A mamadaliyev, Z. Jamolova fizika o‘qitish uslubi asoslari


O‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi



Yüklə 1,18 Mb.
səhifə3/33
tarix24.03.2023
ölçüsü1,18 Mb.
#89444
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   33
A. mamadaliyev, Z. Jamolova fizika o‘qitish uslubi asoslari

O‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi umumiy ta'lim tizimi negizida o‘qish muddati uch yil bo‘lgan majburiy o‘rta max- sus, kasb-hunar ta'limi o‘zluksiz ta'lim tizimining mustaqil turidir, ularning turlarini tanlash o‘quvchilar uchun ixti- yoriydir.
Akademik litseylar. davlat ta'lim standartlariga ko‘ra o‘rta maxsus ta'lim beradi. O‘quvchilarning imkoniyatlari va qi- ziqishlarini hisobga olgan holda ularning jadal intellektual rivojlanishini chuqursohalashtirish va tabaqalashtirilgan kasb- ga yo‘naltirilgan ta'lim olishni ta'minlaydi. Ular akademik litseyda hosil qilingan ko'nikmalarini oliy ta’lim yoki mehnat faoliyatlarida davom ettirishlari mumkin.
Kasb-hunar kollejv. tegishli davlat standartlari doirasida o‘rta maxsus, kasb-hunar ta'limi beradi. O‘quvchilarning kasb-hunarga moyilligi, bilimi va ko‘nikmalarini chuqur rivoj- lantiradi, tanlab olingan kasb-hunar bo'yicha bir yoki bir necha ixtisosni egallashlari imkoniyatini beradi.
Oliy ta'linr. oliy ta'lim ikki bosqichdan iborat bo‘lib, ular: bakalaviriat va magistraturadan iborat.
Bakalaviriat — mutaxassislar yo‘nalishi bo‘yicha funda- mental va amaliy bilim beradigan, ta'lim muddati kamida to‘rt yil davom etadigan tayanch oliy ta'limdir. Talabalar uni muvaffaqiyat bilan tugallaganlaridan so‘ng ularga «baka- lavr» darajasi beriladi va kasb-hunar faoliyati bilan shug‘ullanishlari uchun diplom topshiriladi.
Magistratura — aniq mutaxassislik bo‘yicha fundamen- tal va amaliy bilim beradigan, bakalavriat negizida ta'lim muddati kamida ikki yil davom etadigan oliy ta'limdir. Magistrlarga davlat tomonidan tasdiqlangan kasb-hunar faoliyati bilan shug‘ullanish huquqini beradigan diplom beriladi.
Oliy o'quv yurtidan keyingi ta'lim: bu ta’lim turi oliy o‘quv yurtlarda va ilmiy muassasalarda amalga oshirilib, ular aspirantura, doktorantura, mustaqil tadqiqotchilik bo‘lib, fan nomzodi va fan doktori ilmiy darajalarini himoya qilish bilan yakunlanadi, Milliy dasturda bu sohani rivojlantirish uchun qator tadbirlar belgilangan,
Kadrlar malakasini oshirish va qayta tayyorlash: muta- xassislarning kasb-bilimlarini va ko‘nikmalarini yangilash ham- da chuqurlashtirishdan iborat bo‘lib, unda o‘qish natijalariga ko‘ra, davlat tomonidan tasdiqlangan namunadagi guvohno- ma va sertifikat topshiriladi.
Maktabdan tashqari ta'limni amalga oshirish bolalar va o‘smirlarning ta'limga bo‘lgan ortib borayotgan talab-ehti- yojlarini qondirish va ularning dam olishini tashkil etish davlat organlarfva jamoat tashkilotlari, shuningdek boshqa yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan madaniy estetik, ilmiy, texnikaviy, sport va boshqa yo‘nalishlarda maktab- dan tashqari davlat va nodavlat ta'lim muassalarini tashkil etishdir.
Bulardan tashqari dasturda kadrlar tayyorlash tizimini rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlari belgilab berilgan bo‘lib, ular:

  • ta'limning uzluksizligini ta'minlash

  • pedagogik va ilmiy-pedagogik kadrlar tayyorlash ham- da ularning malakasini oshirish;

  • ta’lim jarayonini mazmunan isloh qilish va boshqa qa- tor ustuvor yo‘nalishlar belgilab berildi.

Ularni amalga oshirish bilan bu dasturni hayotga tatbiq etish ta’minlanadi.
Mamlakatimiz «Kadrlar tayyorlash milliy dasturining I bosqichida belgilangan qator tadbirlarni bajardi, unda qilin- gan ishlar, yo‘l qo‘yilgan kamchiliklar har tomonlama tah- lil etildi va dasturning II bosqichini bajarishda amalga oshiri lishi zarur bo‘lgan vazifalar aniqlab olindi. Bunday vazi falardan biri va eng muhimi pedagog kadrlarni tayyorlash uchun zamon talabidagi darsliklar, o‘quv qo'llanmalanut tayyorlashdan iboratdir.
Ushbu qo‘llanma bu vazifani bajarishga ma’lum darajada o‘z hissasini qo‘shadi degan umiddamiz.

  1. FIZIKA O‘QITISH USLUBINING PREDMETI,
    VAZIFASIVA O‘RGANISH USLUBLARI


O‘zbekiston Respublikasi mustaqillik yo‘lidagi dastlabki qadamlaridayoq ma'naviyatimizni tiklash, yanada yuksalti- rish, milliy ta’lim-tarbiya tizimini takomillashtirish, uning zaminini mustahkamlash, zamon talablari bilan uyg‘un- lashtirish asosida jahon andozalari darajasiga chiqish maqsa- dida katta ishlarni amalga oshirishni rejalashtirdi. Keyingi yil- larda juda katta olamshumul ahamiyatga ega bo‘lgan amaliy ishlar bajarildi.
Birinchi navbatda tarbiyachilaming o‘ziga zamonaviy bilim berish, ularning ma’lumotini, malakasini oshirish, ta'limning zamonaviy uslublari bilan qurollantirish muhim va paysalga solib bo'Imaydigan dolzarb masalalardan biridir. Tarbiyachi mustahkam fan asoslarini o'rganishdan tashqari ularni o'quvchilarga yetkazish yo'llari, zamonaviy pedagogik texnologiya bilan qurollanishi zarur. Shu nuqtayi nazardan turli fanlarni o‘qitish uslublarini ishlab chiqish va ular bilan o‘qituvchilarni qurollantirish zarur omillardan biridir. Fizika o‘qituvchisi fan asoslarini o‘rganish bilan bir qatorda uni maktab va turli o‘quv yurtlarida o‘qitish uslublarini o‘rganishlari ham zarur. Shuning uchun ham biz eng avvalo o‘qitish uslubining pedagogik fan ekariligini va uning maqsad, vazifalarini ko‘rib chiqishimiz zarur.
Fizika o‘qitish uslublari pedagogik fanlarning biri bo‘lib, u fizika va texnikaning tez sur'atlar bilan rivojlanishi natija- sida kelib chiqdi. Hamma uslublar didaktikaning umumiy o‘qitish nazariyasiga asoslanadi. Shuning uchun uiarni xu- susiy didaktika deb yuritiladi (fizika o‘qitish uslublari, kimyo o‘qitish uslubi va h.k.)
Fizika fani ahamiyatining ortib borishi pedagogik fanlar sistemasida fizika o‘qitish uslublarini yuqori pog‘onalarga ko‘tardi.
Fizika o‘qitish uslubi predmeti fizika asoslarni o‘qitish nazariyasi va amaliyotidan iboratdir.
Fizika o‘qitish jarayonida uchta bosh funksiya amalga oshiriladi:
1) ta'lim; 2) tarbiya; 3) rivojlanish.
Ta’lim funksiyasi bosh va belgilovchi funksiya bo‘lib, uni amalga oshirish jarayonida o‘quvchilar fizika asoslarini o‘rganadilar, olgan bilimlarini amaliyotda qo‘llash malakasi va ko‘nikmasini hosil qiladilar.
Tarbiya funksiyasi o‘qitishga kompleks yondoshishning ajralmas qismi bo‘lib, uning fizika o‘qitishdagi asosi siyosiy- g‘oyaviy, mehnat va ahloqiy tarbiyalarning birligidan ibo- ratdir.
Rivojlanish funksiyasi o‘quvchidan bilish imkoniyatlarini rivojlantirish va mustaqil bilim olishga o'rgatishni nazarda tutadi.
Fizika o‘qitish jarayoni o‘zaro ta’sir qiluvchi quyidagi tarkibiy qismlari bilan xarakterlanadi.

  1. O‘qitish mazmuni, ya’ni fizika asoslari.

  2. O‘qitish — o‘qituvchi faoliyatidan iborat bo'Iib, tajriba va texnika vositalari asosida predmetni bayon qilish, o‘quvchilarning mustaqil ishlarini boshqarish, ularning bilim va malakalarini sinash.

  3. O‘qish — o'quvchilarning ko‘p qirrali aqliy va jismoniy o‘quv faoliyatlari.

  4. O‘qitish vositalari: darsliklar, asboblar, texnika vosi- talari.

Fizika o‘qitish uslubida o‘quv-tarbiyaviy jarayonning qu- yidagi asosiy masalalari ko‘rib chiqiladi va hal qilinadi:

  • maktabda fizika o‘qitishning maqsadlarini asoslash; fizikada hal qilinadigan tarbiya masalalarini ochib berish;

  • maktab fizika kursining mazmuni va tuzilmasini aniq- lash va uni muntazam ravishda takomillashtirib borish;

  • o‘qitish, tarbiya va o‘quvchilarni rivojlantirishning sa marali uslublarini hamda fizika o‘qitishda foydalanishga mo‘ljallangan o‘quv qurollarini ishlab chiqish va ularni tnjri- bada sinab ko‘rib, o‘qitish amaliyotida qo'llash.

Uslubning bosh masalasi — fizika o‘qitish nazariyasini takomillashtirish, ta’lim, tarbiya va fizikani o‘rganish jara- yonida o‘quvchilami rivojlantirish yo‘llari, vositalari va qonu- niyatlarini izlab topishdan iborat.
Fizika o‘qitish uslubi fizika va pedagogikadati tashqari pedagogik psixologiya, odam fiziologiyasi, mantiq, texnik fanlar bilan mustahkam bog‘langandir.
Fizika o‘qitish uslubining mazmunini asosan quyidagilar tashkil qiladi: umumiy masalalar (nazariy asosi), kursning alohida mavzularini o'qitish masalalari (xususiy uslub), maktab fizika kursidagi tajribalarning texnikasi va uslubi.
Umumiy masalalarda maktabda fizika o‘qitishning maqsa- di va vazifalari, kursning mazmuni va tuzilmasi, fizika o‘qitishning metodologik va psixologik asoslari, bilimning hayot bilan bog‘lanishi, texnik ta'limni amalga oshirish, fizika kur- sida tajriba, o‘quvchilarning fikrlash doirasini rivojlantirish, ularning dialektik-materialistik dunyoqarashlarini shakllanti- rish, fizik qonuniyatlarni rivojlantirish, fizikadan mash- g‘ulotlarni tashkil qilish shakllari va uslublari ko‘rib chiqila- di.
Xususiy uslubda kursning har bir mavzusining mazmu- ni, o‘qitish ketma-ketligi, tushunchalarni shakllantirish yo‘llari, qonun va nazariyalarning mazmnnini ochib berish uslublari, fizika tajribalarining qo‘llanilishi, malaka va ko‘nikmalarni rivojlantirish, materialning politexnik ahami- yati va boshqalar ko‘rib chiqiladi. Bular quyidagicha amalga oshiriladi.
Avval ilg‘or o‘qituvchilarning tajribalari, tegishli adabi- yotlar, o‘quvchilarning bilim olishdagi faoliyatlari o‘rganiladi. Bundan tashqari sinf jurnali, o‘quvchilarning kundaliklari, nazorat yozma ishlari va daftarlari o‘rganiladi. Bu o‘rga- nilganiargaasosan gipotezayaratiladi.Avvalgi o‘qitish uslub- lariga (material mazmuniga, tuzilishiga, o‘qitish ketma-ketli- giga, bayon qilish uslublariga, tajriba va texnika vositalaridan foydalanishga) muhim o‘zgartirishlar kiritib o‘qitish uslubi ishlab chiqiladi. Ishlab chiqilgan uslub pedagogik eksperi- mentda sinab ko‘riladi.
Pedagogik eksperiment jarayonida ishlab chiqilgan yangi uslub va vositalarning samaradorligi, tanlangan material o‘quvchilarning yosh xususiyatlariga mos kelishi, material hajmining ajratilgan vaqtga mos kelishi aniqlanadi.
Pedagogik eksperiment bir necha yilgacha o‘tkazilishi mumkin. Uni eng ko‘p tarqalgan shakli bu eksperimental va nazorat sinflarida olingan natijalarni solishtirishdan ibo- i;atdir. Eksperimental sinf yangi ishlab chiqilgan iislubda, nazorat sinfi avvalgi mavjud uslublarda o'qitiladi. Ishlab chiqilgan yangi uslub yaxshi natija bersa uni ommalashtiri- ladi.

  1. FIZIKA O‘QITISH USLUBINING RIVOJLANISHI
    VA HOZIRGI MUAMMOLAR


Har bir fanda bo‘lgani kabi fizika o'qitish uslubi fani ham ma’lum rivojlanish va shakllanish bosqichlarini bosib o‘tdi. Uning tarixi uncha uzoq bo'lmay, fizikani o‘rta maktab- larda o‘qitila boshlanganidan boshlanadi. O‘zbekistonda uning taraqqiyoti va shakllanishi sobiq SSSR da bu fanning rivojlanishi bilan bog‘liq holda amalga oshgan.
Rossiyada fizikani o‘qitish jarayoni 350 yillar davomida vujudga keldi. Ammo fizika Rossiya maktablarida mustaqil pred- met sifatida faqat XVIII asrdan boshlab o‘qitila boshlandi.
Fizika o‘qitish uslubini rivojlantirishda Peterburg, Mosk- va, Kiyev, Odessa kabi shaharlardagi olimlar faol ishtirok eta boshladilar. Bu davrda olib borilgan ishlar natijasida qu- yidagilarga erishildi:

  1. Fizika gimnaziya va real o‘quv yurtlarida mustaqil pred- met sifatida o‘quv rejalariga kiritildi.

  2. Fizika faqat ta'lim beruvchi predmet sifatida emas, balki rivojlantiruvchi funksiyasiga ega predmet sifatida ham tan olindi.

  3. 0‘quvchilarni mustaqil kuzatish va laboratoriya ishlar o'tkazish joriy etildi.

  4. Gimnaziya va o‘quv yurtlarining talablariga javob beruv- chi fizikadan darsliklar yaratishga o‘tildi.

XIX asming oxirlaridan boshlab fizika o‘qitish uslubi bo‘yicha rus tilida qator o‘quv materiallari va turli darsliklar yaratishga kirishildi. Fizika asoslarini mukammal va tekis ba- yon qilib bergan darsliklardan biri E.X. Lensning 1939-yilda chop etilgan «Rukovodstvo k fizike* asari bo‘lib, unda o‘rta o‘quv yurtlari uchun berilishi kerak bo‘lgan fizika material- lari bayon etilib, u ancha mukammal bo‘lgani sababli 25 yildan ortiq keng foydalanib kelindi. Bu kitobda fizik hodi- salami eksperimental asoslash bilan bir qatorda ularni nazariy va matematik xulosalardan foydalangan holda bayon qilishga ham e’tibor berilgan.
XIX asrning ikkinchi yarmi matematika, fizika, ximiya, kosmografiya fanlarini o‘qitish uslublarining rivojlanishi davri bo‘ldi.

  1. asrning 90-yillari fan, ishlab chiqarish sanoatining

rivojlanish davri bo'lib, unda ta'lim tizimlarida fizika o‘qitishni keskin yaxshilashga katta ehtiyoj paydo bo‘la boshladi. Bu esa, ta’limda fizikadan yangi darsliklar, qo‘llanmalar, uslu- biy adabiyotlarga bo‘lgan talabni orttirib yubordi. Buning natijasida fizikadan qator yangi darslik va qo‘llanmalar pay- do bo‘ldi. ..
0‘qitish uslubidan birinchi umumlashtirilgan qo‘llanma 1894-yilda nashr etildi, bu qo‘llanma Shvedovning «Fizika metodikasi» asari edi.
Birinchi marta bu asarda fizika o‘qitish uslubining umu- miy masalalari bayon etilgan edi. Shu bilan birga unda maktab fizika kursining mazmuni masalasiga ham alohida ahamiyat berilgan.

  1. asrning 60-yillariga kelganda fizika kursiga kiritilayot- gan qisman o‘zgarishlar uni to‘la qonli va talab darajasiga olib chiqish imkoniyatini bermasligi aniqlandi, shu sababli 1967—1972-yillar davomida fizika kursini o‘qitishni isloh qi- lish amalga oshirildi, bu bilan fizika o'qitishning ham nazariy, ham amaliy masalalarini hal etishga intilindi. Unda o‘rta maktab fizika kursini fizika fanining rivojlanish darajasiga ko‘tarish masalasi qo‘yildi.

Qo‘yilgan maqsadlardan eng muhimi fizika kursining il- miy darajasini ko‘tarishdan iborat edi. Buni amalga oshirishda ko'pgina olimlarning xizmati katta bo‘ldi. Fizikadan fakulta- tiv mashg‘ulotlarga ham katta ahamiyat berildi. Unga oid o‘quv dasturlar va qo‘llanmalar chop etildi.
Fizikaning va uning o‘qitish uslubiyotining rivojlanishida Sharq olimlarining hissalari ham bor. Al-Farobiy, al-Beru- niy, al-Xorazmiy, Qoshg‘ariy, Ulug‘bek va boshqa mutafak- kirlar olib borgan ishlari ancha salmoqlidir. Ibn Sinoning «Sharq Aristoteli», al-Beruniyning «O‘rta Osiyo Kopernigi» deb atalishi ularning fan sohasida olib borgan ishlarining qanchalik salmoqli ekanidan dalolat beradi.
O‘zbekistonda ham fizika va uning o‘qitish uslubiyotining rivoj-lanishiga o‘z hissalarini qo‘shib kelgan va kelayotgan olimlarimiz kam emas. Ular fizikaning rivojlanishiga o‘z his- salarini qo‘shish bilan birga o‘qitish uslubiyotini yaxshilash sohasida ham anchagina ishlar olib borganlar. Masalan, akademik R. Bekjonov fizika o'qitish uslubi bo'yicha bir necha shogirdlar chiqardi, bu sohada ishlayotganlarga 0‘zining qimmatli maslahatlarini berib bordi.
O‘zbekistonda Pedagogika fanlari Ilmiy tekshirish insti- tutining tashkil etilishi fanlarni o‘qitish uslubiyotining rivoj- lanishiga katta ijobiy ta’sir ko‘rsatdi. 1918-yilda tashkil etilib, hozir ham faoliyat ko‘rsatayotgan «Xalq ta’limi» jurnali fizika o‘qitish uslubiyotining yaxshilanib, takomillashib bori- shiga katta hissa qo‘shmoqda.
O‘zbekiston Milliy universiteti fizika o‘qitish metodikasi va fizika tarixi kafedrasi E. Nazirov boshchiligida olib bo- rayotgan uslubiy ishlari alohida diqqatga sazovor bo'lib, Respublikamizda fizika o‘qitish uslubi sohasida ishlayotgan oliygohlaming o'qituvchilari uchun yetarli va qimmatli ma- terial bo‘lib kelmoqda va yoshlarni ilmiy ishlarga yo'nal- tirmoqda. Bu kafedra ko‘plab fan nomzodlarini yetishtirib chiqarmoqda. Hozirgi kunda fizika o‘qitish uslubi bo'yicha B. Mirzaahmedov, D. Shodiyev, E. Turdiqulov kabi pedn- gogika fanlari doktorlari va ko‘plab fan nomzodlari ish olib bormoqda.
Shu kunga qadar ta’lim jarayonini yaxshilash sohasida qator ishlar qilinishiga qaramay, bu ishlarda ayrim kamchi- liklar ham mavjud. U kadrlar tayyorlash milliy dasturida ko‘rsatilgan bo‘lib quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

  • ta’limning uzluksiz tizimi muammolari yechilmagan;

  • maktablar, kasb-hunar o‘quv yurtlarining moddiy bazasi juda nochor;

  • boshlang‘ich ta'limga yetarli e’tibor berilmagan;

  • maktab, oliy o‘quv yurti va boshqa ta'lim tizimlari uchun darsliklar talabga javob bermaydi;

  • umumta'lim maktablarida kasbga yo‘naltirish va ta'limning amaliy yo‘nalganligi yetarli emas;

  • umumta'lim va kasb-hunar dasturlari o‘rtasida uzviylik va vorislik yo‘q;

  • o‘quv dasturlari zamon talabiga javob bermaydi.

Bu kamchiliklar ta'lim tizimida fizika o'qitish jarayoniga ham salbiy ta'sir ko‘rsatib, fizika o‘qitish uslubiyoti oldiga qator muammolarni qo'ydiki, ular o'quv jarayonining ham- ma sohasini o‘z ichiga qamrab oladi.
Fizika o'qitish tizimidagi o‘zgarishlar munosabati bilan o'rta umumta'limning 6, 7, 8, 9-sinfiarida fizika o‘qitish umumta'lim o‘quv rejasiga kiritilgan bo‘lib, bu sinflarda o'quvchilar Davlat ta'lim standarti talablariga ko‘ra fizika asoslariga oid quyidagi bilim, ko‘nikma va malakalarni egal- lashlari shart:

  • fizik hodisalar haqida tasavvurga ega bo‘ 1 ishlari va ular- ni tahlil qila olishlari;

  • mexanika, molekulyar fizika va termodinamika asos- lari, elektr, yorug'lik, atom va yadro fizikasi asoslariga oid asosiy tushunchalarni talab darajasida o‘zlashtirishlari;

  • atamalarni, kattaliklami va ulamingbirliklarini, qonuni- yatlaming formulalarini bilishlari va ulami qo'llay olishlari;

  • fizik hodisalarni kuzatish rejasini tuzishni va uni o'tkazishni hamda natijalarini umumlashtirish ishlarini ba- jara olishlari;

  • o‘lchov asboblaridan foydalana bilishlari, o‘lchash na- tijalarini tahlil qila olishla^ri;

  • mustaqil ravishda tajriba o'tkaza olishlari, tajriba nati- jalarini sxema, jadval, grafik ko'rinishda tasvirlay olishlari va xulosa chiqara olishlari;

  • buyuk allomalarimiz va ularning fizika rivojiga qo‘shgan hissalari haqida tasavvurga ega bo‘ lishlari;

  • darsliklardan, o‘quv qo‘llanmalaridan va qo‘shimcha adabiyotlardan foydalanib mustaqil bilim olabilishlari ke- rak.

Kadrlar tayyorlash milliy dasturi fizika o‘qitish uslubi- yoti oldiga qator muammolarni qo‘ydi:

  1. O‘rta umumta'lim va maxsus ta’lim sohalarida ta’lim mazmunini aniqlashtirish.

  2. Mazmunan yangi, mukammal, eksperimental va barqaror darsliklarni yaratish.

  3. Fizik tushunchaiarni shakllantirishning psixologik-di- daktik asoslarini ishlab chiqish.

  4. Fizika o‘qitishning eksperimental asoslarini qayta o‘rganib chiqish va takomillashtirish.

  5. O‘quv jarayonida zamonaviy texnik kompyuter jihoz- laridan foydalanish yo‘llarini ishlab chiqish.

  6. O‘quvchilarning bilim, ko‘nikma va malakalarini na- zorat qilishning zamonaviy usullarini qo'llash uning meyor- larini ishlab chiqish va amalda tatbiq etish.

Bu muammolarni hal qilish borasida katta ishlar olib bo- rilmoqda, ular yaqin kelajakda o‘z yechimlarini topadi, al- batta.

  1. FIZIKA O‘QITISHNING AHAMIYATI VA UNING
    TUZILISHI (RADIAL, KONSENTRIK, BOSQICHLI).


I VA II BOSQICHLARDA FIZIKA
KURSINING VAZIFALARI

Maktab fizika kursining umumiy ta'lim predmetlari orasidagi o‘rni uning boshqa fanlarga nisbatan tutgan mavqeiga ko‘ra aniqlanadi. Fizika kursi nazariy fan bo'lib,

uning asosini fundamental nazariyalar, qonunlar va ilmiy tushunchalar tashkil etadi. Fizi
NAMANGAN DAVUA
UNIVERStTETI

. _ .
landi, jumladan, Nyuton mexanikasi, relyativistik mexa- nika, kvant mexanikasi, elektron nazariyasi, klassik va kvant statistikasi kabi fundamental nazariyalar yaratildi. Bu esa, birinchidan hozirgi fizika o‘rganadigan hodisalarning soni- ni ko'paytirib yubordi. Ikkinchidan, fanning rolini ko'tardi. Fizik nazariyalar boshqa, tabiiy fanlarning masalan, kimyo, elektrotexnika, radiotexnika, gazlar dinamikasi, elektronika kabilarning asosi bo‘lib qoldi. Ularning ko‘pchiligi alohida fan bo‘lib ajralib chiqdi. Fizikada ochilgan qonunlar uni- versal bo‘lib, uni hozirgi tabiiy fanlar ichida yetakchi dara- jaga ko‘tardi.
Yuqorida aytilganlardan ko‘ramizki, fizikani bilmasdan to‘la qiymatli o‘rta ma’lumotni tasavvur qilib bo‘lmaydi.
Boshqa predmetlar kabi fizika o‘qitish ham didaktik maqsadlarni, ya’ni ta'lim, tarbiya va o‘quvchilarni rivoj- lantirishni amalga oshiradi. Ko‘rinib turibdiki, maktabda fizika o‘qitish katta ahamiyatga ega. Fizika o‘qitish jarayonida o‘quvchilar fizikani sanoatda, qishloq xo‘jaligida, trans- portda, tibbiyotda va boshqa sohalarda qo'llanilishri bilan ta- nishadilar, o‘lchov asboblari bilan ishlash malakasiga ega bo'ladilar va foydali mehnatga tayyorlanadilar.
Fizikani o'rganish orqali o'quvchilar tabiatdagi qator hodisalar va ularning ilmiy asoslanishi bilan tanishadilar, ularda dunyoning moddiyligi haqida ishonch shakllanadi, dunyoni o'rganishda insonning imkoniyatlari katta ekanini bilib oladilar. Natijada o‘quvchilarning mantiqiy fikrlashlari va bilish qobiliyatlari rivojlanib boradi.
Fizikani o‘rganish orqali o'quvchilar ilg‘or fizik-olim- larning ishlari bilan, fan va texnika yutuqlari bilan tanisha- dilar. Bularning tarbiyaviy ahamiyati kattadir.
Maktab fizika kursi hamma vaqt zamonaviy va elemen- tar bo‘lishi, fundamental nazariyalarni, fizika uslublarini, qonunlarini, o‘quvchilarning ilmiy dunyoqarashlarini, fikr- lashlarini to‘g‘ri shakllantirishi, o‘quvchilarga politexnik ta’Iim berishi lozim.
Fizika kursining mazmuni va hajmini aniqlab beruvchi asos — dasturdir. U o‘quvchilar o‘rganadigan asosiy bilim- larni aniqlab beradi. Dastur Davlat ta’lim standarti talablar- iga asosan tuziladi.
Fizikadan o‘quv materialini tanlashda asosan quyida- gilarga ahamiyat berilishi lozim:

  • mazmunining ilmiyligiga va metodologik yo'nalishiga;

  • fanning mantiqiy va o‘quvchilarning yosh xususiyat- lariga mos kelgan holdagi o'qitish izchilligiga;

  • nazariya va amaliyotning birligiga, hayot bilan bog‘lanishiga;

  • fizika o‘qitishda boshqa predmetlar bilan bog'lanishini ta’minlashga.

O‘quv materiali tanlangandan keyin uni yillar bo‘yicha taqsimlash muammosi tug‘iladi. Fizika o‘qitish tarixida o‘quv materialini yillarbo‘yicha taqsimlashda kurs tuzilishining uchta varianti vujudga keldi: radial, konsentrik va bosqichli vari- antlar.
Kursning radial tuzilishida material shunday joylash- tirildiki, bunda bo‘limlar bir-biridan qat'iy ajratib qo‘yildi. O‘tilganlarga qaytish bo‘lmaydi. Fizika kursining radial quri- lishining kamchi-ligi shundaki, unda o'quvchilar sodda ma- salalarni ko‘rish bilan birga, o'zlashtira olmaydigan materi- allarni ham o'rganishlariga to‘g‘ri keladi. Bir bo‘limdagi qi- yin masalalardan ikkinchi bo‘limdagi yengil masalalarga birdaniga o‘tiladi.
Fizika kursining konsentrik quril ishida har birbo‘lim maktab- da ikki marta ko‘rib chiqiladi, ya’ni butun o‘quv materiali ikkita konsentrga bo‘linadi. Birinchi konsentr fizika kursining deyarli hamma bo‘limi bo‘yicha boshlang'ich (elementar) tu- shunchalarni o‘z ichiga oladi, ikkinchi konsentr butun kurs bo‘yicha bilimlar sistemasini o‘z ichiga olib, bu material bi- rinchi konsentrdagi o'quv materialini to‘la yoki qisman o‘z ichiga oladi. Kursning konsentrik tuzilishida material o‘qitishdagi qiyinchilik sekin-asta ortib boradigan qilib o‘quvchilarning aqliy o‘sishiga va imkoniyatlariga moslashtirilgan holda joylashtiriladi. Konsentrik qurilishning kamchiligi shundaki, unda o'quv materiali takrorlanganligi uchun vaqt ko‘p saif bo'ladi vn o‘quvchilarning qiziqishlarini kamaytiradi.
Fizika kursining bosqichli tuzilishida bu kurs ikki bos- qichda o‘rganilib, ular birgalikda yagona sistemali fizika kursini tashkil etadi.
Fizika kursining tuzilishlaridan eng yaxshisi bosqichli quri- lishidir. U pedagogika va didaktika talablariga to‘la javob bera- di. Bunga ko‘ra maktab fizika kursining mazmuni quyidagilar- ni o‘z ichiga oladi:

  1. Tayyorlov davrida 3—5-sinflarda tabiatshunoslik, tabiiy geografiya va mehnat darslarida fizika elementlarini o'rganish.

  2. Kursning birinchi bosqichi: 6—9-sinfdarda fizikani o‘rganish.

  1. Kursning ikkinchi bosqichi: kasb-hunar kollejlari va Akademik litseylarda fizikani o‘rganish.

O‘rta umumta'lim maktablarida fizika ta’limining asosiy vazifalari:

  • o‘quvchilarni fizik hodisalar, tushunchalar, kattalik- lar, modellar, qonunlar, o‘lchashlar, fizikaning amaldagi tatbiqlari, olamning fizik manzarasiga oid bilimlar bilan ta- nishtirish;

  • o‘quvchilarni fan-texnika taraqqiyoti, fizika qonuni- yatlarining amalda qo‘llanilishi bilan tanishtirish;

  • koinotning tuzilishi va undagi hodisalar haqidagi bilim- lar berish orqali ilmiy dunyoqarashni rivojlantirish;

  • buyuk mutafakkirlarimiz va hozirgi davrdagi vatanimiz fizik olimlarining faoliyatlari bilan tanishtirish, ta’lim maz- munini atrofdagi mahalliy va tarixiy materiallar bilan boyi- tish orqali o‘quvchilarni milliy va vatanparvarlik ruhida tar- biyalash;

  • ta’lim mazmunini ijtimoiy hayot va texnika taraqqi- yoti bilan bog'lash orqali o‘quvchilarni ongli ravishda kasbga yo‘naltirish, o‘rta maxsus yoki kasb-hunar ta’lim muas- sasalarida o'qishni davom ettirishlari uchun zamin tayyor- lash;

  • fizikaga oid asbob uskunalardan foydalanish, sodda o‘lchov va tajriba ishlarini bajarish, ularning natijalari aso- sida xulosalar chiqarish, qoidalariga rioya qilish malakalarini shakllantirishdan iborat.

Shu vazifalami amalga oshiruvchi, ya’ni «O‘rta umumta’lim maktablari uchun fizikadan davlat ta'lim standarti»ga asos- langan holda dastur tuzildi. O‘rta umumta'lim maktablarida fizika o‘qitish shu dastur asosida olib boriladi.
O‘zbekiston Respublikasining «Ta’lim to‘g‘risida»gi Qonuni, «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi», Vazirlar Mahkamasining 1998-yil 13-maydagi «O‘zbekiston Respub- likasida o‘rta maxsus, kasb-hunar ta'limini tashkil etish chora- tadbirlari to‘g‘risida» gi 204-son qaroriga va davlat standarti talablariga asoslangan holda Akademik litseylarning fizika- matematika va boshqa bo‘limlari, hamda kollejlar uchun fizika- dan o‘quv dasturlari tuzildi. Bu dasturlarda fizika o‘qitishning maqsadi va vazifalari ko‘rsatib o‘tildi.
Akademik litseylarda fizika o'qitishning asosiy maqsadi: o‘rta umumta'lim asosida umumiy fizikadan o‘rta ta'lim berishga: fizika nazariyasi kuzatishlar va hodisalar haqidagi ta'limotlami umumlashgan shakli ekanligini ko‘rsatishga, nazariya bilan amaliyotning uzviy bog‘liqligini ko'rsatishga, fizikaning texnologiyadagi, texnikadagi, tibbiyotdagi va hayotdagi ahami- yatini ta'kidlashga, fanga qiziqish uyg‘otish va uni o'rganishni davom ettirishga zamin yaratishdan iboratdir.
Fizika o‘qitishning asosiy vazifasi:

  • fizika kursining o‘qitish izchilligini ta'minlash;

  • fizikaning barcha bo‘limlari bo‘yicha asosiy fizik qonun- lar, qonuniyatlar va ularning formulalari bilan tanishtirish;

  • fizik jarayon, hodisa, tushuncha hamda qonunlarni o‘rganish ketma-ketligi mantiqiy to‘g‘ri va oddiydan mu- rakkabga qarab borish tamoyiliga rioya qilish;

  • fizik hodisalar va jarayonlarni kuzatish usullari bilan tanishtirish;

  • tajriba o‘tkazish, uning natijalarini hisoblash, xatolik- lafni hisoblash ko‘nikmalarini hosil qilish;

  • asosiy fizik qonun va hodisalarni to‘g‘ri talqin qilish, ularni masala yechishga tatbiq etish va tajribada tekshirib ko‘rish ko‘nikmalarini hosil qilish;

  • oliy o‘quv yurtiga kirish uchun zarur bo'lgan bilim, malaka va ko'nikmalarni hosil qilish;

  • o‘quvchilarning fizik tafakkurini rivojlantirish, fikrlash qobiliyatini oshirish hamda hayotda yuz berayotgan hodisa va jarayonlarni to‘g‘ri talqin qilishga o‘rgatish;

  • hozirgi zamon fizikasining fandagi, hayotdagi, texnikadagi, ekologiyadagi va boshqa tarmoqlardagi muam- molarni hal etish yo‘lidagi roli bilan tanishtirish kerakligini ko‘rsatishdan iboratdir.

Aniq fanlar yo‘nalishi bo‘limiarida fizikani o‘qitish uchun 720 soat, maxsus kurslarni o‘rganish uchun 148 soat, fakul- tativ kurslarini o‘rganishga 222 soat vaqt ajratilgan.
Fizikani o‘rganish uchun, ximiya-biologiya yo‘nalishidagi bo‘limlariga 280 soat, boshqa yo‘nalishdagi bo‘limlarga 160 soatdan vaqt ajratilgan.
Kasb-hunar kollejlarida fizikani o‘rganish uchun 160 soat vaqt ajratilgan bo‘lib, uni o‘qitishdan asosiy maqsad bizni o‘rab olgan dunyoning tabiiy-ilmiy manzarasini o‘quvchilar ongida shakllantirish, politexnik ta'lim berish, kasbiy pred- metlarni o‘rganishga nazariy asos yaratib berish va ilmiy dunyoqarashlarini to‘g‘ri shakllantirib borishdan iboratdir.
Fizikani kasbga bog‘lab o‘qitish kasbga yo‘naltirishning eng yaxshi vositasidir. Uni quyidagi yo‘llar bilan amalga oshirish mumkin:

  1. maxsus predmetlarda fizik tushuncha, hodisa, qonun- larni qo'llash;

  2. kasb mazmuniga ega bo‘lgan fizik masalalar yechish;

  1. ishlab chiqarishga mo‘ljallangan asboblar yordamida kompleks laboratoriya ishlari bajarish va fizik hodisalarni namoyish qilish;

  2. hunar-texnika siklidagi predmetlarda fizik tushuncha- lardan foydalangan holda masalalar yechish;

  3. fizika kursi va hunar-texnika sikli predmetlaridan ayrim mavzu va bo‘limdagi bilimlardan foydalanib kompleks top- shiriqlar bajarish;

  4. o‘quvchilarning texnik ijodiy qobiliyatlarini rivojlanti- rishni talab qiluvchi masalalar yechish;

  5. turli asbob va qurilmalarning tuzilishi prinsiplarini tushuntirish uchun zarur bo‘lgan fizik bilimlarni qanday

o‘zlashtirganligini aniqlash maqsadida fizikadan uyga vazi- falar berish; •

  1. ishlab chiqarish korxonalariga kompleks ekskursiyalar uyushtirish va ular bo‘yicha o‘quvchilarga hisobot tuzishni topshirish;

i) sinfdan tashqari ishlarni bajarish (to‘garaklar, konfe- rensiyalar, kechalar va boshqalar);
k) ma’lum dastur asosida fakultativ kurslar o‘tish.
Fizika o‘qitishda kasbga yo‘naltirish prinsipiga amal qilinganda o‘quvchilarning o‘zlashtirishi ortadi.
Akademik litseylarning, kasb-hunar kollejlarining va o'rta umumta’lim maktablarining fizika dasturlarida fizikaning Nyuton mexanikasidan boshlab elementar zarralar fizikasi- gacha bo‘lgan barcha bo‘limlari ma’lum darajalarda o‘z ak- sini topgan.

  1. bob


Yüklə 1,18 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   33




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin