Botanika fani va uning vazifalari. O’simliklar dunyosi va uning tasnifi



Yüklə 74,5 Kb.
səhifə1/10
tarix16.06.2023
ölçüsü74,5 Kb.
#131274
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10
XUSNIDDIN RAXMONQULOV 1


Kirish. O’simliklar dunyosi. Botanika fani, uning bo’limlari, rivojlanish tarixi

Reja:




  1. Botanika fani va uning vazifalari.

  2. O’simliklar dunyosi va uning tasnifi.

  3. XV-XX asrlardagi botanika fani.

  4. Markaziy Osiyo tabiatshunoslari o’simliklar haqida.

  5. O’zbekistonda botanika fanini rivojlanishi.

  6. Botanika fanining asosiy bo’limlari.

Asosiy tushunchalar: fitologiya, botanika, geobotanika, o’simliklar morfologiyasi, o’simliklar sistemalari, evolyusiya, hujayra nazariyasi, filogenetik sistema, anatomiya, paleontologiya,evolyusion morfologiya, biogeografiY.
Yer yuzida tarqalgan o’simliklarni o’rganish bilan fitologiya fani shug’ullanadi. Fitologiya ikkita yirik botanika va geobotanika bo’limlaridan iborat. Botanika grekcha «botane» so’zidan olingan bo’lib, o’zbek tilida ko’kat, sabzavot, o’t, o’simlik degan ma’noni bildiradi.
O’simliklarni tuzilishi, o’sishi va rivojlanishi, tashqi muhit bilan munosabatlari. Yer yuzida tarqalishi va taqsimlanish qonuniyatlari, o’simliklar olamining kelib chiqishi va evolyusiyasi, ularning turli-tumanligi va tasnifi, xo’jalik nuqtai nazaridan ahamiyatga ega bo’lgan qimmatli turlarining tabiiy zahiralari va ulardan samarali foydalanish yo’llari, yem-xashak, dorivor, meva o’simliklari, sabzavot, texnika ekinlari va boshqa turlarini madaniylashtirishning ilmiy asoslarini ishlab chiqish botanika fani oldida turgan asosiy vazifalardan biridir.
Botanika fanining yanya bir muhim vazifasi tabiatni va o’simliklar resurslarini muhofaza qilishning ilmiy asoslarini yaratishdir.
Bugungi kunda o’simliklar dunyosi rasmiy ravishda e’tirof etilmagan holda tuban va yuksak o’simliklarga ajratib o’rganilmoqda.
Tuban o’simliklar organik olamning dastlabki bosqichlaridan kelib chiqqan. Ular suvli muhitda yoki sernam yerlarda yashashga moslashgan. Evolyusiya jarayonida uncha rivojlanmagan va hozirgi kunda ba’zilari sodda tuzilishni saqlab qolgan. Tuban o’simliklar – bir hujayrali, kolonial va ko’p xujayrali organizmlar hisoblanib, tanasi to’qima hamda organlarga ajralmagan. Tuban o’simliklarining to’qima va organlarga ajralmagan tanasi tallom yoki qattana deb ataladi.
Yuksak o’simliklar filogenetik jihatdan ancha yosh o’simliklardir. Ular quruqlikda yashashga moslashgan. Ko’pchilik yuksak o’simliklarda poya, barg va ildiz kabi vegetativ organlari rivojlangan, shuningdek to’qimalarga ajralishi ham kuzatiladi. Ular poyabargli o’simliklar deb ataladi. Ko’p hujayrali o’simliklarning tanasi turli hayotiy vazifalarni bajaruvchi bir necha xil hujayralardan tashkil topgan.
Yuksak o’simliklarning muhim xususiyatlaridan biri – yashil rangda bo’lishidir. Ko’pchilik o’simliklar (o’simliklar olamining uchdan ikki qismi) yashil rangga ega. Bu rang maxsus buyovchi xlorofillning bo’lishi tufaylidir. Xlorofill o’simliklarda xlorofill donachalarida hosil bo’ladi. Hayvon hujayralarida xlorofill kuzatilmaydi. Yashil o’simliklar hayvonlardan oziqlanish usuli bilan farq qiladi. Tirik organizmlar oziqlanish usuliga ko’ra avtotrof va geterotrof guruhlarga bo’linadi. Avtotrof deb anorganik moddalar bilan oziqlanuvchi organizmlarga aytiladi. Ular anorganik moddalardan organik moddalar hosil qilish xususiyatiga ega. Har qanday organik moddaning anorganik moddalardan hosil bo’lishi uchun yoki to’plash uchun ma’lum energiya manbai zarur. Yashil o’simliklar uchun bunday energiya quyosh nuri hisoblanadi.Shuning uchun ham o’simliklarda anorganik moddalardan organik moddalar hosil bo’lish jarayoni fotosintez deb ataladi:
6CO2 + 6N2O - - - - - - CS6N12O6 + 6O2.
Geterotrof organizmlar deganda avtrof o’simliklar tomonidan hosil qilingan tayyor organik moddalar hisobiga oziqlanuvchilar tushuniladi. Hayvonot olamining vakillari xlorofill bo’lmaganligi tufayli anorganik moddalar hosil qila olmaydi, shuning uchun ham ular geterotrof organizmlarga kiradi. Lekin o’simliklar dunyosining uchdan bir qismi (bakteriyalar, zamburug’lar va shilimshiqlar) xlorofillga ega emas. Ular ham tayyor organik moddalar hisobiga oziqlanadi.
Geterotrof bakteriyalar tashqi muhitdan organik moddalarni butun yuzasi orqali o’zlashtiradi. Azot va shunga o’xshash elementlarni mineral birikmalardan o’zlashtirish ham mumkin. Organik moddalarning oksidlanishi ular uchun energiya manbai bo’lib qoladi.
O’simliklardan foydalanish xarakteri bo’yicha bir necha guruhga bo’linadi. Bunda eng muhimi inson uchun oziq hisoblangan o’simliklardir. Bularga bug’doy, sholi va makkajo’xori kabi qimmatli o’simliklar kiradi. Sabzavot o’simliklardan birinchi o’rinda kartofel turadi. Boshqa sabzavot o’simliklarining ahamiyati ham kam emas. Insonni oziq moddalar bilan ta’minlashda rezavor-meva, boshoqli, dukkakli o’simliklar ham katta ahamiyatga ega. Tarkibida qand saqlovchi o’simliklar ham qimmatli hisoblanadi.
O’simliklarning ikkinchi guruhini sanoatda foydalaniladigan turlar tashkil etadi. Ular moyli, efir moyli, tolali, oshlovchi, bo’yoq va kauchuk beruvchi o’simliklardir.
Uchinchi guruhga dorivor o’simliklar kirib, ular turli kasalliklarni davolashda ishlatiradi. Bu guruhga yovvoyi holda o’stiriladigan choy, kofe o’simliklari, shokolad kiradi. Choy va kofe o’simliklaridan kofein alkaloidi, kofe va shokolad daraxtlaridan teobromin alkaloidi olinadi. Qishloq xo’jaligida yem-xashak o’simliklarni tashkil etuvchi IV guruh ham katta ahamiyatga ega. Beshinchi guruhni tuban o’simliklar, ayniqsa bakteriyalar va zamburug’lar tashkil etib, ular inson tomonidan achish jarayonlarida foydalaniladi va tuproq unumdorligini oshirishda muhim ahamiyatga ega. Tuban o’simliklar tibbiyotda keng qo’llaniladigan antibiotik moddalar olishda asosiy xom ashyo hisoblanadi. Insonning xo’jalik faoliyatida o’simliklardan hosil bo’lgan mahsulotlar-toshkumir, qo’ng’ir ko’mir, yonuvchi slanets, torf, sapropel va neft kabilar muhim rol o’ynaydi. Jonli tabiatning muhim tarkibi hisoblangan o’simliklar biologik moddalarning normal aylanishini ta’minlaydi, atmosferani kislorodga boyitadi, organik moddalar to’playdi, bu esa o’z navbatida inson va hayvonlar uchun oziqa mahsuloti bo’lib xizmat qiladi.
O’simliklar mikroiqlimga ta’sir qiladi, issiklik muvozanatining shakllanishida muhim ahamiyatga ega, havoning nisbiy namligini oshiradi, joyning suv va havo rejimiga ta’sir etadi. Zararli birikmalarning bir qismini va SO2 ning ortiqcha miqdorini yutadi. Insonni changdan saqlashda, o’pirilishni oldini olishda ham yashil o’simliklarning roli katta. Nihoyat o’simliklar insonga estetik zavq bag’ishlaydi.
Hozirgi vaqtda insoniyatning yashab qolishi va uning kelajagi asosan o’simliklar dunyosiga bog’liq bo’lib qolmoqda. Chunki u inson uchun faqat oziq boshpana, dori-darmon beribgina qolmay, balki aholi yashaydigan tabiiy muhitning muhim tarkibiy qismi ham hisoblanadi.
Yer yuzining turli qismlarida o’simliklarning ko’p turlari noyob bo’lib qolgan yoki yo’qolib boryapti. Masalan, O’zbekistonda 1978 yilda muhofazaga olingan o’simlik turlari 100 dan ortiq edi, 1984 yilga kelib ularning soni 163 turga yetdi. “O’zbekiston Qizil kitobi”ga (2-nashri) 300 dan ortiq ana shunday o’simlik turlarini kiritilgan.
Noyob va yo’qolib borayotgan o’simlik turlarini saqlab qolish va qo’paytirish bir necha yo’l bilan amalga oshiriladi. Birinchidan, bunday o’simliklardan foydalanishni man etuvchi qonunlar chiqarish; ikkinchidan, botanika bog’lari va boshqa shunga o’xshash tashkilotlarga bunday o’simliklarni keltirib, ularni parvarishlash; uchinchidan, noyob o’simliklarni qo’rikxona va buyurtmaxonalarda muhofaza qilish.

Yüklə 74,5 Kb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin