Guliston davlat universiteti akvakultura fanidan amaliy mashg’ulotlar



Yüklə 492,6 Kb.
səhifə15/33
tarix21.12.2023
ölçüsü492,6 Kb.
#188161
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   33
portal.guldu.uz-Аквакультура

Darsning mazmuni:
Daryo okuni chuchuk suvlarda keng tarqalgan. Okun boshqa ko’p baliqlar singari, suyri shaklida bo’ladi, bu esa unga suvda tez harakat qilishga yordam beradi. Okunning boshi tanaga, tanasi esa dumiga bir tekis o’tadi. Boshining suyri uchki qismida keng ochiladigan og’zi bor. Boshining yuqori qismida ikki juft kichikroq teshik hid bilish organlariga olib boruvchi burun teshiklari kõrinib turadi. Uning ikki tomonida ikkita yirik kõzi joylashgan.

5.1. Daryo okunining hayot kechirishi, skeleti va muskulaturasi haqida nazariy ma’lumotlar.
Baliqlar juda xilma-xil suv sharoitida yashaydi. Okunning harakatlanishida suzgich qanotlari muhim ahamiyatga ega. Okun yon tomonlari yassilashgan tanasi va dumini goh o’ng, goh chapga bukib oldinga harakat qiladi. Suzgan vaqtida suzgich qanotlari kata rol o’ynaydi. Har bir suzgich qanoti yupqa teri pardadan iborat bo’lib uni suyak suzgich qanot nurlari tutib turadi. Nurlari yozilganda, ular orasidagi teri tortiladi va suzgich qanotining yuzasi kattalashadi. Okunning orqa tomonida ikkita orqa suzgich qanoti joylashadi: oldingisi katta va orqadagisi kichikroq bo’ladi. Orqa suzgich qanotlarining soni baliqlarning har xil turlarida turlicha bo’lishi mumkin. Dumining uchida qo’sh qanotli katta dum suzgich qanoti, ostki tomonida anal suzgich qanotlari joylashadi. Bu suzgich qanotlarning hammasi toq bo’ladi. Baliqlarda juft suzgich qanotlar ham bor – ular hamma vaqt ikki juft bo’ladi. Okunda ko’krak juft suzgich qanotlari (oldingi juft oyoqlar) boshining orqa tomonida tananing yon tomonlari bo’ylab, qorin juft suzgich qanotlari (orqa juft oyoqlar) esa tananing ostki tomonida joylashadi. Oldinga harakat qilgan vaqtda dum suzgich qanoti asosiy rol o’ynaydi. Juft suzgich qanotlari burilishda, to’xtashda, oldinga tomon sekin harakat qilishda va muvozanatni saqlashda ahamiyatga ega (Naumov, 1995).
Orqa va anal suzgich qanotlari oldinga harakat qilishda va tik burilishda baliq, tanasiga mustahkamlik beradi.
Teri qoplami va rangi: Okun tanai suyak tangachalar bilan qoplangan. Har bir tangacha old chekkasi bilan teriga kirib turadi, orqa chekkasi bilan esa navbatdagi qator tangachasining ustiga tushadi. Ularning hammasi birgalikda himoya qoplamini - tana harakatlariga xalaqit bermaydigan tangachalarni hosil qiladi. Baliq o’sib kattalashgan sari tangachalar ham kattalashadi, ularga qarab baliq yoshini aniqlash mumkin.
Tangacha tashqi tomondan shilimshiq qavat bilan qoplangan, shilimshiqni teri bezlari ajratadi. Shilimshiq baliq tanasining suvga ishqalanishini kamaytiradi va bakteriya hamda zamburug’lardan himoya qiladi.
Ko’pchilik baliqlardagi singari, okun qorin qismining rangi orqasiga qaraganda oqishroq bo’ladi. Orqasi ust tomondan ma’lum darajada suv tubining qoramtir rangi bilan qo’shilib ketadi. Oqish rangli qorni pastdan suv yuzasining nim oqish fonida kam seziladi.
Okun tanasining rangi atrof-muhitga bog’liq bo’ladi. Suvining tubi qoramtir bo’lgan o’rmon ko’llarida u to’q rangli bo’ladi, ba’zan u yerlarda hatto juda qora okunlar ham uchrab qoladi. Tubi och rangli qum bilan qoplangan suv havzalarida oqish va yorqin rangli okunlar yashaydi. Okun ko’pincha suvdagi o’tlar orasida yashirinib yotadi. Yon tomonlaridagi ver­tikal qora yo’lli yashil rangi uni bu yerlarda seziltirmaydi. Bunday himoya rangi unga dushmanlardan yashirinishga va o’ljani yaxshiroq poylashga yordam beradi.
Okun tanasining yon tomonlari bo’ylab boshidan dumigacha to’q rang­li ingichka yon chiziqlar o’tadi. Bu o’ziga xos sezgi organidir.
Okun skeleti juda ko’p suyaklardan tuzilgan. Uning asosini umurtqa pog’onasi tashkil etadi, u baliqning butun tanasi bo’ylab boshidan to dum suzgich qanotigacha cho’zilib boradi. Umurtqa pog’onasi ko’p umurtqalardan tashkil topgan (okunda 39-42 ta umurtqa bor).
Skeleti asosini umurtqa pog’onasi tashkil etadigan baliqlar va boshqa hayvonlar umurtqali hayvonlar, qolgan barcha hayvonlar umurtqasiz hayvonlar deb ataladi.
Okun rivojlanayogan vaqtda uvildirig’ida (ikrasida) uning kelgusi umurtqasi o’rnida xorda hosil bo’ladi. Keyinchalik xorda atrofida umurtqalar hosil bo’ladi.
Voyaga yetgan okunning umurtqalari orasida xordaning faqat kichikroq tog’aysimon qoldiqlari saqlanib qoladi. Beluga, osyotrda va ba’zi boshqa baliqlar turida, xuddi lansetnikdagi singari, xorda ularning butun hayoti davomida saqlanib qoladi. Har bir umurtqa tanadan va yuqorigi uzun o’simta bilan tugallanadigan ustki yoydan, iborat bo’ladi. Ustki yoylar ketma-ket yig’ilib, orqa miya joylashgan umurtqa kanalini hosil qiladi (Komilov, 1983).
Tanasining gavda qismida umurtqalarga yon tomondak qovurg’alar birikadi. Dum bo’limida qovurg’alar bo’lmaydi; unda joylashgan har bir umurtqada pastki uzun o’simta bilan tugullanadigan pastki yoy bo’ladi.
Old tomonda bosh skeleti - bosh suyagi umurtqalar bilan mahkam birikadi. Skelet suzgich qotlarida ham bor.
Ko’krak juft suzgich qanotlarida u yelka kamari - suyaklari yordamida umurtqa pog’onasiga birikadi. Umurtqa bilan juft suzgich qanotlar skeletini birlashtiradigan suyaklar okunda yaxshi rivojlanmagan.
Skelet katta ahamiyatga ega: u muskullar uchun tayanch va ichki organlar uchun himoya vazifasini bajaradi (Naumov, 1995).
Baliqlar muskulaturasi. Baliqlar terisi ostida suyaklarga birikkan muskullar joylashadi. Ular muskulatura hosil qiladi. Bularning eng kuchlilari tanasining orqa tomonida va dumida joylashgan.
Muskullarning qisqarishi va yozilishi tufayli baliqlar tanasi bukiladi. Bu baliqlarning suvda harakatlanishiga yordam beradi. Boshida va suzgich qanotlarida jag’larni, jabra qopqoqlarini va suzgich qanotlarini harakatga keltiradigan muskullar joylashadi.


Yüklə 492,6 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   33




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin