritmik dilin 

əsas  operatorları  –  düstur üzrə 

hesablama,  dövrü  operator,  şərti operator, keçid 

operatoru v

ə çağırış operatoru hesab edilir. 

Alqoritmik dil birm

ənalılığı  və  müəyyənliyi ilə 

seçilir. 

 

ALQORİTMİN  BLOK-SXEMİ

  –  qaydalar 

ardıcıllığının  şərti  işarələrdən (simvollardan) 

istifad

ə etməklə qrafik təsviridir.  



 

ALQORİTMİN 

MÜRƏKKƏBLİYİNİN 

QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ

 

– 

k



əmiyyət 

formasında  ifadə  olunan alqoritm və  ya onun 

işinin  keyfiyyət ölçüsüdür. Bu və  ya digər 

m

əsələnin həllində  alqoritmlərin müqayisəsi 



m

əqsədilə  alqoritmlərin təhlili  üçün  onların  nisbi 

s

əmərəliliyi və  EHM-də  həyata keçirilməsinin 



qiym

ətləndirilməsi  lazımdır.  Bu  zaman  hər 

alqoritm

ə  onun mürəkkəbliyini xarakterizə  edən 

r

əqəm uyğun gəlir: alqoritmdə əməliyyatçıların və 



əmrlərin sayı, yazıların uzunluğu və s. 

 

ALQORİTMLƏŞDİRMƏ



 

– 

alqoritmin 

qurulması  üçün  vacib  olan  əməliyyatların 

m

əcmusudur. Alqoritmləşdirmə 



prosesin

ə 

daxildir: daxili prosesin s



ərbəst mərhələlərə 

ayrılması,  hər mərhələnin mahiyyətinin formal 

yazılışı,  ayrılmış  mərhələlərin yerinə  yetirilmə 

ardıcıllığının  müəyyənləşdirilməsi, alqoritmin 

düzgünlüyünün  yoxlanması.  Alqoritmləşdirmə 

n

əticəsində 



əməliyyatlar 

ardıcıl 


şəkildə 

sisteml


əşdirilir. 

 

ALTPROQRAM 

–  dig

ər  proqramların  bir 



hiss

əsi olan və  giriş  məlumatlarının  çevik 

sazlanmasına  imkan  verən, müəyyən alqoritmi 

reallaşdıran  hesablama  maşınlarının  proqramıdır. 

Parametrl

ərin müxtəlif qiymətlərində  məsələlərin 

h

əlli prosesində bir alqoritmin bir neçə dəfə yerinə 



yetirilm

əsi tələb  olunduğu  vaxt,  onların  ümumi 

h

əcminin  ixtisara  salınması  üçün  proqramlardan 



istifad

ə olunur. 

 

AMBULATORİYA  XƏSTƏSİNİN  TİBBİ 

KARTI

  –  obyektiv müayin

ə, əvvəllər keçirilmiş 

v

ə  hazırda  mövcud  olan  xəstəliklərin  siyahısı, 



profila

ktik  baxışlara  və  s. dair məlumatlar olan 

ilkin tibbi uçot s

ənədidir. Ambulatoriya xəstəsinin 

tibbi  kartı  əhalinin  sağlamlığı  statistikasında,  o 

cüml

ədən xəstəliklər  statistikasında  məlumat 



m

ənbəyi kimi xidmət edir. 

 

AMBULATORİYA-POLİKLİNİKA  MÜ-

ƏSSİSƏLƏRİNİN  GÜCÜ

  –  mü

əssisənin 

layih

ə sənədində nəzərdə tutulmuş, onun olmadığı 



halda is

ə  ambulatoriya-poliklinika müəssisəsinin 

faktiki yerl

əşdiyi  sahənin normativ sahə 



 

25 


göst

əricisinə  olan nisbəti ilə  müəyyənləşdirilən 

növb

ə  ərzində  müraciətlərin  sayı  göstəricisidir. 



Ambulatoriya-poliklinika mü

əssisələrinin 

gücünün plan göst

əricisi,  əhaliyə  ambulatoriya-

poliklinika köm

əyi göstərən bütün müalicə-

profilaktika mü

əssisələri (bölmələri) üçün 

əyyənləşdirilir.  



 

AMBULATOR-

POLİKLİNİKA  (MÜALİ-

CƏXANA)  MÜƏSSİSƏLƏR

İ  –  əhaliyə 

müalic


ə-profilaktika xidməti göstərən 

əssisələrdir. Ambulatoriyalar fəaliyyətinin 



h

əcmi və  strukturuna görə  poliklinikalardan 

f

ərqlənirlər. Ambulatoriyaya qəbul  yalnız 



h

əkimlərin  əsas  ixtisasları  üzrə  aparılır. 

Ambulatoriyalar v

ə  poliklinikalar birləşmiş 

x

əstəxanaların  tərkibinə  daxil edilir və  ya  ərazi 



s

əhiyyə  orqanlarının  icazəsi ilə  sərbəst fəaliyyət 

göst

ərə  bilir. Müstəqil dövlət və  qeyri-dövlət 



müalic

ə-profilaktika müəssisələrinin fəaliyyəti 

illik  hesabatlarında  əks olunur. Birləşmiş 

x

əstəxanaların  tərkibinə  daxil olan ambulator-



poliklinika mü

əssisələrinin fəaliyyətinin  hesabatı 

is

ə xəstəxananın illik hesabatında öz əksini tapır.  



 

AMİLLƏRİN 

TƏSİRİNİN 

İNDEKS 

TƏHLİLİ 

– 

ayrı-ayrı  amillərin mürəkkəb 

hadis

ələrin, yəni  əmtəə  və  xidmətlərin  satışının, 



g

əlirlərin, xərclərin,  qoyuluşların,  maşınların 

m

əhsuldarlığının,  əmək  haqqı  fondunun,  ümumi 



m

əhsul  yığımının  və  s. ümumi həcminin 

d

əyişməsinə  təsir dərəcəsinin öyrənilməsi üçün 



indeks metodunun t

ətbiqidir. Təhlil  dəyişkən 

t

ərkibin ümumi indeksindən onun indeksini təşkil 



ed

ən kəmiyyət  nişanələrinin (məhsulun q və 

ehtiyatların  Q)  və  keyfiyyət göstəricilərinin  

(m

əhsul və  ehtiyat  əlamətləri)  ayrılması  yolu  ilə 



aparılır.  Müxtəlif cinsli məhsulların  məcmusu 

üçün  ayrılmanın  ümumi  görünüşü  aşağıdakı 

şəkildə 

olur:


 

ameti

kemiyyetel

vestruktur

fizikihecm

umihcmi

hadisninьm

Э

Э

Э

=



 

 



=

=



0

0

1



1

0

1



x

q

x

q

W

W

Э

n

=



0

0



0

1

x



q

x

q



0

1



1

1

x



q

x

q

            

 

burada q


1

  v


ə q

0

  –  m



əhsul və xidmətin hesabat və 

baza h


əcmidir;  x

1

  v



ə  x

0

  –  m



əhsul  əlamətləridir 

(qiym


ət p, maya dəyəri z, əmək tutumu t və s.).  

Ehtiyatlar (Q) öyr

ənildikdə  də,  oxşar  təhlil 

aparılır. 

Əgər təhlil 



q

 (v

ə ya 




Q

) c


əminə daxil olan 

eynicinsli qruplar üzr

ə aparılırsa, bu zaman indeks  

 



=

0



1

q

q

I

q

 

 



v

ə məhsulun (ehtiyatların) struktur indeksi 

 

hecm

vestruktu

fizikihecm

struktur

I

I

I

=

=



0



0

0

1



x

q

x

q

/



0

1



q

q

 

 



düsturu il

ə müəyyənləşdirilir. 

Struktur indeksi keyfiyy

ət göstəricisi  x  olan 

göst

əricilərin nisbəti vasitəsilə hesablana bilər: 



 

=

struktur



I



0

0

0



1

x

q

x

q

/



0

1



q

q





÷

0

0



0

1

0



1

q

x

q

q

x

q

=

0



.

x

x

erti

÷

 



 

Eynicinsli m

əhsul qrupu üçün göstəricilərin 

keyfiyy


ət indeksi orta səviyyənin nisbəti vasitəsilə 

hesablana bil

ər: 

x

I

=



0

1



1

1

x



q

x

q

/

=



1



1

q

q



÷



1

0

1



1

0

1



q

x

q

q

x

q

=



erti

x

x

.

1



÷

  

 



Ümumilikd

ə, eynicinsli məhsul qrupu üzrə 

dolaşıq  hadisələrin ümumi həcminin indeksi 

aşağıdakı sxem üzrə verilə bilər: 

 

,

0



1

0

1



0

1

0



1

0

0



1

1

x



x

x

x

q

q

x

x

q

q

x

q

x

q

I

єerti

єerti

n



=

=



=





  









e



ortaseviyy

Э

struktura

yesi

heyatseviy

hecm

n

Э

Э

Э

Э



=

 

 



AMORTİZASİYA 

– (I) 

əsas kapitalın aşınma-

sının  pul  ifadəsidir. Fəaliyyət prosesində  əsas 

kapital  aşınır  və  tədricən öz dəyərini istehsal 

olunan m


əhsula  keçirir.  Əsas  kapitalın 

amortizasiya d

əyəri məhsulun maya dəyərinə 

daxil edilir. M

əhsul  satıldıqca  həmin məbləğlər 

amortizasiya  fondlarında  yığılır.  Onun  əsas 

t

əyinatı  kapitalın  tam  bərpasını  təmin etməkdən 



ibar

ətdir.  Amortizasiya  ayırmalarının  məbləğləri 

amortizasiya fondunda yığılır. 

(II)  - 

balansın  müvafiq  maddələri (məsələn, 

borcun öd

ənilməsi) üzrə  daxil olan məbləğin 

əyyən dövrdə dönmədən azalmasıdır. 



 

26 


(III)  -  hesabatlarda 

əsas kapitalın  aşınması,  yaşı, 

köhn

əlməsi ilə  bağlı  dəyərinin  azalmasını  əks 



etdirilm

əsidir. 


D

əyərin  bu  azalmasını  ölçmək çətin  olduğundan

ad

ətən,  onların  amortizasiya  xərclərini nəzərdə 



tutulmuş  xidmət müddəti  ərzində  normal 

amortizasiya m

əbləğinin bölüşdürülməsi əsasında 

qiym


ətləndirirlər. 

Amortizasiya 

ayırmaları 

müxt


əlif üsullarla hesablana bilinən amortizasiya 

planı şəklində göstərilir. 



(IV)  -  aktivin balans v

ə  qalıq  dəyəri  arasındakı 

f

ərqdir. Vəziyyətdən  asılı  olaraq,  ehtiyat  və 



amortizasiya kimi göst

ərilir.  

 

AMORTİZASİYA  AYIRMALARI

  –  (I) 

əsas  kapitalın  istifadəsi dövründə  aşınmasını 

b

ərpa etmək üçün istehsal olunan məhsula  (işə, 



xidm

ətə) keçən, istehsal xərclərinə  daxil edilən 

kapitalın  dəyərinin bir hissəsidir. Amortizasiya 

ayırmaları  müəyyənləşdirilmiş  norma və  əsas 

kapitalın  balans  dəyəri  əsasında  hesablanır. 

Amortizasiya  ayırmaları  eyni  zamanda  vergi 

qoyulmuş 

əmlakın 


dəyərinin 

azalmasıdır 

(kapitallaşdırılmış vergi məbləği səviyyəsində). 

Amortizasiya  ayırmalarının 

illik 

məbləği 


aşağıdakı kimi hesablanır: 

                      



M

L

I

A

=



 

Burada,  İ  -  kapitalın  tam  ilkin  dəyərini, L - 

kapitalın  ləğv  dəyərini, M isə  kapitaldan 

istifad


ənin normativ müddətini göstərir. 

(II)  -  n

əticəsinə  bərpa  olunmaz  kimi  baxılmayan 

s

əbəblər nəticəsində  mühasibat uçotunda aktivin 



d

əyərinin azalmasının əks etdirilməsidir. 

 

AMORTİZASİYA  FONDU 

əsas  kapitalın 

sad

ə təkrar istehsalı (aşınmanın ödənilməsi) üçün 



n

əzərdə  tutulmuş  pul  vəsaitidir. Amortizasiya 

ayırmaları hesabına yaradılır. Amortizasiya fondu 

ikili iqtisadi t

əbiətə malikdir. Yəni o, eyni vaxtda 

əsas  fondların  itkilərinin ödənilməsi və  onların 

genişləndirilmiş istehsal prosesinə xidmət edir.  

 

AMORTİZASİYA  PLANI



  –  

əyyən dövrə 

gör

ə  əsas  kapitalın  dəyərinin  azalmasını  və 



ayırmaları nəzərdə tutur.  

Əsas kapitalın istifadə müddəti üçün amortizasiya 

planı tərtib olunur. Onların qalıq dəyərinin düzgün 

əyyənləşdirilməsi, bu dəyərdən illik 



hesablamalarda istifad

ə edildiyinə görə zəruridir. 

Amortizasiya planı: 

ayrı-ayrı obyektlər; 



- obyektl

ərin kateqoriyaları; 

b

alansın  xüsusiləşdirilmiş  “Binalar  və 



avadanlıqlar”  maddəsini təşkil  edən mövqelərin 

m

əcmusu üzrə tərtib edilə bilər.  



AMORTİZASİYANIN  İNDEKSLƏŞDİ-

RİLMƏSİ

  – 

inflyasiyanın  yüksək  artım  tempi 

şəraitində 

əsas 


fondların 

yenidən 


qiym

ətləndirilməsinədək olan dövr arasında, əsas 

fondların  təkrar  istehsalının  həyata keçirilməsi 

üçün z


əruri  amortizasiya ayırmalarının həcminin 

əyyənləşdirilməsinə  imkan verən metoddur. 



Amortizasiyanın  indeksləşdirilməsi köhnəlmiş 

əsas  fondların  və  onların  xidmət dövrü 

normativinin  k

əmiyyətində  əks edilmir. Onun 

m

əqsədi əsas fondların müəyyənləşdirilmiş təkrar 



istehsal parametrl

ərinin dəyişməsi  deyil,  onların 

inflyasiya şəraitində reallaşdırılmasını təmin edir.  

 

AMPLİTUDA

 

– 

dinamik  sıranın  orta 

qiym


ətdən  ən  yuxarı  (pik)  və  ya  ən  aşağı  həddə 

q

ədər kənarlaşmasıdır.  Əgər  dinamik  sıranın 



amplitudası getdikcə artırsa (və ya azalırsa), onda 

bel


ə sıra dəyişən dispersiyaya malikdir.  

 

ANA ÖLÜMÜ



  –  bilavasit

ə  uşaq  doğuşu  ilə 

əlaqədar səbəblər üzrə  -  hamiləliyin,  doğuşun 

ç

ətinləşməsindən və 



doğuşdan 

sonrakı 


ağırlaşmalardan (doğuşdan sonra 6 həftə ərzində) 

qadınların  ölüm  hallarının  tezliyidir  (əmsalıdır). 

Əsas  səbəbləri  uşaqlıqdan  qan  axmalar,  hamilə 

olanların  toksikozları,  uşaqlıq  xaricində  olan 

hamil

əlik və  s. ibarətdir. Ana ölümü əmsalı  ana 



ö

lümü hallarının sayının doğulanların sayına (bəzi 

hallarda  doğuşların  sayına)  nisbəti kimi 

hesablanır. Ana  ölümü 100  min  diri  doğulanlara, 

ÜST n

əşrlərində, həmçinin 100 min reproduktiv 



yaşda olan qadınlara hesablanır. Tibbi statistikada 

ana ölümü halları iki qrupa ayrılır: bilavasitə tibb 

bacısı  səbəbləri ilə  bağlı  ölüm  və  tibb  bacısı 

s

əbəbləri ilə qismən bağlı olan ölüm. İkinci halda 



ölümün s

əbəbi bilavasitə  tibb  bacısı  səbəbləri ilə 

bağlı  deyil,  lakin  hamiləliyin fizioloji təsiri ilə 

ağırlaşan xəstəlik olur. Ana ölümünün ən yüksək 

xüsusi ç

əkisi ən yüksək nəsil vermə yaşlarına (20–

34  yaş)  təsadüf  edir.  Ən  kiçik  göstərici –  birinci 

uşaqlar doğanlarda olur; doğuşların sayı artdıqca, 

o da artır.  

 

ANA  ÖLÜMÜ  ƏMSALI

 

(Minilliyin 

b

əyannaməsində 

əks 

olunmuş 

inkişaf 

göst

əricilərindən)  -  hamiləliklə  bağlı  (və  ya 

hamil


əliyin  ağırlaşması  səbəbi ilə) və  ya 

hamil


əliyin yanlış aparılması nəticəsində (bədbəxt 

hadis


ələr və  ya  əvvəlcədən nəzərdə  tutulmamış 

h

ər hansı bir digər səbəbdən) hamiləlik dövründə 



v

ə  hamiləliyin  vaxtından və  harada keçməsindən 

asılı  olmayaraq,  doğuş  vaxtı,  ya  da  azadolmadan 

sonra 42 gün 

ərzində  qadınların  ölüm 

hadis


ələrinin  sayıdır  (hər 100 000  diri  doğulana 

hesablamaqla). Beyn

əlxalq xəstəlik təsnifatının X 


 

27 


yenid

ən  baxış  nəşrinə  uyğun  olaraq,  doğuşdan 

s

onra uşağın 6 aylığından 1 yaşınadək olan dövrdə 



baş vermiş ana ölümləri də buraya daxil edilir. 

Ana ölümü 

əmsalını  eyni bir vaxt dövründə 

qeydiyyata alınmış (və  ya qiymətləndirilmiş) ana 

ölümünün  sayını  həmin dövrdə  qeydiyyatdan 

keçmiş  (və  ya qiymətlər üzrə  çıxarılmış)  diri 

doğulanların  ümumi  sayına  bölməklə,  alınmış 

n

əticənin 100 000-ə  vurulması  yolu  ilə 



hesablamaq olar. Bu göst

əricini vətəndaş 

v

əziyyətləri aktlarının qeydiyyatı, ev təsərrüfatları 



müayin

ələri və  ya xəstəxana müəssisələrindən 

toplanan m

əlumatlara  əsaslanaraq hesablamaq 

olar. Alternativ metodların siyahısına reproduktiv 

yaşda  qadınların  bütün  ölüm  hallarının  tədqiqatı 

(reproduktiv  yaşlı  qadınların  ölüm  səbəblərinin 

t

ədqiqatı  adlanan),  hamilə  qadınlar  haqqında 



lonqityud t

ədqiqatları  və  ev təsərrüfatlarının 

çoxsaylı müayinələrinin aparılması da daxil edilir. 

Bütün bu metodlar hamil

ə  qadınların  ölümünə 

dair v


ə  ölüm səbəbləri  haqqında  dəqiq 

m

əlumatlardan  asılıdır  və  belə  məlumatları  əldə 



etm

ək kifayət qədər çətin olur. 

Dig

ər problem mühüm reprezentativ seçmələrə 



malik olmaq z

ərurətindən ibarətdir ki, bu da 

m

əsrəfləri artırır. Bu halda bacıların sorğusundan 



istifad

ə  etməklə,  problemi  aradan  qaldırmaq 

mümkündür. Bu metodla respondentl

ərə  4 sadə 

sual  verilir:  onların  neçə  bacısı  yetkinlik  yaşına 

çatm


ışdır,  onlardan  neçəsi  ölmüşdür  və  ölənlərin 

ərisində  hamilə  qadınlar  olmuşdurmu.  Lakin 



oxşar qiymətləndirmə də müayinə anınadək 10-12 

yaşları  təşkil  edir.  Demoqrafik  və  tibbi-sanitar 

müayin

ələrinin  gedişində  bacıların  sorğusu 



metodunun 

birbaşa 


tətbiq edilməsində 

respondentl

ərdən  ölüm  tarixi  haqqında  məlumat 

verilm


əsi  xahiş  olunur  ki,  bu  da  müayinəyə 

başlayan  anadək 0-6  yaşlarında  olanlar  arasında 

yaxın  zamanlaradək  aparılmış  qiymətləndirmə 

əsasında hesablamalar aparmağa imkan verir.  

Ananın  ölümünün  səbəbləri  iki  qrupa  ayrılır. 

Qadınların  bilavasitə  doğuşla  əlaqədar ölüm 

s

əbəbləri  aşağıdakılar  ola  bilər:  ağırlaşmış 



hamil

əlik (ölüm hamiləlik dövründə, doğuş vaxtı, 

h

əmçinin puerpal dövrdə  baş  verə  bilər); tibbi 



müdaxil

ə,  onun  olmaması  və  yaxud düzgün 

olmayan müalic

ə, həmçinin göstərilən 

s

əbəblərdən istənilən birinin nəticəsində baş verən 



hadis

ələr silsiləsi. Doğuşdan əvvəl, doğuş vaxtı və 

yaxud doğuşdan sonra baş verən qadın ölümünün 

dolayısı  səbəbləri xroniki və  inkişaf  etmiş 

x

əstəliklər,  birbaşa  səbəblər isə  hamiləliyin özü 



yox, onun b

əzi fizioloji nəticələri ola bilər. Ana 

ölümü haqqında dərc edilən məlumatlarda həmişə 

n

ə  qeyd  edildiyini  (qeydiyyatdan  keçmiş  ana 



ölümü  hallarını  əks etdirən) dəqiqləşdirmək 

lazımdır: hamiləlik və doğuşla bilavasitə əlaqədar 

olan, qeydiyyatdan keçmiş ölüm hallarının sayı və 

yaxud  qeydiyyatdan  keçmiş  həm bilavasitə, həm 

d

ə  dolayı  səbəblər nəticəsində  ana ölümü 



hallarının sayını. Ana ölümünün ümumi əmsalının 

hesablanmasında  doğuş  zamanı  İİV/QİÇS  və  ya 

yoluxucu x

əstəliklərdən ölən ana ölümlərinin sayı 

da n

əzərə alınır. 



 


Yüklə 17,41 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   182




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin