BƏXTİyar tuncay etnoqonik miFLƏR



Yüklə 1.48 Mb.
səhifə6/14
tarix23.02.2017
ölçüsü1.48 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14

Elə bil ki, balası tələyə düşən şirdi,

Qəzəblə var-gəl edib, ora-bura gedirdi.

Kətan kimi dartırdı, saçlarını yolurdu,

Paltarını didib, cırıq - cındır olurdu.

Üfüqə səda düşüb ağaranda dan yeri

Bilqamıs ölkəsini çağırdı adbaad.

Misgərlər, dəmirçilər, daşyonanlar gəlirdi,

Heykəltaraşlar gəlir, daş qoyanlar gəlirdi.

-Dostum, sənə mən elə başdaşı düzəldəcəm,

Beləsini heç kəs dostuna düzəltməyib.

Saçı lacivərd, altı daşdan hörüləcək,

Üzü əhəngdən, özü altundan yonulacaq

(Bilqamıs dastanı, 1985, s. 65)

Nəsir Rzayev bildirir:

Menhirlərin Azərbaycanda dəmir dövründə yaradılmış insan heykəlləri ilə müəyyən yaxınlığı vardır.



Belə heykəllər döyüşçülərin qəbri üstünə qoyularmış. Menhirlərdə olduğu kimi, bu heykəllər də ölmüş döyüşçünün özünü təmsil edirdi. Göründüyü kimi, menhirlər ilə qədim türk heykəllərinin ideoloji əsası eynidir. Hər ikisi animistik təsəv­vürə-ölümdən sonrakı əbədi həyat fəlsəfəsinə əsaslanır” (Azər­baycan incəsənəti, 1977, s. 12).

Sənətşünas alim Rasim Əfəndi deyir:

Azərbaycanın daş plastika sənəti nümunələri içərisində daş insan fiqurları önəmli yer tutur. Şamaxı və Ağdam şəhər­ləri ətrafında tapılmış bu monumental plastik sənət nümu­nə­ləri alimlərin böyük marağına səbəb olmuşdur. Şamaxının Dərə Xınıslı və Dağ Kolanlı yaxınlığından tapılmış heykəllər üslub etibarilə bir-birinə bənzəsə də, ayrı-ayrı vəziyyətdə və ölçüdə düzəldilmiş müxtəlif tipli kişi fiqurlarını təsvir edir. Şamaxıdan tapılmış fiqurların ən böyüyünün hündürlüyü 2,23 metr, ən kiçiyinin isə 1,35 metrdir.

1946-cı ildə Dərə Xınıslı kəndində tapılmış daş heykəl xüsusilə maraqlıdır. Yerli əhəng daşından yonulub düzəldilmiş bu heykəl ucaboylu, naməlum bir şəxsi təsvir edir. Həmin fi­qur bu ərazidə aşkar edilmiş bir neçə başqa heykəl kimi baş­sızdır. Baş yerinin formasından məlum olur ki, fiqurun başı sonralar hansısa səbəbdən sındırılmışdır. Fiqurun əllərinin və­ziyyəti də bu ərazidə tapılan əksər heykəllərdə olduğu kimidir. Onların əksəriyyətində sol əl ürək, sağ əl isə bel tərəfdə təsvir edilmişdir.

Fiqurun bədənində geyim olduğunu bildirən xətlərin i­z­ləri görünür. Kürəyin yuxarı hissəsində bu ərazidən tapılan digər heykəllərdə olduğu kim dalğavari xətlər vardır ki. bu da təsvir olunan şəxsin uzun saç saxladığını göstərir.

Tarixi mənbələrdən belə aydın olur ki. türk xalqları islam­dan öncə hər bir igidin məzarı üstə insan fiqurlu heykəllər qoyardılar. İlk orta əsrlərə aid “Veyşu”adlı Çin mənbəsindən, eləcə də Əl-Bələzuri və Əl Xarəzmi kimi müsəlman tarixçilərin əsərlərindən göründüyü kimi, bu tipli heykəllər müqəddəs sayılır və onlara sitayiş edilirdi.

Musa Kağankatlı özünün “Alban tarixi”kitabında Azər­bay­can ərazisində yaşayan soy və boyların daşdan heykəllər yonub, ona sitayiş etdiyini, onların şərəfinə hətta at, qoç, sığır qurbanları verdiklərini xüsusi qeyd edir. Musa Kağankatlının yazdığına görə, bu boylar uzun saç saxlayıb mahir ox atan idilər” (Əfəndiyev, 1980, s. 10-12).

Qeyd etdiyimiz kimi, şumerlər özlərini “kəngər” və “kanq” alandırmışlar. Qonşuları isə onlara “qarabaş” və ya “qa­rapapaq” demişlər. Maraqlıdır ki, bu gün də Azərbaycanın qərb his­səsində, Qazax – Qarabağ – Naxçıvan – Maku xətti üzrə onlarca “Kəngərli”, “Kəngər” adlanan kəndlərimiz var. Gör­kəmli coğ­rafiyaşünas və etnoqraf alim Vəliyev Baharlının yaz­dığına görə, qarabörklü (qarapapaq) tayfaları da kəngərlilərdən olmuşlar (Ве­лиев, 1921, c. 36).

Tanınmış şərqşünas alim Süleyman Əliyarov “kanqlı” və “kəngər” etnonimlərinin sinonim olduğunu bildirmişdir. Görü­nür, elə bu səbəbdən də şumer mixi yazılarında “kəngər” adı əvəzinə bəzən “kanq” adı işlənmişdir. Bu etnonim sonuncu dəfə mixi yazılarda eramızdan əvvəl II minillikdə yad edilmiş, bun­dan sonra mixi yazılarda kəngərlər barədə heç bir məlumata rast gəlinməmişdir. Lakin eradan əvvəl V əsrdə qələmə alındığı mə­lum olan “Avesta”da “kanqlı etnonimi ilə yenidən üzləşirik ki, həmin kitabda bu etnonim turanlıların, yəni türklərin sinonimi kimi işlənir (Əliyarov, 1991, s. 141).

Eramızdan əvvəl III-II minilliklərə aid mənbələr kəngərlərlə suvarların qonşuluqda yaşadıqlarını bildirməkdədir. Həmin qay­naqlardan belə bəlli olur ki, kəngərlər İkiçayarasının cənubunda, suvarlar isə şimalında yaşamışlar (Ağasıoğlu, 2005, s. 150). Ma­raqlıdır ki, I-II əsrlərə aid mənbələr də bu iki türk boyunun qon­şuluqda, fəqət əvvəlki yurdlarından bir xeyli aralıda, Xəzər də­nizi sahillərində yaşadıqlarını qeyd etməkdədir. Söhbət Ptolome­yin qeydlərindən gedir. O bu iki xalqın Xəzər sahilində, Qafqaz dağlarından Dərbəndə kimi uzanan geniş sahədə yaşadıqlarını yazmışdır (Əliyarov, 1991, s. 141).

Orta əsr mənbələri kəngərləri oğuzlarla birlikdə yad et­mək­dədir. Məsələn, X əsr salnaməçisi Konstantin Baqryanorodnıy oğuz tayfalarından olan beçeneklərin bir hissəsinin kanqar, yəni kəngər adlandığını bidirməkdədir (Богрянородный, 1989, c. 159).

Qiyasəddin Qeybullayev kanqlı tayfasının oğuz-Səlcuq bir­ləşmələrində yer aldığını qeyd etmişdir (Гейбуллаев, 1991, c. 103). Moravçikin də fikrincə, oğuz-beçenek tayfasının bir qismi kanqlı adlanmışdır (Moravçig, 1943, p. 145).

Tarixi mənbələr kəngərlilərin adını Azərbaycanla bağlamaq ənənəsi baxımından çox genişdir. Məsələn, orta əsrlərə aid er­mə­ni tarixçilərinin verdiyi məlumatlardan belə məlum olur ki, kən­gərlər Qərbi Azərbaycandakı Kəngər dağlarında, eləcə də Al­baniya, yəni Şimalı Azərbaycan ərazisindəki kəngərlər ölkə­sin­də yaşamışlar (Гейбуллаев, 1991, c. 102). Erməni mənbələ­rinin birində deyilir ki, 482-ci ildə erməni və iber ordusu Kən­gərlər ölkəsində fars ordusu ilə müharibəyə girişmişdilər. “VII əsr erməni coğrafiyası”ndan belə məlum olur ki, Göyçə gölün­dən şimalda yerləşən torpaqlar Kəngərlər ölkəsi adlanmışdır (Ис­­тория Армении Лазаря Парбского, 1904, c. 304).

Tarixi mənbələr XVIII əsrdə kəngərlilərin bir hissəsinin Gürcüstan ərazisindən Qarabağa köçdüyünü qeyd edir. Nax­çıvan ərazisindəki kəngərlilərdən VI əsrə aid bir anonim Suriya mənbəyi söhbət açmaqdadır (Гейбуллаев, 1991, c. 102).

Rəşid Göyüşov yazır:

Eneolit dövrünün dini dünyagörüşünü öyrənmək baxı­mından Əliköməktəpədə tapılan dairəvi otağın böyük əhəmiy­yəti var. Otağın divarları gillə suvanmış, üstündən isə ağ gillə şirələnmişdir. Hamar divarda həndəsi xarakterli naxışlar çə­kil­mişdir. Bu bina çox güman ki, ovsun mərasimlərinin keç­i­ril­məsi üçün istifadə edilmişdir. Daşdan və gildən düzəldilən insan fiqurları Eneolit dövrünün ən maraqlı abidələridir” (Gö­yüşov, 1986, s. 31).

Eneolit dövrünə aid ən maraqlı mərasimlərdən biri də müx­təlif insan fiqurları ilə bağlı olmuşdur. Bilqamıs dastanının məz­munundan belə görünür ki, Eneolit dövrü sakinləri, eləcə də son­rakı dövrdə şumerlər bu gil heykəlləri günəş tanrısı Utuya (ak­kad variantında Şamaşa) qurban vermişlər:

Bilqamıs özü gildən bir heykəlcik düzəltdi.

Sonra taxtadan böyük bir masa da çıxartdı.

Əqiqdən qayrılmış qabı balla doldurdu.

Lacivərddən düzəlmiş qabı yağla doldurdu.

Masanı bəzəyərək Utu üçün apardı

(Bilqamıs dastanı, 1985, s. 66)

Günəş tanrısı Utunun adı Azərbaycan folklorunda bu yaxın zamanlara qədər “Qodu” şəklində yaşamışdır. Bilqamıs Utuya bal, yağ kimi yeməli şeylər apardığı kimi, Azərbaycanda da Qo­du üçün xəmiraşı bişirilməliymiş. Qeydə alınmış “Qodu-Qodu” nəğmələri içərisində bal və yağın xatırlanması da xüsusi maraq doğurmaqdadır:
Qoduya qaymaq gərək,

Qablara yaymaq gərək,

Qodu gün çıxarmasa,

Gözlərin oymaq gərək.

Yağ verin yağlamağa,

Bal verin ballamağa,

Qodu gülmək istəyir,

Qoymayın ağlamağa

(Nəğmələr, inanclar, alqışlar, Bakı: 1986, s. 47)

5 min il öncə Günəş tanrısı Utuya bal və yağ qurbanlığı ve­rən Bilqamıs bu mərasim zamanı gildən heykəl düzəltdiyi kimi, Azərbaycan türkləri də XX əsrin ortalarınadək “Bal verin balla­mağa, yağ verin yağlamağa”- deyərək “Qodu-Qodu” mərasimi keçirərkən, müqəvva düzəldərmişlər.

Tanınmış rəssam və tədqiqatçı Elçin Aslan yazır:

Azərbaycanda vaxtsız və uzun müddət yağan leysan ya­ğışına son qoymaq, günəşi çağırmaq məqsədi ilə icra olunan kütləvi xalq tamaşası “Qodu-Qodu” günəş tanrısına həsr olu­nurdu. Vaxtilə yaşlılar tərəfindən göstərilən bu əsatiri tamaşa, get-gedə ilkin önəmini itirmiş və XX yüzilin əvvəllərində subay gənclər və uşaqlar tərəfindən oynanılan hərəkətli, sözlü-nəğməli bir oyuna çevrilmişdir. Oyun iştirakçıları müqəvva Qodunu qapı-qapı gəzdirib, onun şəninə təriflər deyir, məzəli səhnələrdə kuklanı çomaqla vurub “öldürür”, sonra yenidən “dirildirdilər.” (Aslanov, 1984, s. 55).

Nəsir Rzayev isə deyir:

Tunc dövründə, eramızdan əvvəl III-II minilliklərdə Azər­­baycanda günəş kultu çox geniş yayılmışdı. O vaxt günəş tanrısının bir sıra simvolları məişətdə, ictimai həyatda tətbiq edilərək bədii yaradıcılığa daxil olmuşdur. Tunc dövrünün so­nunda əmək məhsuldarlığının artması, istehsalın, maldarlığın inkişafı varlanmaqda olan qəbilə və ailə başçılarının, əcdad­la­rın hüququnu genişləndirir, yeni dini etiqadların yaradıl­masına səbəb olurdu. Odur ki, günəş tanrısının “funksiya­sın­da” yeni elementlər ortaya çıxırdı. Onlardan biri günəş tan­rısının əcdadlara və bununla əlaqədar olaraq ölülərə himayə­darlıq göstərməsi idi. Bunun nəticəsində cəmiyyətdə “atalar kultu” və “ölülər kultu” kimi yeni ideoloji tendensiya yara­nır­dı. Bununla əlaqədar olaraq qəbir daşları günəş rəngli oxra ilə boyadılırdı ki, qəbir isti, işıqlı olsun, axirət evinə dirilik bəxş edilsin və ölüləri kurqanlarda dəfn etməyə başlayırdılar. Kur­qan qəbirlərinin yerləşdirilməsində vahid bir sistemə, “şüa sis­temi”nə riayət edilirdi. Kurqanların daxilində də kromlexlər tikilirdi.

Görkəmli arxeoloq Hummel Xanlar rayonunun kurqan­larını tədqiq edərkən, onların səpələnmiş halda deyil, müəyyən ərazidə toplanmasına diqqət yetirmişdir. O, qərara gəlmişdir ki, bütün qəbirlər bir nöqtə ətrafında - günəş şüasının çevrə boyu yayılması istiqamətində tikilmişdir. Onun kəşf etdiyi bu qanunauyğunluq “şüa sistemi” adlanır. Alimlər bu sistemin Orta Asiya kurqanlarına da aid olduğu fikrini irəli sürmüşlər. Təsərrüfatda günəşə ehtiyac olanda, onu buludlar arxasından çıxarmaq lazım gələndə, günəşə təsir etmək üçün ovsun ayini keçirilir və “Qodu-Qodu”nəğməsi oxunurdu.

Qodu palçığa batmışdı,

Qarmaladım çıxartdım.

Qızıl qaya dibindən

Qırmızı gün çıxartdım.

Yağ verin yağlamağa,

Bal verin ballamağa.

Qodu gülmək istəyir,

Qoymayın ağlamağa” (Rzayev, 1984, s. 98-100).

Bir sözlə, oğuzların ən qədim zamanlardan Ön Asiya və Qaf­qazda yaşadıqları çoxsaylı faktlarla öz sübutunu tapır. Şüb­həsiz ki, bu faktlar içərisində şumer və türk dilləri arasındakı əla­qə daha diqqətçəkicidir. Mövzu ilə bağlı Tofiq Hacıyevin sözlərinə görə, Türk dillərindəki bir sıra köməkçi sözlərin əslini şumer dilində tapmaq mümkündür. Məsələn, türk dillərindəki çoxaltma mənasında işlənən “ən” ədatının şumercədə “yüksək”, “qam”, “kahin” mənalarında “an” kəlməsi müstəqil leksik vahid kimi çıxış edir. “Kimi”, “gibi” qoşmalarının məqamında da şu­mercədə müqayisə bildirmək üçün “qi-qim-qimi” variantlarında çıxış edən ünsürün işləndiyi də məlumdur. Şumer dilində yerlik hal üçün işlənən “ra”şəkilçisi “ra” və “ru” formasında türk dil­lərində, o cümlədən, Azərbaycan dilində eyni mənada fəaliyyət göstərmişdir. Məsələn, sonra, yuxarı və sairə. Şümer dilinin çıxışlıq halındakı “ta”, yerlik halındakı “a” yenə maraq doğurur. Azərbaycan dilində yerlik və çıxışlıq, yönlük və yerlik hallarının sistem şəklində bir-birini əvəz etməsinin şahidi oluruq. Deməli, bu qrammatik hadisənin kökü onunla bağlıdır ki, vaxtilə “ta”, “da” şəkilçisi çıxışlıq məzmunu bildirmiş, sonralar çıxışlıq halı kimi “tan”, “dan” müəyyənləşərkən, o, “ta”, “da” yerlik halı və­zifəsinə keçdiyi zaman xeyli müddətdə bu göstəricilər bir-birinin mənasını əvəz etmişdir. Yəni yeni mənasını bildirməklə, köhnə-ilkin mənasında da qeyri-fəal şəkildə xidmət göstərmişdir (Ha­cıyev, 1976, s. 22-23).

Alim daha sonra yazır:

Yönlük və yerlik hallarının Azərbaycan dili tarixində müəy­yən dövrlərdə qeyri-sabitliyi də anoloji prosesin nəticə­sidir, yəni “a” morfemi yerlik vəzifəsindən yönlük funk­siya­sı­na keç­diyi zaman əzəllər ikimənalı olmuşdur. Hətta bu qeyri-dif­fe­ren­siallıq, görünür, o qədər çəkmişdir ki, şumercədə xü­su­si yerlik-yönlük hal yaranmışdır. Çıxışlıq halı şəkilçisinin yer­lik, yerlik halı şəkilçisinin yönlük məzmuna keçməsi bu hal­­ların arasında üçbucaqlı məna əlaqəsi yaranmasına səbəb olmuşdur. Bunun nəticəsidir ki, Azərbaycan dili tarixinin tə­şəkkülü dövründə, ümumiyyətlə, məkani halların hər biri o birilərinin mənasını ifadə etmişdir. Məsələn “Kitabi Dədə Qor­qud”da oxuyuruq: “...Günlüyü yer yüzünə tikdirmişdi.” Bu­rada “yüzündə” əvəzinə “yüzünə”işlənmişdir. Eyni mənbədə belə bir ifadəyə rast gəlirik: “Topuğunda sarmaşanda qara saçlum.” Burada isə “topu­ğu­na” əvəzinə “topuğunda” işlən­di­yinin şahidi oluruq. Şah İs­mayıl Xətaidə də “muna”, yəni bu­na əvəzinə “munda”, yəni bun­da ifadəsi ilə rastlaşırıq: “Mun­da əqilli kimsa gülməz.” Bən­zər halı Nəsimi yaradıcılığında da müşahidə etmək olar: “Sorma, ey dilbər, mana...” Əslində belə olmalıdır: “Sorma, ey dilbər, məndən”” (Hacıyev, 1976, s. 22-24).

Bir çox Şərq xalqlarının, ilk növbədə də türk xalqlarının hər il mart ayında sevə-sevə keçirdikləri Novruz bayramının təşək­külü və tarixi ilə bağlı bir çox mülahizələr irəli sürülmüşdür. Bəziləri onu zərdüştiliklə, bəziləri isə İslamla, daha dəqiq de­sək, Həzrət Əlinin doğum günü ilə bağlamağa çalışmışlar. Həqiqət isə budur ki, sözügedən bayram barədə ilk yazılı mənbələr 5 min il öncəyə aid şumer mətnləridir ki, bu mətnlərdən eyni bayramı martın 21-də şumerlərin qeyd eməkdə olduqları və bu bayramın məhsul­darlıq və cobanlar tanrısı Dumuzunun şərəfinə keçirildiyi məlum olur. Şumerlər həmin bayramı eyni tanrının adı ilə Du­muzu bayramı adlandırırdılar. Bununla bağlı ayrıca bir mifik süjrt də var idi və həmin süjet barədə Lipin və Belov birgə qə­ləmə aldıqları “Gil kitabələr” adlı kitablarında məlumat vermək­dədirlər. Süjetin qısa məzmunu belədir: Yeraltı ölülər dünya­sının hakimi Ereşkiqal məh­suldarlıq və çobanlar tanrısı Dumu­zunu öz qaranlıq dünyasın­da əsir edir. Bu səbəbdən də yer üzün­də bütün çiçəklər solur, ağac­ların yarpaqları tökülür. Sevgi tan­rısı İninni Dumuzunu xilas et­mək üçün yeraltı dünyaya enir, 7qapı keçir və uzun sərgüzəşt­lərdən sonra Dumuzunu əsirlikdən xilas edir. Bu martın 21-də baş verir. Həmin gün ağaclar yenidən çiçək açır, təbiət oyanır.

Elməddin Əlibəyzadə yazır:

Təsəvvür edin ki, arada 6500 illik zaman məsafəsi var. Amma tellər, bağlar qırılmayıb. Müasir dilimizin qayda-qa­nun­­larının çox dərin kökləri üzə çıxır. Ayrı-ayrı ifadə şəkilləri, şairin özünə poetik müraciətləri və sairə də ulu şumer dili ilə müasir Azərbaycan – türk və ümumən türk dilləri arasında əbə­di tellər, bağlar olduğunu təsdiq edir” (Əlibəyzadə, 1998, s. 68).

Şumerlər öz ölülərini kurqanlarda basdırırdılar və kurqana “kur”, yəni gor deyirdilər.Onlar kurqan mədəniyyətini də özləri ilə Azərbaycandan aparmışdılar. Təsadüfi deyil ki, Azərbay­canın Ağstafa rayonu ərazisindən tapılan kurqanlar şumer kur­qanlarından daha qədimdir və son Eneolit dövrünə aiddir. Şumer kurqanları isə Tunc dövrünün məhsuludur.

İslama qədərki türklərin, o cümlədən iskitlərin və sakların ayrılmaz atributlarından biri də kurqanlardır. Bütün qədim müəl­liflər iskitlərin və ümumiyyətlə türklərin öz ölülərinin məzar­la­rının üzərində qum və ya daş kurqanlar ucaltdıqlarını söylə­miş­lər. Eyni hal qədim şumer mədəniyyətinə də xasdır. Maraqlıdır ki, yer üzündə ən qədim kurqan qəbirlərinin izlərinə məhz Azər­baycan ərazisində rast gəlinmişdir. Söhbət son Eneolit döv­rün­dən və Ağstafa rayonu ərazisindən gedir.

Tarixçi alim Nəcəf Müseyibli yazır:

XX əsrin 80-ci illərində Azərbaycanda, Ağdam rayonu ərazisində, aran Qarabağda son Eneolit dövrünə aid Leylatəpə məskəni tədqiq edilərkən, buradan digər yerlərdən tapılan və eyni dövrə aid olan maddi mədəniyyət nümunələrindən keyfiy­yət baxımından fərqlənən saxsı qablara rast gəlinmişdi. Bura­dan tapılan, dulus çarxında hazırlanmış yüksək keyfiyyəli qab­lar Messopatamiyadan tapılmış Əl-Übeyd mədəniyyəti ilə eyni­lik təşkil etməkdə idi. Sonralar eyni bölgədə bənzər mədəniy­yətin izləri Çinartəpə, Şomutəpə və Abdal Əziztəpə abidələrdən də üzə çıxarıldı. Leylatəpə və digər analoji abidələrin tədqiqi nəticəsində Güney Qafqaz üçün yeni mərhələ olan və son Eneo­lit dövrünə uyğun gələn mədəniyyət ortaya çıxmış oldu. XX əsrin 80-ci illərində analoji mədəniyyətin izlərinə Gürcüs­tan ərazisindəki Beri Kldeebi abidəsində də rast gəlindi.

2004-2005-ci illərdə Bakı-Tiflis-Ceyhan neft və Bakı-Tif­lis-Ərzurum qaz kəmərlərinin keçdiyi marşrut boyunca aparı­lan arxeoloji qazıntılar zamanı Ağstafa rayonu ərazisində da­ha bir neçə Leylatəpə tipli abidə aşkar edilərək tədqiq edildi. Bu, sözügedən marşrutun 409-kilometrindəki Poylu 1 və Poylu 2, eləcə də 438-ci kilometrindəki Böyükkəsik 1və Böyükkəsik 2 qədim məskənləri idi.

Bu dövrə qədər bütün Güney Qafqaz, o cümlədən Azər­bay­can ərazisində Eneolit dövrünə aid xüsusi məzar yerlərinə rast gəlinməmişdi. Tapılmış bütün məzarlar yaşayış yerlərinin döşəmələrinin altında və ya evlərin həyətində idi. Yəni Eneolit dövrü insanları ölüləri bilavasitə öz evlərində basdırardılar.” (Мусеибли, 2005, c. 135).

Rəşid Göyüşov bildirir ki, Eneolit dövründə hətta dəfn adət­lərindən də danışmaq olar. Məsələn, Kür çayının orta axa­rında yaşayan əhali öz ölülərini yaşayış yerlərindən xeyli kənarda, Azərbaycanın cənub rayonlarında yaşayan əhali isə bilavasitə yaşayış yerlərinin özündə-evlərin arasında, döşəmənin altında və yaxud da həyətdə dəfn etmişdir. Çox vaxt ölü tək və bükülü və­ziyyətdə basdırılmışdır, ancaq az da olsa kollektiv dəfn adətinə rast gəlmək mümkündür. I Kültəpədə olduğu kimi, Babadərviş və Əliköməktəpə abidələrində də qəbirlərdən oxra tapılmışdır (Göyüşov, 1986, s. 30).

Nəcəf Müseyiblinin bildirdiyinə görə, son Eneolit dövrünə aid olan kurqan qəbirlər böyük maraq kəsb etməkdədir.Biz bu kurqanları 2004-cü ildə, neft və qaz kəmərlərinin 432-ci kilo­met­rində, Ağstafa rayonu ərazisində,Soyuqbulaqdan bir kilometr aralıda təsbit etdik. Bir vaxt çox sayda kurqanın bulunduğu bö­yük bir sahədə onların yalnız bir hissəsi qorunmuşdur. Onların sayı otuza qədərdir:

Elmi ədəbiyyata Soyuqbulaq kurqanları kimi düşən bu kurqanlar təkcə Qafqazda deyil, eyni zamanda bütün dünyada məlum olan ən qədim kurqanlardır. Onların tarix səhnəsinə çıxışı yerli əhalinin dini dünyagörüşündə baş verən dəyişik­liklər ilə bağlı olmuşdur” (Мусеибли, 2005, c. 135).

Tarixçi alim Q.Qoşqarlı deyir:

2004-2005-ci illərdə Bakı-Tiflis-Ceyhan neft və Bakı-Tiflis-Ərzurum qaz kəmərlərinin marşrutu boyunca aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı son Eneolitdən orta əsrlərə qədərki geniş bir dövrü əhatə edən otuzdan artıq qədim yaşayış və məzar yeri tədqiq edilmişdir. 2002-2003-cü illərdən fərqli ola­raq qazıntılar daha çox ən qədim maldarlıq və əkinçilik mə­dəniyyətlərinin izlərinə sahib Kür boyu ərazilərdə aparılırdı. Sö­zügedən marşrut üzrə aparılan qazıntılar zamanı tapılan xro­noloji baxımdan ən qədim məskənlər Eneolit dövrünə aid məskənlər olmuşdur ki, onlar Böyük Kəsik 1, Böyük Kəsik 2, Poylu 1, Poylu 2 və Ağılı Dərədən üzə çıxmışdır. Bunların içə­risində daha geniş tədqiqatlar Böyük Kəsik 1 ərazisində apa­rılmışdır. Bu bölgənin Şomutəpə və Leylatəpə mədəniyyətləri ilə eynilik təşkil edən mədəni qata sahib olduğu məlum idi. Fəqət yeni qazıntılar buradakı Əl-Übüeyd və erkən Uruk mə­dəniyyəti ilə eyni olan mədəni təbəqələr barədəki biliklərimizi daha da artırmış oldu” (Гошгарлы, 2005, c. 74).

Tarixçi alim F.Quliyev isə yazır:

Ağstafa rayonunun Böyük Kəsik qəsəbəsində 1,5 kilo­metr aralıda 60-70 metr radiusunda çox sayda saxsı qab qalığı tapılmışdır. Bu qalıntılar yer səthindən 80 santimetr aşağıda yerləşən mədəni təbəqədən aşkar edilmişdir. Tapılan keramika nümunələri bir neçə tipə bölünür. Onlar küp, nimçə, su qabı və müxtəlif qablardır. Buradakı keramika ilə Uruk keramikası arasındakı eynilik etnik birlikdən xəbər verməkdədir” (Гулиев, 2005, c. 82).

Məlumat üçün bildirək ki, “Əl-Übeyd mədəniyyəti” adı ilə məşhur olan mədəniyyət qədim Messopatamiyanın, yəni bugün­kü İraq ərazisində, Dəclə və Fərat cayları arasında Nuh tufa­nından öncə yaşamış insanların yaratdıqları və tufan zamanı onu yara­danlarla birlikdə məhv olmuş mədəniyyətin adıdır. “Erkən Uruk mədəniyyəti” kimi tanınan mədəniyyət isə tufandan sonra Mes­sopatamiyaya köçərək orada böyük bir sivilizasiyanın əsa­sını qoy­muş xalqın-şumerlərin yaratmış olduqları zəngin mədə­niy­yətin adıdır. Tədqiqatçılar Əl-Übeyd mədəniyyətinin şumer, yəni erkən Uruk mədəniyyətinin sələfi olduğunu, ikincinin bi­rincisinin üzərində ucaldığını söyləyirlər. Fəqət Messopatamiya ərazisində bu iki mədəniyyəti bir-birindən Nuh tufanının nəticəsi olan qədim və qalın lil qatı ayırır. Azərbaycanda isə bu iki mə­dəniyyət iç-içədir və onlar arasında qırılma müşahidə edilmir. Bu isə şumer mədəniyyətinin Azərbaycanda formalaşdığını və qə­dim şumer­lərin Azərbaycan ərazisindən Messopatamiyaya köç­düyünü sübut edir. Görünür, elə bu səbəbdən də şümerlər is­tilaçı akkad­lardan qoruna bilmək üçün məhz Azərbaycanın ən qə­dim sa­kinlərindən olan kutilərə (oğuzlara) müraciət etmişdilər.

Oğuzların Azərbaycan ərazisində "kuti" etnoniminin Şu­mer-Akkad mənbələrində peyda omasından çox-çox öncələr yaşadıqları barədə çoxsayda təkzibedilməz dəlillər mövcuddur. Bu dəlillər içərisində ən maraqlılarından biri Azərbaycanın mər­hum alimləri Ə.Hüseyni və C.Cəfərovun Qobustan və Gəmiqa­ya­dan üzə çıxardıqları türk soy və boylarının tamğalarıdır ki, onların da önəmli bir hissəsini oğuz tamğaları təşkil edir (Cə­fərov, 1987, s. 29-36).

Professor Cəfər Cəfərovun yazdığına görə, türk soy və boy­larının ən qədim düşərgələrini, ata-baba yurdlarını, onların doğ­ma vətənlərini, habelə mövcud olmuş ünvanlarını müəyyənləş­dirmək üçün həmin tamğaların müstəsna əhəmiyyəti vardır. Tamğa və işarələr, bir sıra başqa xalqlarda olduğu kimi, türk xalqlarının, o cümlədən Azərbaycan türklərinin də etnogene­zin­də iştirak etmiş soy və soybirləşmələrinin qədim yazı nümu­nələri kimi qiymətlidir. Azərbaycanın bir sıra rayonlarından ta­pılmış və 10-12 min əvvələ və daha sonrakı dövrlərə aid edilən müxtəlif işarə və tamğalar haqqında Cəfər Cəfərov və Əbülfəz Hüseyni kimi tədqiqatçılar fikir söyləmiş, Əbülfəz Hüseyni Gə­miqaya təsvirləri, Cəfər Cəfərov Qobustan petroqlifləri içərisin­dən üzə çıxartdıqları, Firəngiz Muradova isə Şirvan zonasında tapdığı tamğalardan söhbət açmışlar. Müəlliflər bu işarələrin han­sı soya mənsub olduğunu, həmin işarələrin qədim türk yazı sistemində paralellərini müəyyənləşdirə bilmişlər (Cəfərov, 1987, s. 29-36).

Maraqlıdır ki, həmin işarələrin paralellərinə digər qədim xalqların əlifbalarında da rast gəlinir. Məsələn,Yazıçıoğlu Əliyə görə 11-ci oğuz tayfası olan begdililərin soy damğasına Gəmi­qaya işarələri arasında cüzi fərqlə rast gəlinir. Qaranoqayların as və ya az soyunun tamğası isə Sofu Novruz pirində tapılmış işarə ilə eyni olmaqla yanaşı, həmin işarəyə eramızdan əvvəl lll əsrdə Hindistanda formalaşdığı ehtimal edilən brahmi əlifbasının “ça” və “ba” hecalarının qrafik təsvirində də rast gəlinir (Cəfərov, 1987, s. 29-36).

Həmin əlifbada “tha” hecasını bildirən qrafem də ağno­qayların türkmən soyunun tamğası ilə eynidir və bu işarənin ən qədim nümunəsi Gəmiqayadan tapılmışdır. Brahmi əlifbasındakı “dha” hecasının işarəsi isə qaranoğayların konqes və ya kəngər soyunun tamğası ilə üst-üstə düşür və eyni işarəyə Sofu Novruz pirində də rast gəlinməkdədir.

Maraqlıdır ki, Şirvan damğalarından bəziləri də sami əlif­balarındakı hərflərə uyğun gəlməkdədir. Belə ki, qaranoğayların qazan boyunun ergenekli soyunun damğası ilə eyni olan işarə eramızdan əvvəl V-III əsrlərdə işlənmiş arami əlifbasının “h” hərfi ilə üst-üstə düşür. Şirvan tamğalarından bir qismi Dəməşq-səmud və Dəməşq-səfaid əlifbasının bəzi hərfləri ilə eynilik təşkil edir.

Qobustan və Gəmiqayadan tapılmış türk tamğalarının bir qisminin paralellərinə də Orxon və Yenisey əlifbalarında rast gə­linir. Belə ki, bu tamğalarla sözügedən əlifbalardakı “nt” və ya “nd”, “ s” və ya “ş”, “ı” və ya “i”, “p”, “b”, “d”, “t”,“z”, “k”, “ç” səslərinin qrafik təsvirləri ilə eynidir (Cəfərov, 1987, s. 29-36).

Mahmud Kaşğarlıya görə 6-cı oğuz boyu olan əfşarlara aid olan tamğaya, eləcə də Yazıçıoğlunun əfşarlara aid etdiyi, fəqət Mahmud Kaşğarlının təsvir etdiyi tamğadan fərqlənən tamğaya Gəmiqaya işarələri sırasında, eləcə də Abşeronun Duvannı qə­səbəsinin şimal-qərbində yerləşən Sofu Novruz qəbristanlığında qeydə alınmış tamğalar içərisində rast gəlinir.

Mahmud Kaşğarlının 3-cü oğuz tayfası kimi qeyd etdiyi bayandurların tamğası isə Şamaxının Quşçu kəndində yerləşən Abdal damı mağarasında qeydə alınmışdır. Maraqlıdır ki, bu işarənin ekvivalentinə Egey yazılarında da “şərab” mənası verən heroqlif kimi rast gəlinir. Yazıçıoğlu Əlidə 11-ci oğuz boyu kimi qeyd edlmiş begdelilərin tamğaları Gəmiqaya işaələri içəri­sində də qeydə alınmışdır. Eyni müəllifin 16-cı oğuz tayfası ki­mi göstərdiyi çepnilərin tamğası da eyni təsvirlər içərisində yer almaqdadır. Gəmiqayada rast gəlinən tamğalar içərisində Yazı­çıoğ­lu Əlinin 19-cu oğuz boyu olduqlarını söylədiyi ulay-un­duğların və Bahadır xanın 17-ci oğuz boyu kimi təsvir etdiyi samurların tamğaları da vardır (Cəfərov, 1987, s. 29-36).

Bütün bu faktlar Qobustan və Gəmiqaya təsvirlərini yara­dan xalqın məhz əcdad türklər olduğunu təkzibedilməz şəkildə sübut etməklə yanaşı, ulu babalarımızın soy tamğalarının son­ra­kı dövrlərdə ən qədim fonetik və ideoqrafik əlifbaların qrafem­lərinə çevrildiyini göstərir. Bu isə o deməkdir ki, Azərbaycan dünya yazı mədəniyyətinin ilk beşiyi olmuşdur. Bu tamğalardan bəzisi ağlasığmayacaq dərəcədə qədim dövrlərdən yadigar qal­mışdır.

Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, XlX əsrdən üzübəri V.Tom­sen, A.Şiner, İ.A.Aristov, N.Q.Malitski, E.D.Polivanov, A.C.Em­re, İ.A.Batmanov, A.Bekmıradov və bir çox başqa alimlər runik əlifbanın qədim türk damğalarından yaranması fikrini bəzən güman, bəzən də qəti şəkildə söyləmiş və bir neçə örnəklə bu fikri əsaslandırmaq istəmişlər. Lakin onlardan daha əvvəl damğa → əlifba xəttini türkmən şairi Əndalip "Oğuz­na­mə" əsərində qələmə almışdır, çünki xalq arasında qədim çağ­lar­dan yazının 24 boyun damğasından törəməsi, boylara isə dam­ğaların Oğuz xan tərə­findən verilməsi inamı vardır (Ağasıoğlu, 2005, s. 178).

Oğuzların ən azı Mezolit dövründən ölkəmizdə məskun ol­duqlarının başqa bir sübutu da var. Məlum olduğu kimi, Mezo­lit, yəni orta Daş dövrünün son mərhələsi üçün uzunluğu iki metrə çatan böyük öküz təsvirləri xarakterikdir. Bu rəsmlər kon­turlu xətlərlə, əsasən realistik səpgidə işlənmişdir. Onlardan yu­xarı mərəbədə yerləşmiş 42№-li daşın şərq tərəfindəki və 29№-li daşın mağara divarında cızılmış öküz təsvirlərini göstərmək olar. Bu təsvirlərdə sözügedən heyvanların güc və əzəməti ifadə edilmişdir (Rzayev, 1985, s. 15).

Tarixçi alim İ.Avşarovun yazdığna görə, Azərbaycan əra­zisindən tapılan maddi mədəniyyət abidələri üzərində təsvir edi­lən heyvan rəsmləri və zoomorf elementlər qədim mifologiyada xüsusi yerə sahibdirlər. Təbii ki, bu, heyvanat aləminin ibtidai insanların həyatlarında oynadığı rolla bağlıdır. Təsadüfi deyil ki, bəzi heyvanlar qədim tayfa və qəbilələrin totemi kimi çıxış etmişlər:

Məlum olduğu kimi, oğuzlar çox qədim və zəngin mə­dəniyyətə sahib olmuşlar. Tarixçi-etnoqraf Qoşqarlı özünün “Azərbaycanlıların maddi mədəniyyəti” adlı əsərində “Oğuz­namə”yə istinad edərək oğuzların mifik ulu əcdadı olan Oğuz xanın Ayla Öküzün izdivacından döğulduğunu qeyd etmişdir. Elə bu səbəbdən də son Tunc-erkən Dəmir dövrləri abidələ­rindən əldə edilmiş tunc kəmərlərin üzərində təsvir edilən öküz başlarının buynuzları aypara formasında təsvir edilmişdir.



Göründüyü kimi, Azərbaycanın qədim sakinlərinin inanc sistemində öküzə inam xüsusi yer tutmuşdur. Bu baxımdan Xocalı-Gədəbəy abidələrindən üzə çıxarılan fiqurların bir çoxu məhz öküz başı formasındadır. Belə fiqurlar Cənubi Azərbaycan və şimali Qafqaz ərazisindən də tapılmışdır. Rus alimi Avdeyevin fikrincə, öküzə inam ən qədin zamanlardan Qafqaz və Şərqdə geniş yayılmışdı. Azərbaycan ərazisində hətta öküzün xüsusi hörmət və təmtəraqla dəfn edilməsi halına da rastlanmışdır. Məsələn, arxeoloq Resler Xocalı kurqanında apardığı qazıntılar zamanı belə bir məzara rast gəlmişdir. Burada dəfn edilmiş öküzün başına bütöv ayın rəmzi olan dairəvi disk bərkidilmişdi.” (Авшарова, 2005, s. 24).

Tolstov, Bernştam və Bekmıradov kimi tanınmış türkoloq alimlər də oğuzların ən qədim zamanlarda öküzə totem müna­sibəti bəslədiklərini söyləmişlər. Bu alimlər bu halda “Oğuzna­mə”də yer alan sözlərə istinad etmişlər:



Olsun dedilər. Onun anqağusu budur (Bayat, 1993, s. 124).

“Oğuznamə”nin uyğur versiyasının birnci səhifəsinin birin­ci sətrində təsvir edimiş göy öküz oğuzların əcdadı Oğuz xanın şəkli,daha dəqiq desək,anqağusu, yəni ideoqrafik işarəsi kimi təqdim edilir. Bu şəkil əsərə sadəcə bir illüstrasiya kimi qəbul edilə bilməz. Çünki o, mətnin ayrılmaz tərkib hissəsi kimi çıxış edir və Oğuz xanın mətndəki sözlü təsviri ilə üst-üstə düşmür. Mətndə Oğuz xanın sözlü təsviri fərqlidir:



Yenə günlərin bir günü Ay kağanın gözləri yarıdı, bir oğ­lu oldu. Bu oğlanın üzü göy idi. Ağzı atəş kimi qırmızı, göz­ləri ala, saçları, qaşları qara idi. Gözəllikdə mələkdən də gözəl idi...

...Ayağı öküz ayağına,beli qurd belinə,kürəyi samur kürəyinə, köksü ayı köksünə bənzəyirdi (Bayat, 1993, s. 124).

Gördüyümüz kimi, sözlü təsvirdə söhbət oğlan uşağından gedir və onun xarici görünüşü bu təsvirdən əsaslı surətdə fərq­lənir. Deməli, bu halda öküz təsviri “Oğuz” kəlməsinin sadəcə ideoqrafik ifadəsidir. Elə bu səbəbdən də Əbülfəz Hüseyni və Zelen Yampolski kimi alimlər Qobustandakı öküz təsvirlərini oğuzların ulu babalarının cızdıqlarını söyləmişlər. Burada söh­bətin məhz piktoqrafik yazıdan, yəni şəkil-yazıdan getdiyini elm aləmində şərti olaraq “7 gözəl” adlanan petroqlif də sübut et­mək­dədir.

Şərti olaraq, “7 gözəl” adlanan bu piktoqramda böyük öküz təsvirinin fonunda 8 qadın təsvir edilmişdir. Burada öküz oğuz xalqını, 8 qadın isə 8 oğuz soyunu təmsil etməkdədir. Nəzərə al­saq ki, ilk soybirləşmələri məhz Mezolit dövründə formalaş­mışdır və bu birliklərdə birləşən soyların başında qadınlar du­rurdu, tam cəsarətlə deyə bilərik ki, burada söhbət 8 oğuz so­yunun birləşməsini ifadə edən böyük bir qəbilədən, daha doğ­rusu bu qəbilənin özünü ifadəsindən gedir.

Orxon-Yenisey mətnlərində Üçok, Onok, Onuyğur, Otuz­tatar, Üçoğuz, Altıoğuz, Doqquzoğuz, Üçkarluq və sairə soybir­ləşmələri ilə birlikdə Səkkizoğuz soybirləşməsindən də söhbət açılmaqdadır. Beləki, “Moyonçur”abidəsinin şərq tərəfində belə bir cümlə yer almaqdadır:



"Səkkizoğuz, Otuztatar qalmadı gəldi...” (Rəcəbov, Məm­mədov, 1993, s. 150).

Doğrudur, mütəxəssislər sözügedən petroqlifdə öncə 7 qadının təsvir edildiyini, 8-cinin isə sonradan əlavə edildiyini qeyd edirlər. Elə bu üzdən də təsviri "7 gözəl adlandırmışlar. Fəqət bu hal işin mahiyyətini dəyişmir. Bu o deməkdir ki, öncə 7 oğuz qəbiləsi ittifaq bağlamış, sonra 8-ci qəbilə də bu ittifaqa qəbul edilmiş, nəticədə təsvirdə korrektə edilmişdir. Arxeo­loq­ların fikrincə, petroqlifdəki qadınları bir-birindən fərqləndirən cizgilər onların, deməli, həm də ayrı-ayrı soyların qəbilə ittifa­qındakı, yəni boydakı ictimai mövqelərinə işarə etməkdədir.

Yuxarıda sadalanan faktlar oğuzların ilkin ata yurdu kimi Mərkəzi Asiyaya işarə edən Orta Asiya mənşəli “Oğuzna­mə”­lərdən (uyğur variantı, Əbülqazi variantı və s.) fərqli olaraq, Azərbaycan və Şərqi Anadoluya işarə edən “Oğuznamə”lərin, o cümlədən “Kitabi – Dədə Qorqud”un həqiqəti daha dürüst əks etdirdiyini söyləməyə ciddi əsas verir.

Bu baxımdan Yazıçıoğlu Əlinin “Oğuznamə”si böyük ma­raq kəsb edir. Yazıçıoğlu Oğuz xanın doğumundan danışarkən bu hadisəni Azərbaycan və Şərqi Anadolu ərazilərini əhatə edən, Övliya Çələbinin “Mahan” adlandırdığı ərazi ilə üst-üstə düşən coğrafi məkanla bağlayır. Yəni həmin məkan oğuzların ilkin ata yurdu kimi təqdim edilir. Söhbətinə “İsrailoğullarının Tövra­tın­da yazıldığı və müsəlman tarixçilərinin əsərlərində qeyd edildiyi kimi...” sözləri ilə başlayan müəllif daha sonra Nuh və oğulları barədə əfsanəni təkrar edir və yazır:

...Türklər Yafəsə Abulca xan deyirlər” (Koroğlu, 1999, s. 56).

Onun sözlərinə görə, Abulca xan köçəri maldar idi və oğuzların ilk vətənində yaşayırdı. Onun Dib Yabquy adlı oğlu vardı. Onlar və tayfaları bütpərəst idilər. Div Yabquyun ölümün­dən sonra taxt-taca oğlu Qara xan sahib oldu. Onun Oğuz adlı oğlu oldu (Koroğlu, 1999, s. 56).

Yazıçıoğlu daha sonra Oğuzun böyüməsindən, kafir atasını öldürməsindən, evlənməsindən və qəzavatından danışır. Oğuz xanın düşmənləri ilə 75 il müharibə apararaq Buxaraya qədər Türküstan torpaqlarını, o cümlədən Talas və Sayramı almasını təsvir edir və onun təsvirindən belə aydın olur ki, bu ərazilər oğuzların ilkin ata yurdu olmayıb, sonradan qazanılmış Vətən­dir. X. Koroğlu mövzu ilə bağlı yazır:

Türküstan ölkəsinin qüdrətli hökmdarları arasında Ya­zıçı oğlu Salur Qazan boyunun adını çəkir. Bu, “Qorqud Ki­tabı”nda Salur Qazanın böyük rol oynadığı oğuzların epik tarixini təcəssüm etdirir. Yazıçıoğlu çəkişmələr nəticəsində oğuz­ların iki qanada bölünməsi və sonda ağsaqqallar şurası­nın hakimiyyəti Lukman (Səlcuqun babalarından biri) başda olmaqla sol qanada verməsi əfsanəsini misal gətirir. Bu əfsanə geniş şəkildə “qorqud Kitabı”nın Xll boyunu təşkil etmişdir. Diqqətəlayiqdir ki, “Qorqud Kitabı”nda olduğu kimi, Yazı­çıoğ­lu variantında da Bayandır xan sol qanadı təmsil edir. Yazı­çıoğluna görə bütün bunlar oğuzların ilk Vətənlərində baş ver­mişdi. Sonralar oğuzlar otlaqların çatmaması üzündən öz yer­lərini tərk edib qışı Buxarada, yazı Soğd və Səmərqənddə ke­çirdikləri Orta Asiyaya gəldilər (Koroğlu, 1999, s. 57).

Məsələyə eyni mövqedən yanaşma görkəmli Azərbaycan ta­rixçisi Əbu Bəkr Tehraninin 1471-ci ildə qələmə aldığı və Ağ­qoyunlular sülaləsindən böyük Azərbaycan imperatoru Uzun Hə­sənə həsr etdiyi “Kitabi-Diyarbəkriyyədə də müşahidə edil­mək­dədir. Uzun Həsəni 68-ci nəsildə Həzrət Adəmə bağlayan ta­rixçinin əsərində “Kitabi-Dədə Qorqud” personajları da real ta­rixi şəxsiyyətlər kimi təqdim edilir. Məsələn, Azərbaycan hökm­da­rının 52-ci göbəkdən ulu babası adlandırılan Bayandır xandan söhbət açılır və aşağıdakı son dərəcə qiymətli məlumat verilir:

Bayandır xan padşahlığı dövründə İranı, Turanı, Rumu, Şamı, Misiri, Əfrənci (Avropanı), Xətayı, Qıpçaq çöllərini aldı. Beçenek onun kiçik qardaşı idi. Bayandır xan onu Sayramda öz nümayəndəsi təyin etdi. Özü qışlamağa Qarabağa, yay­lamağa Göyçə gölünə getdi (Koroğlu, 1999, s. 66).

Tarixçi alim Yaqub Mahmudov yazır:

Azərbaycan ən qədim zamanlardan başlayaraq tarixin bütün dövrlərində əsas Türk məskəninin önəmli parçası, qə­dim Oğuz yurdu, Azərbaycan xalqı isə bu diyarn ən qədim yerli xalqı olmuşdur. Böyük Azərbaycan hökmdarı Uzun Həsənin (1453-1478) əmri ilə yazılmış və indiyə qədər tədqiqatçıların diqqətindən kənarda qalmış Əbu Bəkr əl - Tehrani əl-İsfa­ha­ni­nin “Kitabi Diyarbəkriyyə” adlı kitabında açıq şəkildə yazı­l­mışdır ki, Azərbaycan ən qədim Türk-Oğuz yurdlarından biri­dir. Qədim oğuzlar və hətta Oğuz xanın özü də, xanlar xanı Ba­yundur xan, bunlardan sönrakı dövrlərin məşhur Oğuz-Türk sərkərdələri, hətta Qıpçaq xanın özü də burada yaşamış, burada ölmüşlər” (Oğuz Y., Tuncay Bakı: 2009, s. 20).
Bütün bu deyilənlərə “Kitabi-Dədə Qorqud”dakı hadisələ­rin cərəyan etdiyi çoğrafiyanı; Dərbəndi, Əlincə qalasını, Göyçə gölünü və s., Dədə Qorqudun qəbrinin Dərbənddə, Qazan xanın qəbrinin Təbrizdə, Burla Xatununkunun isə Urmiyada olması barədə tarixi məlumatları, eləcə də, İslamdan çox-çox öncə Azər­baycanda qələmə alınan Uluq xan Ata Bitikçi “Oğuzna­mə”sini də əlavə etmək lazımdır. Bunlardan sonuncusu təkcə türklərin etnogenezini deyil, ümumiyyətlə antopogenezi, yəni ilk insanın yaradılışını Azərbaycan ərazisi ilə bağlayır.

Söhbət adının və məzmununun məlum olmasına baxma­yaraq, özü dövrümüzədək ulaşmayan, Uluq xan Ata Bitiqçinin qələminə məxsus “Oğuznamə”də yer almış bir mifdən gedir. Sözügedən kitab barədə Məmlüklər dövründə Misirdə yaşamış tanınmış türk tarixçisi Əbubəkr ibn Abdullah ibn Aybək üd – Də­vadari məlumat vermişdir. Onun yazdığna görə, vaxtilə “Uluq­­xan Ata Bitikçi” adında bir kitab yazılmış, bu kitabı tapan Cəbril ibn Bxtəşyu adlı fars tarixçisi onu türk dilindən fars dilinə (Sasanilər dövrünün orta fars-tat dilinə) tərcümə etmişdir. Uzun müddət Abbasi xəlifəsi Harun ər-Rəşidin (VIII əsr) kitabxana­sın­da qorunan, sonra it-bat olan bu kitabın farsca tərcüməsi son­ralar Dəvadarinin əlinə düşmüş və o, həmin kitabın içindəkiləri bütünlüklə öz əsərinə köçürmüşdür. Elə bunun sayəsində də əsə­rin məzmunu dövrümüzədək ulaşmışdır (Ögəl, 2006, səh. 479).

Eynən “Kitabi-Dədə Qorqud”da olduğu kimi bu kitabda da Təpəgözlə bağlı mif yer almaqdadr. Əsərin ən maraqlı hissəsi isə ilk insanların yaradılması barədə Azərbaycan-türk mifidir. Ab­dullah ibn Aybək üd-Dəvadari onu öz əsərində belə çatdırır:

İlləri sayılammaz, çox – çox əski bir çağmış,

Göylər sanki dəlinmiş, çoxlu yağışlar yağmış,

Dünya seldə boğulmuş bu şiddətli yağmurla,

Yer üzü tam örtülmüş sürüklənən çamurla.

Sellərin önündəki çamurlar bir yol bulmuş,

Qara Dağçı dağında bir mağaraya dolmuş.
Mağaranın içində qayalar yarılmışmış,

Yarıqların bəzisi insanı andırırmış.

Qayaların yarığı insan qəlibi olmuş,

Qəliblərin içi də gillə, çamurla dolmuş.

Aradan zaman keçmiş, illər, əsrlər dolmuş,

Yarıqlarda bu torpaq su ilə həll olmuş,

Yengəc bürcü deyirlər, bu bürcə gəlmiş günəş,

Havalar çox isinmiş, atəş ilə olmuş eş.

İnsan qəlibindəki su ilə torpaq bişmiş,

Bir – birinə qarışmış, zərrələriysə şişmiş.

Onlara görə sanki mağara bir qadınmış,

İnsana vücud verən içi də bir qarınmış.

Günəşin atəşiylə su ilə torpaq bişmiş,

Doqquz ay müddətində sərin bir rüzgar əsmiş.

Su, atəş, torpaq, ruzgar, dörd ünsür derlər buna,

Bunlar təməl olmuşdur ilk insan vücuduna.

Tam doqquz ay keçincə ondan bir insan çıxmış,

Nədənsə adını da “Ay Atam” deyə almış.

Ay Babayla, Ay Dədə türkcəyə burdan qalır,

Insanın ilk cəddi də kökünü aydan alır.

Ay Atam adlı ata göylərdən yerə enmiş,

Bu yerin suyu dadlı, havası da sərinmiş.

Sonra başlamış yenə böyük sellər, yağışlar,

Mağaranı doldurmuş yenə gillər, çamurlar.

Sünbülə adlı bürcə günəş də gəlmiş, enmiş,

Bu bürcsə Yengəcdən daha aşağı imiş.

Günəş alçaq bürcdəykən yenidən torpaq bişmiş,

Bu ikinci varlıq da birinciyə tam eşmiş.

Birincisi Ay Atam necə idisə kişi,

Bu ikinci şəxs də yaradılmışdı dişi.

Ay Va demişdir hər kəs bu dişinin adına,

Ağ üzlü” anlamı var ad qoymuşlar qadına.



Ay Atam ilə Ay Va birləşib evlənmişlər,

Qırx uşaq doğuurmuşlar, toplanıb yığılmşlar.
Qırx uşağın yarsı nədənsə, oğlan olmuşdur,

Digər yarısı təsadüflə qız olmuş.

Evlənmişlər uşaqlar, nəsilləri bollaşmış,

Soyları böyüyərək ulusları çoxalmış.

Ana və ataları bir gün ölüb getmiş,

Uşaqlar mağarada onları da dəfn etmiş.

Amma bu mağaranı kimsə unutmamış,

Heç bir müqəddəs onun yerini də tutmamış.

Qızıl qapılar ilə qaplamışlar ağzın.

Çiçəklə bəzəmişəlr mağaranın yanın

(Ögəl, 2006, səh. 479-480).


1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə