G. Rafiqova F. Nishonova, O‘zbekistonda demokratik jamiyat qurish nazariyasi va amaliyoti fanidan ma’ruza matni


Ikkinchidan, O‘zbekistonda barpo etilayotgan demokratik jamiyat, uning o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlash, o‘rganish zarurati ham shu qonuniyat bilan bog‘liqdir



Yüklə 1,47 Mb.
səhifə2/104
tarix06.06.2023
ölçüsü1,47 Mb.
#125769
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   104
ozbekistonda demokratik jamiyat qurish nazariyasi va amaliyoti

Ikkinchidan, O‘zbekistonda barpo etilayotgan demokratik jamiyat, uning o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlash, o‘rganish zarurati ham shu qonuniyat bilan bog‘liqdir. Ijtimoiy-gumanitar va ijtimoiy-siyosiy fanlar qatorida uning maxsus fan sifatida o‘qitilishi dunyodagi demokratik o‘zgarishlar bilan bog‘liq umumiy qonuniy asoslarga ham ega. Va uni hisobga olishga bo‘lgan ehtiyojning mavjudligi bilan xarakterlanadi. Har bir mustaqil mamlakat, o‘zining taraqqiyot yo‘lini va qurayotgan jamiyatini bilishga, uning qonuniyatlarini aniqlab olishga ehtiyoj sezadi. SHu nuqtai nazardan, hozirgi paytgacha ijtimoiy-siyosiy fanlar tizimida huquqiy demokratik davlat va fuqarolik jamiyati asoslarini shakllantirishga bevosita taalluqli bo‘lgan masalalarni ilmiy jihatdan aniq bir voqelik sifatida, yaxlitligicha o‘rganuvchi fan vujudga kelmagan. Fikrimizcha, «O‘zbekistonda demokratik jamiyat qurish nazariyasi va amaliyoti» fani doirasidagi o‘ziga xos jihatlar aynan shu jarayonni to‘liq qamrab olish imkoniyatiga ega. Negaki, bu fan eng avvalo – jahon sivilizatsiyasining tarixiy tajribalariga asoslangan holda mamlakatimizning o‘ziga xos xususiyatlaridan kelib chiqib, adolatli demokratik davlat va ochiq fuqarolik jamiyatini barpo etishning nafaqat nazariy masalalarini, balki uning amaliy jihatlarini yaxlit tarzda o‘rganadi. Bu fanni yana shuning uchun ham o‘rganish zarur-ki, SHarq va Farb sivilizatsiyalari tutashgan makonda tarixda birinchi bor umume’tirof etilgan demokratiya tamoyillari milliy qadriyatlar bilan to‘ldirilmoqda. Jamiyatimizdagi bu jarayonni atrofimizda ro‘y berayotgan ijtimoiy hodisalar, voqealar va ular o‘rtasidagi o‘zaro bog‘lanishlarni aniq voqeligimiz bilan chambarchas o‘rganish, tahlil etish zarurdir. Bu zarurat mamlakatimiz Prezidenti I.A.Karimovning: «Pirovard maqsadimiz – ijtimoiy yo‘naltirilgan barqaror bozor iqtisodiyotiga, ochiq tashqi siyosatga ega bo‘lgan kuchli demokratik huquqiy davlatni va fuqarolik jamiyatini barpo etishdan iboratdir»1 deb ta’kidlagan umumstrategik vazifani amalga oshirish bilan bog‘liqdir. Bu fikrni 2005 yili 28 yanvarda Oliy Majlis Qonunchilik palatasi va Senatning qo‘shma yig‘ilishida yana bir bor ta’kidlagan edi. «Bizning asosiy uzoq muddatli va strategik vazifamiz avvalgicha qoladi – bu demokratik davlat, fuqarolik jamiyati qurish jarayonlari va bozor islohotlarini yanada chuqurlashtirish, odamlar ongida demokratik qadriyatlarni mustahkamlash yo‘lidan og‘ishmay, izchil va qat’iyat bilan borishdir”2. Bu vazifa O‘zbekistonda demokratik jamiyat qurish nazariyasi va amaliyoti fanini o‘rganishni zarur qilib qo‘ygan uchinchi asosiy sabablardan biridir, deyish mumkin. Ma’lumki, o‘tgan XX asrning so‘nggi o‘n yilligi dunyo xaritasida yangi mustaqil davlatlarning paydo bo‘lganligi bilan xarakterlanadi. “Ular hozirgi til bilan aytganda, sotsialistik o‘tmishga ega bo‘lgan, o‘z siyosiy mustaqilligini tinch yo‘l bilan qo‘lga kiritgan davlatlardir. Bu davlatlar mustaqil rivojlanish va ijtimoiy munosabatlarni yangilash yo‘liga qadam qo‘ydi”3 (Karimov I.A. Asarlar. T.6, 31-b.). Ana shunday mustaqil taraqqiyot yo‘liga qadam qo‘ygan davlatlar turli mintaqalarda joylashgan bo‘lib, ular Markaziy Evropaning (5 ta), Boltiq bo‘yi davlatlarining (3 ta), Bolgariya va Ruminiya, Farbiy - SHarqiy Evropa mamlakatlarining (5 ta), mustaqil hamjamiyatdagi davlatlarning Farbiy qismidan (4 ta), Kavkaz orti davlatlaridan (3 ta) va Markaziy Osiyo davlatlaridan (5 ta)tasini o‘z ichiga oladi.4 Ana shu mustaqil taraqqiyot yo‘lini tanlagan va dunyodagi boshqa mamlakatlar orasida o‘z mavqeini mustahkamlashga intilayotgan, tenglar orasida teng bo‘lishga, jahon maydonida o‘ziga xos nufuzli o‘ringa ega bo‘lishga harakat qilayotgan davlatlardan biri, O‘zbekiston Respublikasidir.
Mustaqillik O‘zbekiston xalqi hayotida yangi tarixiy davrni boshlab berdi. Bu davrning ma’no va mohiyati O‘zbekistonda demokratik jamiyat qurishning “O‘zbek modeli” bilan uzviy bog‘liqligidir. Ayni paytda yangi mustaqil davlatlar qatorida O‘zbekiston Respublikasi oldida turgan umumiy vazifani quyidagilarda ko‘rish mumkin: uning mazmun-mohiyati va asosiy tamoyillari O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 1-moddasidayoq «O‘zbekiston - suveren demokratik respublika, davlatning «O‘zbekiston Respublikasi» va «O‘zbekiston» degan nomlari bir ma’noni anglatadi»5 degan qoidada o‘z ifodasini topgan bo‘lsa, Prezident I.A.Karimov asarlarida biz qurayotgan demokratik jamiyatning boshqa jamiyatlardan o‘zining an’anaviy andozalaridan tubdan farqlari, uning o‘ziga xosligi va betakrorligi ilmiy-nazariy jihatdan asoslab berilgan. Bu - davlatlar oldida muvaffaqiyatsiz, chippakka chiqqan tarixiy tajribaning fojeali oqibatlarini qisqa davr ichida bartaraf etish kabi umumiy vazifa turganligi bilan bog‘liq. Bu uni atroflicha o‘rganishni taqozo etadi. Natijada, mamlakatlar oldida turgan maqsad va vazifalarning umumiy jihatlarini ochishga, o‘tmishdan ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotda qolgan asoratlardan xolos bo‘lish yo‘llarini ko‘rishga yordam beradi.
SHuningdek, zamonaviy bozor iqtisodiyotiga ega bo‘lgan, odamlarga munosib turmush kechirishini ta’minlay oladigan, insonning huquq va erkinliklarini himoya qila oladigan chinakam demokratik jamiyat qurishdek murakkab vazifani hal etish bilan bog‘liq umumiy zaruratning mavjudligidir. O‘zbekiston ham ana shunday davlatlar jumlasiga kirganligi bois mamlakatimizda demokratik jamiyat qurish nazariyasi va amaliyoti masalalarini o‘rganishga alohida e’tibor berila boshlandi. Demokratik taraqqiyot yo‘lidan sobit qadam bilan rivojlanishda nimalar hisobiga erishish mumkinligini bilish uchun ham uni fan sifatida o‘rganish alohida ahamiyat kasb etadi.
“Sotsialistik” degan umumiy nomga ega bo‘lgan totalitar tuzum emirilgandan keyin, dunyoning qutblarga bo‘linishi barham topdi. Lekin dunyodagi ijtimoiy evrilishlar jarayonlarini o‘rganish, demokratik asoslarni qaror toptirmasdan va mustahkamlamasdan yangi mustaqil davlatlarning xavfsizligi va barqaror rivojlanishiga bevosita bog‘liq ekanligini ko‘rsatib turibdi.
O‘zbekistonda demokratik jamiyat qurish dunyoda e’tirof etilgan demokratik tamoyillar va qadriyatlarga tayanish bilan birga, uning o‘ziga xos xususiyatlarini milliy-madaniy merosi, qadriyatlari va milliy davlatchilik an’analariga tayangan holda yangi jamiyat qurish vazifalarini amalga oshirish bilan bog‘liq.
Mustaqillik qo‘lga kiritilmaganida, O‘zbekiston o‘z taraqqiyot yo‘lini o‘zi tanlay olmas edi. Mustaqillikning qo‘lga kiritilishi O‘zbekiston oldida mas’uliyatli vazifani qo‘ydi. SHunda O‘zbekiston qanday davlat quradi? - degan savolga dunyo jamoatchiligi ham alohida e’tibor bilan qaradi. O‘zbekistonning istiqloli va insonlarning taqdiri ham, ularning qanday hayot tarziga ega bo‘lishi, milliy-ma’naviy merosga munosabat, umumbashariy demokratik tamoyillarning uyg‘unligini ta’minlash kabi jihatlar davlatchilik qurilishining qanday asosda amalga oshirilishi bilan bevosita bog‘liqdir.
«Mustaqillik, O‘zbekiston xalqi hayotida yangi tarixiy davrni boshlab berdi. O‘z mustaqilligini, erkini qo‘lga kiritgan har bir xalq o‘z taraqqiyot yo‘lini izlaydi, yangi jamiyat bunyod etishda o‘z andozasini ishlab chiqishga harakat qiladi»6.
O‘zbekiston ham o‘zining milliy davlatchilik negizlariga xos bo‘lgan siyosiy, ijtimoiy iqtisodiy, ma’naviy kamolot va taraqqiyot yo‘lini belgilab oldi. Mamlakatning oldida turgan maqsadni ta’kidlar ekan, I.A.Karimov shunday deydi: «Biz quradigan jamiyat O‘zbekiston xalqining munosib turmushini, huquqlari va erkinliklarini kafolatlashi, milliy qadriyatlarimiz va madaniyatimiz qayta tiklanishini; insonning ma’naviy axloqiy barkamolligini ta’minlashi kerak»7. Bu erda gap u yoki bu mamlakatga xos bo‘lgan demokratiya ko‘rinishidan andoza olish, «umuman demokratik jamiyat qurilishi to‘g‘risida ketmayotganligini aniq hisobga olish muhim. Asosiy maqsad O‘zbekistonda o‘ziga xos va mos bo‘lgan demokratik jamiyat qurish nazariyasi va amaliyotini o‘rganishdan iborat. SHuning uchun ham O‘zbekiston qurayotgan demokratik jamiyatning boshqa demokratik taraqqiyot yo‘lida rivojlanayotgan jamiyatlardan farqli jihatlarini hamda umumiy tomonlarini ham aniqlash muhim.
«O‘zbekistonda demokratik jamiyat qurish nazariyasi va amaliyoti» fani mustaqqillik tufayli vujudga kelgan ijtimoiy-siyosiy fanlar tizimidan keng o‘rin olayotganligining asosiy sabablaridan biri ham shundadir. Bu zarurat mustaqil davlatimiz misolida demokratik jamiyat qurish jarayonida qo‘lga kiritilgan yutuqlar, ayrim hayotiy saboqlarning ilmiy tahlil qilinishini taqozo qilmoqda. Mamlakatimizda demokratik jarayonlarning mohiyatini bilish, unga ijodiy yondashish uchun yosh avlod demokratiyaning milliy va umuminsoniy qadriyat sifatida shakllanish bosqichlarini chuqur o‘rganishi zarur. Bu strategik vazifani faqatgina ushbu fan bajaradi.
«O‘zbekistonda demokratik jamiyat qurish nazariyasi va amaliyoti» fani ham o‘z oldida bir necha vazifalarni qo‘ygan. Bular ko‘proq mamlakatda demokratik fuqarolik jamiyati qurishning o‘ziga xos va umume’tirof etilgan qonunlarini bilish, nazariy xulosalar va umumlashmalar chiqarishdan iboratdir. Xususan, fuqarolarda demokratik jamiyat talablariga javob beradigan dunyoqarash, fikrlar xilma-xilligi, erkinlikni qadrlash, inson qadr-qimmati, sha’ni va or-nomusini hurmat qilish bilan bog‘liq qadriyatlarni shakllantirish asosiy vazifalardandir. Bu vazifalar fuqarolarimizni mamlakatda ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot qurish, demokratik qadriyatlarni hurmat qilish orqali ularni bunyodkorlik ishlariga safarbar etishda yaqqol namoyon bo‘ladi. U fan sifatida ana shunday ulug‘ va bunyodkorlik ishlariga xizmat qiladi. Buning uchun u turli xil uslublardan foydalanadi. Bular dunyo fanlari foydalanib kelayotgan, tajriba, qiyosiy tahlil, emperik-sotsiologik va ilm-fanning boshqa zamonaviy uslublaridir.
Demak, jamiyatimizda ro‘y berayotgan ijobiy o‘zgarishlarni ilmiy tafakkur orqali tahlil etish ularni mantiqiy asoslash, mazkur fanni yoshlar ongiga dunyoviy davlat tamoyillarini singdirish kabi jarayonlar etarli darajadagi malakali mutaxassislar tomonidan o‘qitish vazifasini ham taqozo etmoqda.
Fanning predmeti va ob’ekti. O‘zbekistonda demokratik jamiyat qurish nazariyasi va amaliyoti fanining predmeti mamlakatda demokratik jamiyatning shakllanishi, fuqarolik jamiyati qurilishi, qaror topishi va amal qilishining dunyoda e’tirof etilgan umumbashariy va milliy tamoyillariga asoslanadi. Ayni paytda uning o‘ziga xos va mos xususiyatlaridan kelib chiqqan holda erkin, demokratik, adolatli fuqarolik jamiyatini qurish yo‘llari va qonuniyatlarini o‘rganish, bu fanning predmeti va ob’ektini tashkil etadi.
SHuningdek, O‘zbekiston ijtimoiy hayotining barcha sohalari fanning ob’ektidir. O‘zbekistonda demokratik jamiyat qurilishi nazariyasi va amaliyoti bir tomondan, demokratik jamiyat to‘g‘risidagi mavjud qarashlarga, nazariyalarga hamda mamlakatimizning davlatchiligi tarixiy merosi bilan bog‘liq mutafakkirlarning g‘oyalarini hisobga olsa, ikkinchidan, mustaqillik yillarida demokratik jamiyat to‘g‘risidagi muhim konseptual g‘oyalar va qarashlarni, unda O‘zbekistonning o‘ziga xos yo‘li, hamda xususiyatlariga tayanadi. Uchinchidan, bu sohada mustaqillik yillarida erishilayotgan yutuqlarni, demokratik jamiyat qurish tajribasi, yutuqlariga tayanib, uni o‘rganadi. O‘zbekistonning dunyo hamjamiyatida tutgan o‘rni, o‘zaro manfaatli hamkorlik asoslarini ishlab chiqish va rivojlantirish qonuniyatlarini bilish ham muhim o‘rin tutadi. Mamlakatimizda demokratik jamiyat qurilishi ijtimoiy hayotimizning biron-bir sohasi bilan chegaralanib qolmaydi, balki uning barcha jabhalaridagi o‘zgarishlarning negizlarini o‘z ichiga oladi va o‘rganadi. Bunda mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy hayoti demokratiyalashuvining va siyosiy hayotining erkinlashtirilishi, davlat suvereniteti, xalq hokimiyatchiligi, uning manbai, fuqaro-jamiyat va davlat munosabatlari asosiy negiz hisoblanadi.

1.1. slayd








Yüklə 1,47 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   104




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin