««h h I i d d r r a a V v L l I i k k m m a a ş ş ı ı n n L l a a r r»



Yüklə 5.01 Kb.
PDF просмотр
səhifə8/8
tarix02.12.2016
ölçüsü5.01 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8

2. Hidrosilindrin sınaq qurğusunun təsviri 
Sınaq qurğusunun sxemi şəkil 10.2-də göstərilib. Qurğunun  əsas 
hissələri: qidalandırıcı nasos (3) (НШ-32 markalı dişli çarx nasosu), 
qoruyucu (10) və axıtma klapanlı 3 vəziyyətli hidropaylayıcı  (11), 
sınanılan hidrosilindr (16) və köməkçi avadanlıq və ölçü cihazlarıdır. 
Sınaq aparılarkən dişli çarxlı nasosunun (3) vurduğu işçi maye – 
mineral yağı hidropaylayıcının (11) dəstəyinin vəziyyətindən asılı olaraq 
porşen və ya ştok tərəfindən hidrosilindrə  (16) verilir. Hidrosilindrdən 
xaric olan işçi maye axıtma xəttinə yenidən hidropaylayıcıdan (11), 
tənzimləyici drossel (14), diafraqmalı  sərfölçən (8) və süzgəcdən (20
keçərək qəbul çəninə  (1) daxil olur. Porşenin aşağı  və yuxarı  hərəkət 
etmə vaxtı elektrik saniyəölçən ilə  (19) avtomatik olaraq ölçülür. 
Porşenin gediş yolu xətkeşlə (17) təyin edilir. Hidrosilindrə verilən maye 
sərfi buna paralel yerləşən tənzimləyici  drossel (ventil) vasitəsilə  (6
dəyişdirilir. 
Silindrin porşen (13) və ştok tərəflərindəki  (15) təzyiqlər, nasosun 
çıxışdakı  (4) təzyiq və diafraqmadakı  təzyiqlər fərqi (7) və  (9
manometrlərlə ölçülür. Nasosun sorma borusundakı vakuum 
manovakuummetrlə  (2) ölçülür. Ştoka G
y
  yüklər (18) qoyula bilər. 
Sınanan hidrosilindrin əsas göstəriciləri cədvəldə 10.1 verilib.  

Cədvəl 10.1 
Sınanan hidrosilindrin əsas göstəriciləri 
 
Nominal təzyiq 
p
nom 
= 10,0 MPa 
Porşenin diametri 
d
p
 = 0,125 m 
Ştokun diametri 
d
ş
  =  0,045 m 
Porşenin gedişi (çox 
olmamaqla) 
l = 0,2 m 
Porşen qrupunun çəkisi 
G  = 200 N 
Bir yükün çəkisi 
G
y
 = 200 N 
porşen 
b
p
 = 60 mm 
Manjetlərin 
eni 
ştok 
b
ş
 = 30 mm 
 
3. Sınağın aparılması qaydası 
3.1. Yerindən tərpənmə təzyiqinin təyini
Qidalandırıcı nasosu  (2) işə salıb, (6), (12) və (14) ventilləri tam 
açıb, hidrosilindrin girişi hidropaylayıcı  (11) vasitəsilə nasosun vurma 
xətt ilə birləşdirilir. (6) ventilini tədricən bağlamaqla hidrosilindrə 
girişdəki təzyiqi artırır və ştokun hərəkətə gəlməsi anında hidrosilindrə 
giriş (13) və ondan çıxışdakı (15) təzyiqlər qeyd edilir. Təzyiqlər fərqi 
yerindən tərpənmə təzyiqi olacaqdır (sınaq yüksüz olaraq aparılır). 
Sınaq 3 dəfə  təkrar edilir və hesabata porşenin aşağı  və yuxarı 
gedişlərində ölçülmüş təzyiqlər fərqinin orta qiyməti yazılır. 
3.2. Yüksüz gediş təzyiqinin təyini
Qidalandırıcı nasosu işə salıb, (6) ventilini tam bağlayıb  sonra 
bunu açmaqla silindrə gedən maye sərfini elə azaldılır ki, ştokun sürəti 
az olsun (0,01 ... 0,005) m/san – bu ştokun tam gedişi vaxtına (30...40 
san) uyğundur.  Ştokun gediş sürətinin azaldılmasını davam etdirməklə 
onun dayandığı  və ya sıçrayışlı  hərəkəti zamanı silindrə girişdəki  ən 
kiçik təzyiq ölçülür. Hesabata ştokun yuxarı və aşağı gedişlərində 3 dəfə 
ölçülmüş ən kiçik təzyiqin orta qiyməti yazılır (yüksüz halda). 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Şəkil 10.2. Hidravlik silindrinin sınaq qurğusunun sxemi 
 
A
V










10 
11 
12 
13 
14 
15 
16 
17 
18 
19 
20 
21 
G+G
y
 
Q
n
Q
s
Q
dr
Q
a

3.4. Xarici hermetikliyə görə sınaq
0,001 q  dəqiqliyinlə çəkilmiş süzgəc kağızını ölçü aparmamışdan 
əvvəl və apardıqdan sonra müəyyən qədər hərəkətdən sonra axıntıları bu 
kağızla silərək və çəkməklə axıntılar müəyyən edilir. 10
3
 cüt hərəkətdən 
sonra axıntı 30 sm

- dan çox olarsa, axıntı səbəbi ləğv edilməlidir. 
Hidrosilindrin hərəkəti zamanı  ştok boruların birləşməsindəki 
axıntıya yol verilməməlidir. Mayenin silindr ştokunun səthində damcısız 
çıxmasına yol verilir. Bu işdə hidrosilindrin hermetikliyi vizual 
müşahidə etməklə yerinə yetirilir. 
3.5. Hidrosilindrin mexanik  və ümumi FİƏ təyini. 
3.5.1. Ümumi müddəalar 
Hidrosilindrin ümumi FİƏ 
η
s
 aşağıdakı kimi təyin olunur: 
η
s
 = 
η
 s həc 
η
 s mex 
η
 s h  
.                            (10.6) 
Burada 
η
 s həc
 – həcmi, 
η
 s mex
 – mexanik, 
η
 s h
 – hidravlik FİƏ - dırlar.  
Həcmi FİƏ 
η
 s h
 – təcrübi olaraq 1,0 qəbul edilir.  
Təcrübə göstərir ki, rezindən hazırlanmış kipləşdirici manjet tətbiq 
edildiyindən, hidrosilindrin daxili axıntıları olmur, yəni 
η
 s həc
 ≈1,0.   
Onda  qəbul etmək olar: 
η
 s 
 = 
η
 s mex
.                                       (10.7) 
Hidrosilindrin güc balansı aşağıdakı kimi yazıla bilər: 
N
s gir
 = N
f
 + N
sür
 + N
a
 ,                           (10.8) 
burada 
– N
s gir
 – hidrosilindrə daxil olan işçi mayenin gücü; 
– N
f
 – faydalı işə sərf edilən güc; 
– N
sür
 – sürtünməyə sərf edilən güc
–N
a
 – boru xətlərindəki və axıtma xəttindəki və ya 
hidrosilindrdən xaric olarkən axının gücüdür. 
– N
f
 + N
sür
 – hidrosilindrin istifadə etdiyi gücdür. 
Hidrosilindrin ümumi FİƏ-nın qiyməti onun faydalı işə sərf edilən 
gücün istifadə etdiyi gücünə nisbətinə bərabərdir: 

яks
яks
P
P
G
G
P
P
G
G
N
N
s
y
s
y
s
f
m
s
s

+
=

+
=
=
=
v
v
)
(
)
(
 
η
η
,                (10.9) 
burada G – porşen qrupun çəkisi, N , G
y 
– ştoka təsir edən faydalı yükün 
çəkisi, N; P
s
  – maye təsiri ilə porşenin yaratdığı qüvvə, N;  P
əks
 – 
porşenin hərəkətinə əks təsir edən qüvvə, N. 
Sürtünmə qüvvəsi T hidrosilindrdə təsir edən qüvvələr balansından 
tapılır: 
T = P
s
 – P
əks 
 
± (G + G
y
).                             (10.10) 
(Ştokun aşağı hərəkətində 
″ + ″, yuxarı hərəkətdə ″ – ″ işarə qəbul 
edilir). 
Hidrosilindr üfüqi yerləşdikdə  G  kəmiyyəti 0 qəbul edilir. G

 
ştoka təsir edən yükdür (P
s
 qüvvəsi ilə eyni istiqamətdə olduqda 
″ + ″, 
əks istiqamətdə olduqda 
″ – ″ işarə ilə yazılır). 
Hidrosilindrin ştokunun sürəti kiçik olduğundan burada ştoka təsir 
edən ətalət qüvvələri nəzərə alınmayıb.  
Hidrosilindrdə  təsir edən qüvvələr  ştokun hərəkəti istiqamətindən 
asılı olaraq şəkil 10.3-də göstərildiyi kimi təsir edirlər. 
3.5.2. Hidrosilindrin mexanik  FİƏ təyini üçün sınaqlar 
Sınaq aşağıdakı qaydada aparılır. Qidalandırıcı nasosu (3) işə 
salaraq porşeni  ştokun bütün gediş yolu boyunca, onun G
y
 yükü ilə 
yükləndiyi halda bir neçə  dəfə  hərəkət etdirilir. Bu halda hidrosilindrə 
verilən maye sərfi  Q
s
-dir. Yoxlama sınaqları aparmazdan əvvəl porşen  
hər hansı bir kənar vəziyyətdə olmalı, sonradan elektrik saniyəölçəni 
(19)  şəbəkəyə qoşaraq, hidropaylayıcı vasitəsilə  (11) hidrosilindrin 
porşeni hərəkət etdirilir. Hidropaylayıcının (11) dəstəyi neytral 
vəziyyətdən yuxarı qaldırıldıqda ştok yuxarı, aşağı endirildikdə isə ştok 
aşağı hərəkət edəcək (şəkil 10.3). 
Porşen kənar (son) vəziyyətə çatdıqda dayanır və saniyəölçənin 
avtomatik olaraq işi kəsilir, qidalandırıcı nasosun çıxışında təzyiq 
artdıqda qoruyucu klapan (10) açılır və bu zaman işçi maye hidrosilindrə 
daxil olmadan çənə (1)qayıdır. 
Ştokun aşağı və yuxarı hərəkətində sınaq 3 dəfədən az olmayaraq 
aparılmalıdır. 
Sınaq zamanı aşağıdakı göstəricilər (ölçülər) qeyd edilir: 
porşenin hərəkəti istiqaməti

– porşen p
p
 (13) və ştok p
ş
  (14) tərəfdəki təzyiqlər, MPa; 
– yükün çəkisi G, N (G + G

 ≈  200 + 3
⋅200 = 800 N); 
– ştokun hərəkət vaxtı
τ
 (19), san; 
– ştokun gediş yolu (17) l, m. 
 
Bu ölçülər və qeydlər 10.2-ci sınaq cədvəlində yazılır. 
Sınaqlar zamanı  drossellər  (12) və  (14) tam açıq vəziyyətdə 
olmalıdırlar. (2) və  (4) manometrlər nasosun girişində  və yaratdığı 
təzyiqləri ölçmək üçündürlər,  (7) və  (9) manometrlər diafraqmalı 
sərfölçəndə (8) təzyiqlər düşküsünü təyin etmək üçündürlər.  
Sınağın göstəriciləri 
Cədvəl 10.2 
 
Sinaqlar 
Göstəricilər 
1 2 3 
Porşenin hərəkət istiqaməti 
yuxar
ı 


ı 
yuxar
ı  


ı  
yuxar
ı  


ı  
Porşen tərəfdəki təzyiq,     p
p
, MPa 
Ştok tərəfdəki təzyiq,        p
ş
, MPa 
Ştokun hərəkəti vaxtı 
τ
, san. 
Yükün çəkisi, G+G
y
, N 
Porşenin gedişi l, m 
 
 
4. Sınaqların nəticələrinin işlənməsi 
 
Hidrosilindrin  ştokun hərəkətinin istiqamətindən asılı olaraq 
hesabatların düsturlar toplusu cədvəl 10.3-də verilir.  
Bu cədvəldə 
4
2
p
d
F
π
=
 porşenin en kəsik sahəsi, 
(
)
4
2
ш
d
d
F
p

=

2
π
 
porşenin ştok tərəfdəki işçi sahəsidir. 
Hesablamaların nəticələri 10.3-ci cədvəl formasında düsturların 
yerinə yazılır (hər üç sınaqlar üçün) və bir sınaq üçün 10.4 cədvəl 
doldurulur. 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Şəkil 10.3. Hidravlik silindrdə ştokun hərəkət zamani yaranan qüvvələr   
a) yuxarı doğru istiqamətdə, b) aşağı doğru istiqamətdə 
 
Q
a
 
P
əks
 
p
ş
 

p
p
 
P
s
 
b
p
 
b
ş
 
Q
s
 
a) 
d
p
 
d
ş
 
T
p
 
T
ş
 
G+G
y
 
Q
s
 
Q
a
 
Q
a
 
P
əks
 
p
p
 
P
s
 
p
ş
 

Q
s
 
G+G
y
T
ş
 
T
p
 
b) 
Q
a
 
Q
s
 

Cədvəl 10.3 
Sınağın nəticələrini hesablamaq üçün düsturlar 
 
Porşenin hərəkəti 
№ 
Göstəricilər 
yuxarı  
doğru 
aşağı  
doğru 
1  Porşenin orta sürəti  
v, m/san 
l / 
τ
 

Hidrosilindrə verilən maye sərfi Q
s

m
3
/san 
 

v 
F

 
v 

Hidrosilindrdən çıxan maye sərfi Q
a

m
3
/san 
F

 
v 
F´ 

 
v 

Porşeni hərəkət etdirən təzyiq 
 qüvvəsi  P
s
, N 
p
ş

 F´
 
p
p

F
 

Porşenin hərəkətinə əks təsir edən 
 qüvvə  P
əks
, N 
p
p

 F
 
p
ş

 
 
6 Sürtünmə qüvvəsi T, N 
P
s
 – P
əks
 – 
 – (G+G
y

P
s
 – P
əks 

+(G + G
y
)
7 Hidrosilindrə daxil olan güc,     N
s gir
, Vt 
P
s

 
v
 
8 Sürtünmələrə sərf edilən güc,  N
sür
, Vt 
T

 
v
 
9 Hidrosilindrin 
faydalı gücü  N
f
, Vt 
(G + G
y
) 

 
v 
10 Hidrosilindrin işlətdiyi güc, N
s
, Vt 
(P
s
 – P
əks


 
v 
11  Hidrosilindrin mexanik FİƏ  
η
s mex 
N

/N
s
 
 
QEYD: hidrosilindrin mexanik FİƏ  
η
s mex  
kiçik qiymətə malik 
olmasının  səbəbi sınağın nominal rejimdə aparılmamasıdır.  
(Məsələn: p

= 10 MPa; = 2
⋅10

N olduqda  
η
 s
 
mex
 ≈ 0,98-dir).  
 

Sınaqların ümumi nəticələri 
Cədvəl 10.4 
 
№ 
Göstəricilər Nəticələr 
1 Tərpənmə təzyiqi   p
t
, MPa 
 
2 Yüksüz 
gediş təzyiqi  p
yg
, MPa 
 
3 Xarici 
hermetiklik 
 
4 Sərf   Q
s
, dm
3
/san.  
5  Porşenin sürəti  
v, m/san. 
 
6 Sürtünmə qüvvəsi  T, N 
 
7  Mexanik FİƏ  
η
 s mex 
 
 
8  İşləmə qabiliyyəti  
 
QEYD: bu cədvəl bir sınaq üçün doldurulur. 
 

ƏDƏBİYYAT 
 
1.
 
Qarayev M.A., Əzizov  Ə.H. və b. «Hidravlik maşınlar və 
hidravlik intiqal» kursundan laboratoriya işlərinə  rəhbərlik. ADNA, 
1990, 87 s. 
2.
 
Караев М.А., Азизов А.Г. Руководство по лабораторным 
работам  по  гидромашинам  и  гидроприводу,  часть 1, АзИУ,  Баку 
1992 г. 
3.
 
Азизов  А.Г.,  Ахмедов  А.С.  Гидропривод  и  гидро-
автоматика. (Лабораторный практикум) АГНА. Баку, 1998, 48 с. 
4.
 
Hüseynov S.O. və b. Hidravlika, hidravlik maşınlar və 
hidravlik sistemlər. Laboratoriya işləri. Bakı, 2004, 138 s. 
5.
 
Лабораторный курс гидравлики насосов и гидропередач. 
Под  редакцией  Руднева  С.С.  и  Подвидза  Л.Г.  М.Машиностроение, 
1974, 415 с. 
6.
 
Qarayev M.A., Məmmədov A.Q. Həcmi nasoslar. Azərb. 
NKİ, 1973, 104 s. 
7.
 
Qarayev M.A., Məmmədov A.Q. Kürəkli nasoslar, Azərb. 
NKİ, 1975, 54 s. 
8.
 
Башта Т.М., Руднев С.С. и др. Гидравлика, гидромашины 
и гидроприводы. М.Машиностроение, 1982, 422 с. 
9.
 
Hüseynov S.O. və Quliyev A. H. Hidravlik maşınlar və 
hidravlik intiqallar. Bakı, 2000, 237 s. 
 
 

İşarələr 
 
b – dişli çarxın eni, m; 
D, d – diametr, m; 
F, f – sahələr, m
2

G – yük,  N, kN; 
H – nasosun basqısı, m maye 
sütunu; 
K, P – qüvvə, N; 
Q – nasosun verimi, m
3
/san; 
l – uzunluq, m; 
m – modul, m; 
– moment, Nm; 
n – dövrlər sayı, dövr/san; 
N – nasosun gücü, kVt; 
p – təzyiq, Pa, MPa;  
P – qüvvə, N; 
S – gediş yolu, m; 
T – sürtünmə qüvvəsi, N; 
t – temperatur, 
°S, K; 
v – sürət, m/san; 
– həcm, m
3

z – dişlərin sayı; 
τ
 – zaman, san; 
ξ
 – yerli hidravlik 
müqavimət əmsalı; 
ν
 – kinematik özlülük 
əmsalı, m
2
/san; 
Δ
 –  mütləq xəta işarəsi
Δ
 – fərq işarəsi; 
δ
 – nisbi xəta işarəsi; 
η
 –  faydalı iş əmsalı; 
λ
 –  hidravlik müqavimət 
əmsalı; 
α

β
 –  bucaqlar; 
ω
 –  en kəsik sahə, m
2

ω
 − bucaq sürəti, 1/san; 
μ
 –  sərf əmsalı; 
ρ
  –  sıxlıq, kq/m
3
;
 
Δ
– məsafə, hündürlük, m; 
A – ampermetr; 
E.M. – elektrik mühərrik; 
QK  − qoruyucu klapan; 
– manometr; 
MV – manovakuummetr; 
N – nasos; 
U – voltmetr. 
V – vakuummetr;  
– vattmetr;  

İndekslər 
a – axıtma; 
b – böhran; 
c – civə; 
ddiaf – diafraqma; 
d.b. – doymuş buxar
e – elektrik; 
əks –  əks; 
f – faydalı; 
gir,  g – giriş; 
h – həqiqi; 
h – hidravlik; 
həc – həcmi; 
i – işçi; 
k –  klapan; 
max – maksimum; 
mex – mexanik; 
min – minimum; 
n – nəzəri; 
nom – nominal; 
ö.q. – ötürücü qutu; 
p – porşen; 
s – silindr; 
s – sorma; 
st – statik; 
su – su;  
sür – sürtünmə; 
ş – ştok; 
t.o.  tələb olunan; 
v – vurma; 
y – yük. 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ƏLAVƏLƏR 

ƏLAVƏ 1 
BEYNƏLXALQ  ÖLÇÜ  VAHİDLƏRİ (SI) 
Müxtəlif sistemlərin vahidlər arası  əlaqələri.  
1963-cü il yanvarın 1-dən dünyanın əksər ölkələrində  beynəlxalq  ölçü  vahidlər sistemi (SI) qəbul 
edilmişdir. Bu ölçü  vahidlər sistemi əsas vahidləri − metr, kiloqram (kütlə), saniyə, аmper, Kelvin dərəcəsi. 
İngiltərədə və ABŞ-da  bu vaxta kimi ənənəvi qeyrimetrik  ölçü  vahidlərindən istifadə olunur.  
Cədvəl Ə.1 
Müxtəlif sistemlərin ölçü vahidlərini Beynəlxalq  ölçü  vahidlərinə  çevirmək üçün cədvəl 
 
Ölçmə vahidin şərti işarəsi  
Parametrlər Ölçmə vahidi 
azərbaycanca
latınca və ya 
ingiliscə 
rusca 
BS ölçü vahidlə 
qiyməti  
Saniyə san 

сек 1 
san 
Dəqiqə 
dəq min мин 60 
san 
Zaman 
Saat saat 

ч 3600 
san 
Paskal 
Ν/m
2
 (Pa) 
Ν/m
2
 
Η/м
2
 (Па) 1 
Pa 
Bar 
bar bar бар 10
5
 Pa 
Təzyiq 
Texniki atmosfer 
at 
 
at və ya 
kgf/cm
2
 
am  və ya 
кгс/ см
2

кГ/ см
2
 
9,80665 ·10
4
 Pa 

 Ə.1 cədvəlinin davamı 
Ölçmə vahidin şərti işarəsi  
Parametrlər Ölçmə vahidi 
azərbaycanca
latınca rusca 
BS ölçü vahidlə 
qiyməti  
Fiziki atmosfer 
atm atm  атм 1,01324·10
5
 Pa 
Millimetr  civə sütunu  mm civə süt.
mm Hg 
мм рт. ст. 133,322 
Pa 
Millimetr  su sütunu  
mm su süt. 
mm H
2

мм вод. ст. 
 
9,80665 Pa 
Funt-qüvvə bölünsün   
kvadrat fut 
− lbf/ft
2
 
 47,8803 
Pa 
funt-qüvvə bölünsün  
kvadrat düym  
− lbf/in
2
 

 
6894,76 Pa 
Fut su sütunu 
− ft 
H
2

− 2989,07 
Pa 
Düym su sütunu 
− in H
2

− 249,089 
Pa 
Düym civə  sütunu 
− in 
Hg   3386,39 
Pa 
Təzyiq 
Pyeza 
− t/( 
m·s
2

т /(м ·сек
2
) 1000 
Pa 
Metr m 

м 1 

Yard 
− yd  − 0,9144 

Fut 
− ft  − 0,3048 

Məsafə 
Düym 
− in  − 0,0254 

Kütlə Kiloqram 
kq 
kg 
кг 1 
kq 

Ə.1 cədvəlinin davamı 
Ölçmə vahidin şərti işarəsi  
Parametrlər Ölçmə vahidi 
azərbaycanca
latınca rusca 
BS ölçü vahidlə 
qiyməti  
Funt (ticarət)  (16 
unsiya, 256 dirhəm, 
17000 gran) 
− 
lb (UK) 
Ib (US) 
− 0,4536 
kq 
Gran 
− gr   64,7989·10
−6
 kq 
Unsiya (ticarət) 
− oz  − 28, 
3495·10
−3
 kq 
Ton (uzun) 
− ton  − 1016,05 
kq 
Ton (qısa)  
− sh.ton  − 907,185 
kq 
Troya unsiyası  
− oz 
tr  − 31, 
1035·10
−3
 kq 
Aptek unsiyası 
− oz 
apoth  − 31, 
1035·10
−3
 kq 
Sentner  (uzun) 
− cwt  − 50,8023 
kq 
Kütlə 
Sentner  (qısa) 
− sh-cwt  − 45,3592 
kq 
Vatt Vt 

Вт 1 
Vt 
At qüvvəsi 
 
− 
− 
л. с. 
735,499 Vt 
(75 kQ·m /san) 
Fut- paundal saniyədə 
− ft·pdl 
/s  − 0,0421 
Vt 
Fut - funt qüvvə 
saniyədə    
− ft·lbf 
/s  − 1.3558 
Vt 
At qüvvəsi (ingilis) 
− hp  − 745,7 
Vt 
Güc 
Britaniya istilik vahidi 
saatda 
− Btu 

h  − 0,2931Vt 

Ə.1 cədvəlinin davamı
 
Ölçmə vahidin şərti işarəsi  
Parametrlər Ölçmə vahidi 
azərbaycanca
latınca rusca 
BS ölçü vahidlə 
qiyməti  
Nyuton-metr N·m 
N·m 
Hм 1 
N·m 
Kiloqram qüvvə-metr 
kqq·m; kQ·m
kgf·m 
кгс·м; 
к Г ·м 
9,8066 N·m 
Qüvvə 
momenti 
Funt qüvvə fut 
 
lbf·ft 
 
1,3558 N·m 
Kub-metr m
3
 
m
3
 
м
3
 1 
m
3
 
Kub-santimetr sm
3
 cm
3
 
см
3
 10
−6 
m
3
 
Litr l 

л 1,00003·10
−3
 m
3
 
Kub yard 
− yd
3
 
− 0,7645 
m
3
 
Kub fut 
− ft
3
 
− 0,0283 
m
3
 
Kub düym 
− in
3
 
− 16,3871 
sm
3
 
Qallon  (ingilis) 
− gal 
(UK);  − 0,0045 
m
3
 
Pinta (ingilis) 
− pt 
(UK)  − 568,261 
sm
3
 
Maye unsiyası (ingilis) 
− fl.oz 
(UK)  − 28,413 
sm
3
 
Qallon  (ABŞ) 
− gal 
(US)  − 0,00378543 
m
3
 
Maye pinta (ABŞ) 
− lig.pt 
(US)  − 473,179 
sm
3
 
Maye  unsiya (ABŞ) 
− fl.oz 
(US)  − 29,5737 
sm
3
 
Həcm 
Neft bareli (ABŞ)  
− 
− 
− 0,158988 
m
3
 
Kvadrat-metr m
2
 
m
2
 
м
2
 1 
m
2
 
Kvadrat-santimetr  
sm
2
 cm
2
 
см
2
 10
−4  
m
2
 
Sahə 
Kvadrat-yard 
− yd
2
 
− 0,836127 
m
2
 

Ə.1 cədvəlinin davamı
 
Ölçmə vahidin şərti işarəsi  
Parametrlər Ölçmə vahidi 
azərbaycanca
latınca rusca 
BS ölçü vahidlə 
qiyməti  
Kvadrat fut 
− ft
2
 
− 0,092903 
m
2
 
Sahə 
Kvadrat düym 
− in
2
 
− 6,4516 
с sm
2
 
Kiloqram bölünsün 
kub-metr 
kq / m
3
 kg/m
3
 
кг/ м
3
 1 
kq/m
3
 
Kiloqram qüvvə saniyə 
kvadrat bölünsün metr 
üstə 4  
kqq·s
2
 /m
4

kQ·s
2
 /m
4
 
kgf·s
2
 /m
4
 
кгс · сек
2
 /m
4
;
кГ · сек
2
 /m
4
 
9,80665 kq/m
3
 
Sıxlıq (həcmi 
kütlə) 
Funt   bölünsün  kub-
fut 
− Ib/ft
3
 
− 16,0185 
kq/m
3
 
Coul C 

Дж 1 
С (1 N·м) 
Kiloqram qüvvə - metr 
kqq·m; 
kQ·m 
kgf·m 
кгс·м
4

кГ·м
4
 
9,8066 C 
Vatt-saat Vt·saat 
W·h 
Вт·ч 3,6·10
3

Fut- paundal 
− ft·pal  − 0,0421 

İş, enerji 
Fut - funt-qüvvə 
− ft·lbf  − 1,3558 

Kub-metr saniyədə  
m
3
/
 
san m
3
/
 

м
3
/сек 1 
m
3
/
 
san 
Kub-santimetr 
saniyədə 
sm

/san cm

/s 
см
3
 /сек 1·10
−6
 m
3
/
 
san 
Litr dəqiqədə l/ 
dəq l/ 
min л /мин 16,667·10
−6  
m
3
/
 
san 
Sərf 
Kub fut dəqiqədə 
− ft

/min 
− 471,947·10
−6 
m
3
/
 
san 

Ə.1 cədvəlinin davamı
 
Ölçmə vahidin şərti işarəsi  
Parametrlər Ölçmə vahidi 
azərbaycanca
latınca rusca 
BS ölçü vahidlə 
qiyməti  
Qallon  (ingilis) 
dəqiqədə 
− gal 
(UK) 
/min  − 75, 
768·10
−6  
m
3
/
 
san 
Sərf 
Qallon  (ABŞ) 
dəqiqədə  
− 
gal (US)/ min 
− 63,0905·10
−6  
m
3
/
 
san 
Nyuton 



1N (l kq·m /san
2

Kiloqram-qüvvə kqq; 
kQ kgf  кгс; кГ 9,8066 

Paundal 
− pdl  − 0,1382 

Qüvvə, çəki 
Funt- qüvvə 
− Ibt  − 4,4482 

Metr saniyədə  
m/san m/s  м/сек 1 
m/san 
Sürət 
Fut saniyədə  
− ft/ 
s  − 0,3048 
m/san 
Nyuton bölünsün kub-
metr 
N /m
3
 N 
/m
3
 H/м
3
 1 
N/м
3
 
Qram-qüvvə bölünsün 
santimetr-kub 
qq/sм
3
 
− 
гс/см
3
 9 
,8066·10
3
 N/м
3
 
Kiloqram-qüvvə 
bölünsün metr-kub  
kqq /м
3

kQ /м
3
 
kgf/ m
3
 
kгс/м
3
; kГ/м
3
 9,8066 
N/м
3
 
Xüsusi çəki 
Funt- qüvvə bölünsün 
kub-fut  
− Ibf 
/ft
3
 
− 157,087 
N/м
3
 
Təcil Metr 
bölünsün 
saniyə 
kvadratda 
m/san
2
 m/ 
s
2
 
м/сек
2
 1 
m/san
2
 

Ə.1 cədvəlinin davamı
 
Ölçmə vahidin şərti işarəsi  
Parametrlər Ölçmə vahidi 
azərbaycanca
latınca rusca 
BS ölçü vahidlə 
qiyməti  
Təcil 
Fut  bölünsün saniyə 
kvadratda 
− 
ft / s
2
 
− 0,3048 
m/san
2
 
Kelvin dərəcəsi 
К 
К, deg 
К, град 1 

Selsi dərəcəsi °S 
°С, deg 
°С, град 

 
Κ = t°C+273,15 
Renkin dərəcəsi 
− °R  − 
Τ  Κ = (9/5) t°R 
Farenqeyt dərəcəsi 
− °F  − 
Τ  Κ =(9/5) x 
x (t°F-32) +273,15 
Temperatur 
Reomür dərəcəsi 
− °Rm  − 
Τ  Κ = (5/4) t° Rm + 
+273,15 
Coul C 

Дж 1 

Kilokalori kkal 
kcal 
ккал 4, 
1868·10


İstilik miqdarı 
Britaniya istilik vahidi 
− Btu  − 1055,06 

İstilik vermə 
əmsalı  
Vatt bölünsün metr 
kvadrat-dərəcə 
Vt /(m
2
·dər) W 
/(m
2
·deg) 
Вт /(м
2
·град) 1Vt 
/(m
2
·dər) 
Kilokalori bölünsün 
metr kvadrat -saat-
dərəcə 
kkal/ 
(m
2
·saat·dər)
kcal/ (m
2
·h ·deg)
ккал /(м
2
·ч· 
град) 
1,1630 Vt /(m
2
·dər) 
İstilik ötürmə 
əmsalı 
Britaniya istilik vahidi 
bölünsün saniyə - 
kvadrat fut - Far. dər. 
− Btu/(s·ft

·deg F)
− 
20441,7  Vt /(m
2
·dər) 

Ə.1 cədvəlinin davamı 
 
Ölçmə vahidin şərti işarəsi  
Parametrlər Ölçmə vahidi 
azərbaycanca
latınca rusca 
BS ölçü vahidlə 
qiyməti  
Vatt bölünsün metr -
dərəcə  
Vt/ (m·dər) W/(m·deg) Вт /(м· град) 
1 Vt/ (m·dər) 
Kilokalori bölünsün 
metr -saat-dərəcə 
kkal/(m·saat· 
dər) 
kcal/(m· h · deg)
ккал/ 
(м·ч·град) 
1,1630 Vt /(m·dər) 
İstilik keçirmə 
əmsalı  
Britaniya istilik vahidi 
bölünsün saniyə - fut-
Farenqeyt dərəcəsi 
− 
Btu /(s·ft·deg F)
− 6230,64 
Vt 
/(m·dər) 
Metr-kvadrat bölünsün 
saniyə  
m
2
/san m
2
/s 
м
2
/сек 1 
m
2
/san 
Temperatur 
ötürmə əmsalı  
Fut-kvadrat bölünsün 
saniyə  
− 
ft
2
/ s 
− 0,0929 
m
2
/san 
Coul bölünsün 
kiloqram-dərəcəyə 
C/(kq ·dər) J/(kg· 
deg) Дж/(кг·град) 1C/(kq 
·dər) 
Kilokalori bölünsün 
kiloqram-dərəcəyə  
kkal/ (kq·dər)
kcal/ (kg·deg)  ккал/(кг·град) 4,1868·10
3
 C/(kq ·dər) 
Xüsusi istilik 
tutumu 
Britaniya istilik vahidi 
bölünsün funt -
Farenqeyt dərəcəsi  
− 
Btu / (Ib-deg F) 
− 
4186,8 C/(kq ·dər) 
 
 

Cədvəl Ə. 2 
Təzyiq ölçü vahidlər arasındakı əlaqələr 
Əvəz olunanın ölçü vahidinə keçmək üçün  əlaqə əmsalları 
Ölçü vahidin 
adı 
Ölçü vahidin 
işarəsi 
Pa MPa 
at 
(kQ/sm
2

atm bar 
mm civə 
süt. 
m su 
süt. 
Paskal 
Pa 
(N/m
2

1,0 
1
⋅10
-6
 
1,02
⋅10
-5
  9,869⋅10
-6
1
⋅10
-5
 
0,007501  1,02
⋅10
-4
 
Meqapaskal MPa 
1
⋅10
6
 
1,0 
10,197 
9,869 
10,0 
7501,0 102 
Texniki atmosfer 
at. 
(kQ/sm
2

98066,0 0,09807 
1,0 
0,9680  0,9807
735,55 10,0 
Fiziki atmosfer 
atm 
101327,0 0,101327
1,033 
1,0 
1,013 
760,0 10,33 
Bar bar 
10
5
 
0,1 
1,0197 
0,9869 
1,0 
750,06 10,2 
Millimetr civə 
sütunu 
mm civə süt.  133,32  1,333
⋅10
-4
0,001359 0,001316  0,00133
1,0 0,01359 
Metr su sütunu 
m su süt. 
9806,8  9,807
⋅10
-4
0,100 
0,09680  0,09807
73,56 1,0 


ƏLAVƏ   2 
MÜXTƏLİF MAYELƏRİN  FİZİKİ VƏ KİMYƏVİ XASSƏLƏRİ 
Cədvəl Ə. 3 
Müxtəlif mayelər üçün həcmi elastiklik modulu 
(atmosfer təzyiqdə və temperatur = 20
°S olduqda) 
 
Maye 
MPa 
Yağ: 
Turbin – 30 
 
1750 
Sənaye – 20 
1400 
Sənaye – 50 
1500 
AMQ-10 
1330 
Kerosin T-1 
1350 
Distillə olunmuş su 
2060 
Cədvəl Ə. 4 
Müxtəlif  mayelərin doymuş buxarlar təzyiqinin  
temperaturdan asılılığı,  
(mm civə sütunu ilə) 
 
Temperatur, 
°
S
 
Maye 
5
 
10
 
20
 
30
 
60
 
80
 
100
 
Su 
6,6 
8,85 
17,5 
55,3 
14,9 
355 
760 
Kerosin T-1 
 
35 
84 
100 
270 
406 
 


13 
 



Yağ: 
АМГ-10 
Sənaye-20 
Sənaye-50 
 
 
 


Cədvəl Ə. 5 
Müxtəlif mayelər üçün sıxlığın və kinematik özlülüyün orta 
qiymətləri 
 
Sıxlıq, kq/m
3
 
Kinematik özlülük, St (10
−4
 m
2
/san) 
Temperatur, 
°S 
Maye 
20
 
50
 
20
 
40
 
60
 
80
 
Su 
998 
− 
0,010 
0,0065  0,0047  0,0036 
Neft Bakı,yüngül 
884 

 
0,25 

 

 

 
Neft Bakı, ağır 
924 

 
1,4 

 

 

 
Aviasiya benzini 
745 

 
0,0073  0,0059  0,0049 
− 
Kerosin T-1 
(t
i l
i )
808 

 
0,025 
0,018 
0,012 
0,010 
Kerosin T-2 
(t kt ü ü )
819 

 
0,010 

 

 

 
Dizel yanacağı 
846 

 
0,28 
0,12 

 

 
Qliserin 
1245 

 
9,7 
3,3 
0,88 
0,38 
Civə 
13550

 
0,0016  0,0014  0,0010 
− 
Yağ: 
 
 
 
gənəgərçək  
960 

 
15,0 
3,5 
0,88 
0,35 
transformator 
884 
880 
0,28 
0,13 
0,076 
0,084 
АМГ-10 

 
850 
0,17 
0,11 
0,085 
0,065 
İy (ox) yağı AУ 

 
892 
0,48 
0,19 
0,098 
0,059 
Sənaye - И12 

 
883 0,48  0,19 0,098 0,059 
Sənaye - И 20 

 
891 0,85  0,33 0,14 0,080 
Sənaye - И 30 

 
901 1,8  0,56 0,21 0,11 
Sənaye - И 50 

 
910 5,3  1,1 0,38 0,16 
turbin 

 
900 0,97  0,38 0,16 0,088 
Avtotraktor 
AKи-10 

 
898 
5,0 
1,1 
0,45 
0,20 
 
 

ƏLAVƏ  3 
MƏRKƏZDƏNQAÇMA NASOSLARIN  
ƏVƏZOLUNMASI CƏDVƏLLƏRİ  
Cədvəl  Ə.6 
Konsol tipli nasoslar 
1973-ci ildən 
1982 -ci ildən  
1990 -cı ildən  
1.5К-6 
К 8/18 
К 50-32-125 
1.5КМ-6 
КМ 8/18 
КМ 50-32-125 
2К-6 
К 20/30 
К 50-32- 125 
2КМ-6 
КМ 20/30 
К 65-50-160 
2К-9 
К 45/30 
КМ 65-50-160 
ЗК-6 
К 45/55 
К 80-65-160 
ЗКМ-6 
КМ 45/55 
К 80-50-200 
4К-12 
К 90/35 
КМ 80-50-200 
4КМ-12 
КМ 90/35 
К 100-80-160 
4К-8 
К 90/55 
КМ 100-80-160 
4КМ-8 
КМ 90/55 
К 100-65-200 
4К-6 
К 90/85 
КМ-100-65-200 
4КМ-6 
КМ 90/85 
К 100-65-250 
6КМ-12 
К 160/20 
КМ 100-65-250 
6К-8 
К 160/30 
К 150- 125-250 
8К-12 
К 290/30 
КМ 150-125-250
Hermetik nasoslar  
 
1973-ci ildən 
1982 -ci ildən  
1990 -cı ildən  
ЦНГ-70М-1  
1,5ХГ-6К-2,8  
1ЦГ6,3/20К-1,1 
1ЦГ6,3/32К-2,2 
ЦНГ-70М-2  
1.5ХГ-6ХЗ-К-4  
1ЦГ6,3/32К-2,2 
ЦНГ-68  
2ХГ-ЗК-14  
1ЦГ12,5/50К-4 
2ЦГ 25/50К-5.5 
ЦНГ-69  
ЗХГ-69-14  
1ЦГ25/80К-11 
ЦНГ-71  
4ХГ-12К-14  
4ЦГ50/50К-11 
ЦНГ-70М-1  
1,5ХГ-6К-2,8  
1ЦГ6,3/20К-1,1 
1ЦГ6,3/32К-2,2 
ЦНГ-70М-2  
1.5ХГ-6ХЗ-К-4  
1ЦГ6,3/32К-2,2 
ЦНГ-68  
2ХГ-ЗК-14  
1ЦГ12,5/50К-4 
2ЦГ 25/50К-5.5 

Ə.6 cədvəlin davamı  
Üfüqi tipli  nasoslar 
 
1973-ci ildən 
1982 -ci ildən  
1990 -cı ildən  
5НДВ 
Д 200-36 
Д 200-36 
4НДВ 
Д 200-95 
1Д 200-90 
6НДВ 
Д 320-50 
1Д315-50 
6 НДС 
Д 320-70 
1Д315-71 
10Д6 
Д 500-65 
1Д 500-63 
8НДВ 
Д 630-90 
1Д 630-90 
12Д9 
Д 800-57 
1Д 800-56 
12 НДС 
Д 1250-65 
1Д 1250-63 
14Д6 
Д 1250-125 
1Д 1250-125 
14 НДС 
Д 1600-90 
1Д 1600-90 
16НДВ 
Д2000-21 
АД 2000-21 -2 
20Д6 
Д 2000-1 00 
АД 2000- 100-2
18 НДС 
Д 2000-62 
АД 2500-62-2 
20НДВ 
Д 3200-33 
АД 3200-33-2 
20 НДС 
Д 3200-75 
АД 3200-75-2 
22 НДС 
Д 4000-95 
АД 4000-95-2 
24НДВ 
Д 5000-32 
АД 6300-27-3 
24 НДС 
Д 6300-80 
АД 6300-80-2 
 

Ə.6 cədvəlin davamı 
Kimyəvi  nasoslar 
 
1973-ci ildən 
1982 -ci ildən  
1990 -cı ildən  
1.5Х-6  
Х8/18  
X 50-32-125  
2Х-9  
Х20/18  
X 65-50-125  
2Х-6  
Х20/31  
X 65-50- 160  
ЗХ-9  
Х45/31  
X 80-65-160  
ЗХ-6  
Х45/54  
X 80-50-200  
4Х-12  
Х90-33  
X 100-80-160   .  
4Х-9  
Х90/49  
X 100-65-200  
4Х-6  
Х90/85  
X 100-65-250  
– 
Х90/140  
X 100-65-315  
6Х-9  
X 160/29  
X 150-125-315  
5Х-12  
X 160/49  
X 150-1 25-400  
8Х-12  
Х280/29  
X 200-150-315  
– 
ХЗ/40  
АХ 40-25-160  
1 ,5Х-4  
АХ8/30  
АХ 50-32-160  
– 
Х8/60  
АХ 50-32-200  
2Х-6  
АХ20/31  
АХ 65-50-160  
2Х-4  
АХ20/53  
АХ 65-40-200  
ЗХ-9  
АХ45/31  
АХ 100-65-315  
ЗАХ-6  
АХ45/54  
АХ 100-65-400  
– 
АХ90/19  
АХ 125-80-250  
4АХ-12  
АХ90/33  
АХ 125- 100-3 15  
4АХ-9  
АХ90/49  
АХ 125- 100-400  
– 
АХ280/42  
АХ 200- 150-400  
– 
АХ500/37  
АХ 250-200-315  
– 
АХП8/40  
АХП50-32-200  
– 
АХП20/31  
АХП65-50-160  
– 
АХП45/54  
АХП 100-65-400  
 

Ə.6 cədvəlin davamı
 
Çirkab sular üçün  nasoslar 
 
1973-ci ildən 
1982 -ci ildən  
1990 -cı ildən  
ФГ 14,5/10  
СД 16/10  
СМ 80-50-200/4  
ФГ 25, 5/14,5  
СД 25/14  
СМ 100-65-200/4  
ФГ 16/27  
СД 16/25  
СМ 80-50-200а/2  
  – 
СД 32/40  
СМ 80-50-200/2  
ФГ57,7/9,5  
СД 50/10  
СМ 100-65-200/4  
ФГ51/58  
СД 50/56  
СМ 100-65-200/2  
ФГ81/18  
СД80/18  
СМ 125-80-315а/4  
ФГ 81/31  
СД 80/32  
СМ 125-80-315/4  
ФГ 11 5/38  
СД 100/40  
СМ 100-65-200/2  
ФГ 144/46  
СД 160/45  
СМ 150-125-315/4  
ФГ 2 16/24  
СД 250/22,5  
СМ 150-125-3153/4 
ФГ 450/22, 5  
СД 450/22,5  
СМ 250-200-400/6  
ФГ 450/57,5  
СД 450/56  
СМ 200- 150-5003/4 
ФГ 450/95  
СД 450/95  
СМ 200- 150-500/4  
ФГ 800/33  
СД 800/32  
СМ 250-200-400/4  
16ФВ-18  
ФВ2700/26.5  
СДВ2700/26,5  
24ФВ-13  
ФВ4000/28  
СДВ4000/28  
26ФВ-22  
ФВ7200/29  
СДВ7200/29  
ЗОФВ-17  
ФВ9000/45  
СДВ9000/45  
ФГ 14,5/10  
СД 16/10  
СМ 80-50-200/4  
ФГ 25, 5/14,5  
СД 25/14  
СМ 100-65-200/4  
ФГ 16/27  
СД 16/25  
СМ 80-50-200а/2  
   – 
СД 32/40  
СМ 80-50-200/2  
ФГ57,7/9,5  
СД 50/10  
СМ 100-65-200/4  
ФГ51/58  
СД 50/56  
СМ 100-65-200/2  
ФГ81/18  
СД 80/18  
СМ 125-80-315а/4  
ФГ 81/31  
СД 80/32  
СМ 125-80-315/4  
 

 
 
 
 
 
 
Доцент, к.т.н. Азизов Азизага Гамид оглы, 
профессор, д.т.н. Рагимов Ариф Махи оглы, 
инженер Агаммедова  Севда Алипаша кызы. 
 
Лабораторный практикум по курсу   
«Гидравлические машины»  
(на азербайджанском языке). Учебное пособие.  
АГНА, Баку, 2007. 
119 с.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Document Outline

  • Titul-R-11
  • Titul-2
  • UHTÇ  621
  • MÜNDƏRİCAT
  • Ишаряляр вя индексляр
  • Giriş
  • LABORATORİYA İŞİ 1
  • Şəkil 1.1
  • Şəkil 1.2
  • Şəkil 1.3
  • Şəkil 1.4
  • LABORATORİYA İŞİ 2
    • 2. Qurğunun təsviri
    • 3. Sınağın aparılması qaydası
    • 4. Qurğunun əsas parametrləri 
  • Şəkil 2.1
  • Şəkil 2.2
  • LABORATORİYA İŞİ 3
    • 1. Ümumi müddəalar 
    • 2. Təcrübə qurğusunun təsviri 
    • 4. Qurğunun əsas parametrləri 
  • Şək. 3.1
  • Şək. 3.3
  • Şək. 3.5
  • LABORATORİYA İŞİ 4
    • 2. Təcrübə qurğusunun təsviri
    • 3. Təcrübənin aparılması qaydası
    • Kəmərin xarakteristikasını qurmaq üçün cədvəl
  • Şəkil 4.1
  • Şəkil 4.3
  • LABORATORİYA İŞİ 5
  • Şəkil 5.1
  • Şəkil 5.3
  • Cədvəl 5.1
  • LABORATORİYA İŞİ 6
    • 3. Nasos qurğusunun sınağa hazırlanması 
    • və sınağın aparılma qaydası
      • 5. Verilən ölçülər
  • Şəkil 6.1
  • Şəkil 6.4
  • Şəkil 6.5
  • LABORATORİYA İŞİ 7
  • Şəkil 7.1
  • Şəkil 7.2
  • Şəkil 7.4
  • Şəkil 7.5
  • LABORATORİYA İŞİ 8
    • 3. Nasos qurğusunun sınağa hazırlanması 
    • və sınağın aparılma qaydası
    • 5. Verilən kəmiyyətlər.
  • Şəkil 8.1
  • Şəkil 8.3
  • Şəkil 8.4
  • LABORATORİYA İŞİ 9
    • 1. Ümumi müddəalar 
    • 2. Təcrübə qurğusunun təsviri
    • 3. Sınaqların aparılma qaydası
    • 4. Sınaqların nəticələrinin işlənilməsi 
  • Şəkil 9.1
  • Şəkil 9.3
  • Şəkil 9.4
  • LABORATORİYA İŞİ 10
    • LABORATORİYA İŞİ № 10
    • 1. Ümumi müddəalar 
  • Şəkil 10.1
  • Şəkil 10.2
  • Şəkil 10.3
  • ЯДЯБИЙЙАТ
  • ƏLAVƏLƏR
  • Əlavə 1
  • Əlavə 1-1
  • Əlavə 2
  • Əlavə 3
  • Titul-3
1   2   3   4   5   6   7   8


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə