Hüququ tətbiq edəndən onu tətbiq edənlərə yeni inzibati hüquqla bağlı



Yüklə 0.62 Mb.
PDF просмотр
səhifə1/11
tarix14.01.2017
ölçüsü0.62 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

A

ZƏRBAYCAN

V

ƏKİLİ


IV nömrə

“Hüququ tətbiq edəndən onu tətbiq edənlərə yeni inzibati hüquqla bağlı



gündəlik təcrübədə yardım” GİZ‐in sabiq layihə rəhbəri Tomas Meltser

“Azərbaycan cinayət prosesində De Lege Lata mənasında preyudisiya



institutunun ədalətli məhkəmə araşdırması hüququna uyğunluğu məsələsi”

h.e.d., professor Firuzə Abbasova,  h.e.f.d. Zaur Əzimov

“Beynəlxalq hüquq normalarının implementasiyasına dair milli qanunvericiliyin

 inkişaf tarixinin bəzi məsələləri” vəkil Oktay Məhərrəmov

“İnzibati hüquq yeni hüquq növü kimi” vəkil Aqil Layıcov

“Alman və Azərbaycan vərəsəlik hüququnun praktiki müqayisəsi”

hüquqşünas Elvin Cəbrayılov

“Azərbaycan məktəbliləri məhkəmə ilə tanış olublar” ‐ yerli mətbuat

səhifələrindən

“Din Şpilmanın həyat prinsipləri” ‐ beynəlxalq mətbuat səhifələrindən

“Ən qədim vəsiyyətnamə harada tapılıb? ‐ beynəlxalq mətbuat səhifələrindən



“Fyodor Plevakonu nə dərəcədə tanıyırıq?” ‐ tanınmış hüquqşünaslar silsiləsindən

“Sualını vəkil cavablandırsın!” ‐ hüquqi məlumatlandırma rubrikası

“Azərbaycan vəkili” jurnalı Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyinin

mətbu nəşrlərin reyestrində 3708 nömrəsi ilə qeydiyyata alınmışdır.

“Azərbaycan  vəkili”  jurnalının  buraxılmasında  məqsəd  Azərbaycanda  insan

hüquqlarının müdafiəsinə dəstək verilməsi, vəkil peşəsinin hüquqşünaslar arasında

təbliği ilə onun nüfuzunun artırılması, həmçinin gələcəkdə vəkillik sahəsində mövcud

olan  aktual  problemlərin  tədqiqi  ilə  Vəkillik  hüququ  elminin  inkişafına  töhfə

verilməsindən ibarətdir.

Nəşr  “Azərbaycan  Hüquq  İslahatları  Mərkəzi”  İB‐nin  təşkilati  dəstəyi  ilə  işıq  üzü

görmüş və Vəkillər Kollegiyasının üzvləri, həmçinin digər hüquqşünaslar arasında

pulsuz paylanılmaq üçün nəzərdə tutulmuşdur.

Redaksiya heyəti:

Baş redaktor:  Anar Bağırov – “Azərbaycan Hüquq İslahatları Mərkəzi” İB‐nin

sədri,  Vəkillər  Kollegiyasının  Rəyasət  Heyətinin  və  Hakimlərin

Seçki Komitəsinin üzvü, hüquq üzrə fəlsəfə doktoru

Məsləhətçi:    Fariz  Məmmədov  ‐ Vəkillər  Kollegiyasının  üzvü,  Vəkillər

Kollegiyasının Rəyasət Heyətinin beynəlxalq əlaqələr üzrə müşaviri



Buraxılışa  məsul  şəxs:  Fərhad  Nəcəfov –  “Azərbaycan  Hüquq  İslahatları

Mərkəzi” İB‐nin sədr müavini, hüquqşünas



Korrektor: İsrafil Əlili – “Azərbaycan Hüquq İslahatları Mərkəzi” İB‐nin

                      ictimaiyyətlə əlaqələr üzrə koordinatoru, hüquqşünas



Redaksiyanın ünvanı:

Bakı şəhəri, Füzuli küçəsi 49,

SKS Plaza, 7‐ci mərtəbə

Tel/Faks: +994 12 492 28 83

e­mail: info@lawreform.az

veb‐səhifə: http://www.lawreform.az/

© “Azərbaycan Hüquq İslahatları Mərkəzi” İB, 2014


“

A

ZƏRBAYCAN



V

ƏKİLİ”


JURNALI

Jurnal pulsuz paylanılır.

Kağız formatı 21x29,7 A4, Tәbaşirli 115 qr/m

2

,



Sifariş № _____, Tiraj: 1000

“TimePrint” mәtbәәsindә ofset üsulu ilә çap olunmuşdur.

Bakı, Ş.Mәmmәdova 208,

Tel: +994 12 563 18 02, 562 96 64



Bakı şəhəri, Füzuli küçəsi 49,

SKS Plaza, 7‐ci mərtəbə

Tel/Faks: +994 12 492 28 83

e­mail: info@lawreform.az

veb‐səhifə: http://www.lawreform.az/


MÜNDƏRİCAT

Müsahibələr və mövqelər

“Hüququ tətbiq edəndən onu tətbiq edənlərə yeni

        inzibati hüquqla bağlı gündəlik təcrübədə yardım”

       GİZ‐in sabiq layihə rəhbəri Tomas Meltser

“Azərbaycan cinayət prosesində De Lege Lata

        mənasında preyudisiya institutunun ədalətli

       məhkəmə araşdırması hüququna uyğunluğu

       məsələsi” h.e.d., professor Firuzə Abbasova,

       h.e.f.d. Zaur Əzimov

14 “Beynəlxalq hüquq normalarının

         implementasiyasına dair milli qanunvericiliyin

        inkişaf tarixinin bəzi məsələləri”

        vəkil Oktay Məhərrəmov

27 “İnzibati hüquq yeni hüquq növü kimi”

          vəkil Aqil Layıcov

32 “Alman və Azərbaycan vərəsəlik

          hüququnun praktiki müqayisəsi”

          hüquqşünas Elvin Cəbrayılov

Məhkəmə aktları

37 “Mülki Məcəllənin 220.6 və 221‐ci maddələrinin

          şərh edilməsinə dair”

          KM‐nin 04/04/2014‐cü il tarixli Qərarı



43 “Mülki Məcəllənin 1194‐cü maddəsinin

          şərh edilməsinə dair”

          KM‐nin 22/04/2014‐cü il tarixli Qərarı



47 İnsan Hüquqları üzrə Avropa Məhkəməsinin

         “İsrafilovava və Ağalarov Azərbaycana qarşı”

         10/10/2013‐cü il tarixli Qərarı

Yerli mətbuat səhifələrindən

51 Azərbaycanlı vəkillər Rusiyada təltif olunmuşlar

51 Azərbaycan məktəbliləri məhkəmə ilə tanış olub

52 Sığorta münasibətləri nəticəsində yaranan

       məhkəmə mübahisələri



54 Uşaqların xarici ölkəyə aparılması proseduru

       qanunla necə tənzimlənir?



55 Vətəndaşlara pulsuz virtual hüquqi yardım

       göstərilir



Beynəlxalq mətbuat səhifələrindən

56 Din Şpilmanın həyat prinsipləri

57 Ən qədim vəsiyyətnamə harada tapılıb?

58 Ən məzəli məhkəmə qərarları

Tanınmış hüquqşünaslar silsiləsindən

59 Fyodor Plevakonu nə dərəcədə tanıyırıq?

62   “Sualınıza vəkil cavab versin!” rubrikası

Asudə

66

Sadəcə vəkillərin anlaya biləcəyi 12 fakt



67

Vəkil Turqay Hüseynov öz asudə vaxtını

           necə dəyərləndirir?


­  2 ­

A Z Ə R B A Y C A N   V Ə K İ L İ  ‐  IV nömrə

Müsahibələr və mövqelər

Tomas Meltser

GİZ‐in sabiq layihə rəhbəri

HÜQUQU TƏTBİQ EDƏNDƏN ONU TƏTBİQ

EDƏNLƏRƏ YENİ İNZİBATİ HÜQUQLA BAĞLI

GÜNDƏLİK TƏCRÜBƏDƏ YARDIM

Almaniya Beynəlxalq Əməkdaşlıq Cəmiyyətinin (GIZ) “Azərbaycanda məhkəmə və hüquq islahatlarının

dəstəklənməsi” layihəsi “Azərbaycanda inzibati məhkəmə icraatı” adlı kitab dərc etmişdir.

2010‐cu ilin dekabr ayına qədər hakim qismində fəaliyyət göstərdiyim iş otağımda yazı stolu və

kitab rəfi arasındakı məsafə təxminən beş metr olardı. Günlərin birində belə bir qərara gəldim ki,

bəzi  hüquq  kitablarını istifadə  etdikdən  sonra  rəfdəki  yerlərinə  qaytarmayım. Bunun  onsuz  da

mənası yox idi, çünki həmin kitablara hər gün ehtiyac duyurdum. Beləliklə, o vaxtdan qeyd etdiyim

kitablar  yazı  stolumun  üzərində öz  daimi  məkanlarına  qovuşdular.  Kitabların  üstünə  nəzər

yetirdikdə, onların içərsində tez‐tez həll yolları və cavabların axtarıldığını sezmək mümkün idi.

Çox güman ki, azərbaycanlı hakimlərin, vəkillərin, dövlət qulluqçularının və tələbələrin masalarının

üzərində də tezliklə yeni bir kitab peyda olacaq. “Azərbaycanda inzibati məhkəmə icraatı” adlanan

bu kitab sələfim xanım Anya Köniqsmann tərəfindən yazılmış və bu yaxınlarda çapdan çıxmışdır.

O, Azərbaycan hüquqşünaslarına pulsuz paylanılmaq üçün nəzərdə tutulub.

Xanım Anya Köniqsmann özü də hakimdir. 2009‐2010‐cu illərdə o, GIZ‐in “Azərbaycanda məhkəmə

və hüquq islahatlarının dəstəklənməsi” layihəsinin rəhbəri vəzifəsində çalışmışdır. Həmin dövrdə

yeni “İnzibati icraat haqqında” qanun və İnzibati Prosessual Məcəllə üzərindəki işlər uğurla sona

çatmış və beləliklə, hər iki qanun 1 yanvar 2011‐ci il tarixdə qüvvəyə minmişdir.

Qeyd olunan qanunların işlənib hazırlanması prosesini GIZ yaxından dəstəkləmişdir. Almaniyanın

Baden‐Vürttemberq Torpağının Ali İnzibati Məhkəməsinin sədri cənab Folker Ellenberqer həmin

qanunların işlənib hazırlanması üzrə yaradılmış işçi qrupunun ən mühüm məsləhətçisi qismində

çıxış  etmişdir.  Məlum  olduğu kimi,  işçi qrupu  Azərbaycanın  yeni  inzibati  hüquq  normalarının

yaradılması zamanı alman inzibati hüquq modelinin əsas götürülməsinə qərar vermişdir. Bu isə,

Almaniyada  inzibati  hüquq  və  inzibati  məhkəmələr  sahəsindəki  mövcud  təcrübənin  uzun  tarixi

köklərə malik  olması  ilə  bağlı  olmuşdur.  Belə  ki, 2013‐cü  ilin  oktyabrında  Karlsruhe  şəhərində

Almaniyanın ilk  inzibati  məhkəməsinin  yaradılmasının  150  illik  yubileyi  təntənəli  şəkildə  qeyd

edilmişdir.

Uzun  müddət Almaniyanın inzibati  məhkəmələrində  hakim  işləmiş cənab  Dr.  Peter  Yakob  da

Karlsruhedə yaşayır. Onu Azərbaycanda yaxşı tanıyırlar. Belə ki, təqaüdə çıxdıqdan sonra cənab

Yakob GİZ‐in  azərbaycanlı  hakimlər  və  vəkillər  üçün  təşkil  etdiyi  çoxsaylı  seminarlarda  ekspert

qismində çıxış etmişdir. Həmin seminarlarda iştirak etmiş şəxslərin verdiyi ən mühüm suallar və

qaldırdıqları ən  mühüm  problemlər  əsasında www.inzibati.az  internet  səhifəsi  yaradılmışdır.

Ümumilikdə, təxminən 300‐dən çox sual‐cavabı əks etdirən bu səhifəni hazırda Azərbaycan İnzibati

Prosessual Məcəlləsinin online kommentariyası da adlandırmaq mümkündür. Bu səhifədən istənilən

şəxs pulsuz və heç bir giriş məhdudiyyəti olmadan istifadə edə bilər.



­  3 ­

A Z Ə R B A Y C A N   V Ə K İ L İ  ‐ IV nömrə

“Azərbaycanda inzibati məhkəmə icraatı” kitabının hazırlanmasında da cənab Yakob xanım Anya

Köniqsmannı öz məsləhətləri  ilə  dəstəkləmişdir.  Cənab  Yakob  həmçinin  Azərbaycanda İnzibati

Prosessual Məcəllənin tətbiqinə dair ilkin təcrübələrin formalaşmasına da töhfə vermişdir. Nəhayət,

kitabın ərsəyə gəlməsində çoxlarının Azərbaycanın müasir inzibati hüququnun “atası” kimi tanıdığı,

Azərbaycan  Respublikası Milli  Məclis  Aparatının  inzibati  və

hərbi  qanunvericilik  şöbəsinin  müdir  müavini cənab  Səyyad

Kərimov da qanunvericinin baxışlarına dair qeydləri ilə müəllifə

köməklik göstərmişdir.

Kitabın azərbaycan dilinə tərcüməsi zamanı biz bir daha alman

hüquq  dilinin azərbaycan  hüquq  dilinə düzgün  və  anlaşılan

şəkildə  çevrilməsinin  neçə  çətin  olduğunun şahidi  olduq.

Məsələn,  İPM‐də  nəzərdə  tutulmuş  “müəyyən  hərəkətləri

etməkdən  çəkinməyə  dair  iddia”  alman  dilində  bir  sözlə

(Unterlassungsklage) ifadə olunduğu halda, azərbaycan dilində

bu  iddia  növünün  ifadə  edilməsi  üçün  altı  söz  tələb  olunur.

Kitabın azərbaycan dilinə tərcümə edilmiş versiyasının “alman

dəqiqliyi” ilə yekun redaksiyası azərbaycanlı həmkarım cənab

Dr.  Müşfiq  Məmmədov  və  Azərbaycan  Respublikası  Ali

Məhkəməsinin  inzibati‐iqtisadi  kollegiyasının  hakimi  cənab

İlqar Hüseynov tərəfindən həyata keçirilmişdir.

Kitabın birinci  fəslində    xanım   Anya   Köniqsmann    İnzibati

Prosessual Məcəllənin tətbiq dairəsini və prosessual prinsipləri

təsvir edir. Bu hissədə o, məhkəmə təcrübəsində də daim problemlər yaradan publik və mülki hüquq

arasında fərqləndirmə məsələsinə toxunur. İkinci fəsil inzibati məhkəmələrdə icraatın gedişatının

(iddia ərizəsinin daxil olmasından şifahi məhkəmə baxışının keçirilməsinə qədər) ətraflı surətdə

izahına həsr  olunmuşdur.  İddiaların  mümkünlüyü  ilə  bağlı  meyarlar  kitabın  dördüncü  fəslində

əksini tapmışdır. Ondan əvvəlki fəsildə isə, məhkəmənin fəaliyyət formalarından (qərar, qərardad

və sərəncam) bəhs olunur. Beşinci fəsil kitabın ən iri həcmli fəsilidir. 100‐dən çox səhifəni əhatə

edən bu hissədə inzibati məhkəmə icraatı çərçivəsində istifadə oluna bilən müxtəlif iddia növləri

(mübahisələndirmə haqqında iddia, məcburetmə haqqında iddia, öhdəliyin icrası haqqında iddia,

hərəkətsizliyə  dair  iddia,  müəyyən  hərəkətləri  etməkdən  çəkinməyə  dair  iddia)  və  onların

yoxlanılması üçün hakim tərəfindən atılmalı olan müvafiq fərqli addımlar təsvir olunur. Kitabın

növbəti 


fəsillərində 

söhbət 


normativ 

xarakterli 

aktların 

qanunauyğunluğunun

mübahisələndirilməsinə dair iddialar üzrə icraat, məhkəmə qaydasında tətbiq edilən müvəqqəti

xarakterli  müdafiə  tədbirləri,  inzibati  məhkəmə  qərarının  məzmunu  və  quruluşu,  onun  qanuni

qüvvəsi  və  icrası,  habelə  apellyasiya  və  kassasiya  instansiyası  məhkəmələrində  icraatların

xüsusiyyətlərindən gedir.

Kitab hüququ praktiki olaraq tətbiq edən bir şəxs tərəfindən elə praktiklər üçün yazılıb. O gündəlik

məhkəmə təcrübəsində heç bir rol oynamayan nəzəri məsələlərə deyil, “əsl” kazuslara və ya ifadə

tərzi ilə bağlı təkliflərə dair izahlara daha geniş yer ayırır. Kitab sözün əsl mənasında hüquq tətbiq

edənlər  üçün  “əl  kitabçası”na  çevrilmək iddiasına  malikdir.  Məhz  buna  görə  də  biz  onun  zahiri

tərtibatını  hazırlayarkən  uzun  illər  Azərbaycanın  hüquq  tətbiqetmə  təcrübəsində  özünü  “əl

kitabçası”  qismində  doğrultmuş  bir  kitabın  dizaynını əsas  götürdük.  Söhbət  müəllifi  Thomas

Herrmann (o da uzun illər GIZ‐in “Azərbaycanda məhkəmə və hüquq islahatlarının dəstəklənməsi”

layihəsinin  rəhbəri  olub)  olan,  ötən  il  ikinci  dəfə  çap  edilən  və  Azərbaycanın əksər

hüquqşünaslarının  masalarının  üzərində  rast  gəlinən  “Mülki  prosesdə  tətbiq  ediləcək  hüququn

tapılması” kitabından gedir.

Şübhəsiz ki, hər iki kitab hakim mövqeyindən yazılıb və ilkin olaraq peşə həmkarlarına ünvanlanıb.

Lakin bu, kitabın  vəkillər,  dövlət  qulluqçuları  və  ya  tələbələr  üçün  dəyərsiz  olması  kimi  başa



Anya Köniqsmann

düşülməməlidir.  Əksinə,  kitab  əslində  “imkanlar  bərabərliyi”ni  bərpa  edir.  Belə  ki,  bütün  hüquq

tətbiq edənlərin eyni kitaba malik olması ilə inzibati‐hüquqi dövriyyədə iştirak edənlərin hamısı

inzibati məhkəmə icraatında hakimin hansı əsaslardan çıxış edəcəyini müəyyən edə biləcəklər. Bu

isə,  həlledici  məsələdir.  İnzibati  mübahisələrdə  son  sözü  deyən  müstəqil  hakimdir.  Ona  görə  də

əminik ki, Azərbaycanda həyata keçirilən hüquq islahatlarında bütün hüquq sahələri arasında ən

mühüm  rol  inzibati  hüquqa  məxsusdur.  Vətəndaş  və  dövlət  arasındakı  mübahisələri  həll  edən

müstəqil hakim olmadan heç bir hüquqi dövlət fəaliyyət göstərə bilməz.

“Azərbaycanda  inzibati  məhkəmə  icraatı”  kitabı  GIZ‐in  “Azərbaycanda  məhkəmə  və  hüquq

islahatlarının  dəstəklənməsi”  layihəsinin  Azərbaycan  Respublikası  Konstitusiya  Məhkəməsinin

binasında  yerləşən  ofisindən  pulsuz  əldə  oluna  bilər.  Maraqlananlardan  bununla  əlaqədar

əvvəlcədən  cənab  Şakir  Səfərbəyovla shakir.safarbekov@giz.de  e‐mail  ünvanı  vasitəsilə  əlaqə

saxlamaları xahiş olunur.



A Z Ə R B A Y C A N   V Ə K İ L İ  ‐  IV nömrə

­  4 ­



­  5 ­

A Z Ə R B A Y C A N   V Ə K İ L İ  ‐ IV nömrə

Firuzə Abbasova

Bakı Dövlət Universitetinin Cinayət prosesi kafedrasının müdiri,

hüquq elmləri doktoru, professor

Zaur Əzimov

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının Dövlət

quruculuğu və hüquq kafedrasının müəllimi, hüquq elmləri üzrə fəlsəfə doktoru

AZƏRBAYCAN CİNAYƏT PROSESİNDƏ DE LEGE LATA MƏNASINDA PREYUDİSİYA

İNSTİTUTUNUN ƏDALƏTLİ MƏHKƏMƏ ARAŞDIRMASI HÜQUQUNA

UYĞUNLUĞU MƏSƏLƏSİ

Cinayət  prosesi  nəzəriyyəsində  uzun  illər  ərzində  preyudisiya  institutunun  müxtəlif  aspektləri

barədə  elmi  mübahisələr  davam  edir.  Az  tədqiq  olunan  mövzulardan  olmasına  baxmayaraq

preyudisiyanın  mahiyyəti  barədə  cinayət  prosesi  doktrinasında  bir‐birindən  kəskin  şəkildə

fərqlənən mövqelər formalaşmışdır. Ayrı‐ayrı dövlətlərin cinayət‐prosessual qanunvericiliyində

də, bu institutun fərqli hüquqi tənzimetmə mexanizmi müəyyən edilmişdir. Məqalədə preyudisiya

institutunun  mahiyyəti  və  hüquqi  tənzimlənməsi  mexanizmi  ədalətli  məhkəmə  araşdırması

hüququnun  tələbləri  baxımından  qiymətləndirilərək  yaranan  nəzəri  problemlərin  həlli  yolları

təklif olunmuşdur.

I. Cinayət prosesi nəzəriyyəsində və Azərbaycan cinayət‐prosessual qanunvericiliyində de

lege lata baxımından preyudisiya institutu

I.1. Cinayət prosesi nəzəriyyəsində preyudisiya anlayışı

Hər bir ölkənin hüquq sistemində hüquq qaydalarının tətbiqi zamanı məhkəmələr tərəfindən qəbul

edilmiş  qərarların  bir‐birinə  zidd  olmaması  vacib əhəmiyyətli  məsələlərdən  biridir.  Məhkəmə

qərarlarının  bir‐birinə  zidd  olmaması  hüquq  qaydalarının  hər  kəsə  eyni  məzmunda  tətbiq

olunmasının əsas  təminatı  kimi  çıxış  edir. Hüquqda  belə  bir  təminat  mexanizmi  hüquq

normalarında  müxtəlif  vasitələrlə  realizə  olunur.  Anqlo‐sakson  və  roman  german  hüquq

sistemlərində  bu  məsələ  bir‐birindən  fərqlənən  institutlarla  tənzimlənir.  Anqlo‐sakson  hüquq

sistemində  hüququn  mənbələri  sırasında  məhkəmə  presedenti  xüsusi  rola  malik  olduğu  üçün

məhkəmə hüquq münasibətlərinə məhz hansı hüquq normasının tətbiqi məsələsini həll edərkən

yarana  biləcək  ziddiyyətlər  və  qaydanın  hamıya  eyni  məzmunda  tətbiqi  problemi  aradan

qaldırılmış  olur.  Fikrimizcə,  məhz  bu  səbəbdən  anqlo‐sakson hüquq  sistemində  preyudisiya

institutuna ehtiyac qalmır. Lakin roman‐german hüquq sistemində, bir qayda olaraq, məhkəmə

presedenti  hüququn  mənbəyi  kimi  çıxış  etmədiyinə  görə,  qəbul  edilən  məhkəmə  qərarlarının

bir‐birinə  zidd  olmasını  aradan  qaldırmaq  üçün,  başqa  institutlar  formalaşmışdır.  Qitə  hüquq

sistemində  məhkəmə  qərarlarının  bir‐birinə  zidd  olmasını  aradan  qaldıran  institut  kimi

preyudisiyanın rolu əvəzedilməzdir.

Preyudisiyanın  cinayət  prosesində  anlayışı bir  çox  müəlliflər  tərəfindən  tədqiq  olunmuşdur.

Məlumat üçün bildirək ki, sovet dövründə preyudisiya institutunun cinayət mühakimə icraatında

qanunvericilik  səviyyəsində  hüquqi  tənzimlənməsi  diqqətdən  kənarda  qalsa  da  [1],  bu

münasibətlərin həlli qaydası barədə cinayət prosesi doktrinasında formalaşmış fikir mövcud idi.

Bu zaman M.S.Stroqoviçin irəli sürdüyü o fikir hakim mövqeyə malik idi ki, məhkəmə qərarı rəsmi

sənəd kimi sübut növünün bütün xüsusiyyətlərini özündə birləşdirdiyinə görə o, sübutun ayrıca

növü olan sənəddir və sübutlara dair bütün qaydalar ona da şamil olunur.(8, s.214) Başqa sözlə,

müəllif məhkəmə qərarının  qanuni  qüvvəyə  minməsi  ilə  onun  sanki  qanuna  bərabər olduğu



­  6 ­

A Z Ə R B A Y C A N   V Ə K İ L İ  ‐ IV nömrə

ideyasını qəbul etmir və hakimin daxili inamına əsaslanmaqla qəbul edəcəyi qərarda tam mənada

müstəqilliyə malik olmasını müdafiə edirdi.

Preyudisiya institutu ilə bağlı olan münasibətləri tam məzmunu ilə tənzimləməsə də, bu fikirlər

müəyyən mənada məsələni həll etməyə yetərli idi. Müstəqilliyin əldə olunmasından sonra aparılan

hüquqi islahatlar çərçivəsində Azərbaycan Respublikası Cinayət‐Prosessual Məcəlləsinə (bundan

sonra  AR  CPM)  gətirilən  yeniliklərdən  biri  də  preyudisiya  institutudur.  Bu  məsələnin

tənzimlənməsində tamamilə fərqli konsepsiya irəli sürülür və preyudisiyanın bu konsepsiyası onun

mahiyyətində  yeni  əlamətlərin  yaranması  ilə  xarakterizə  olunur  ki,  aşağıda onun  məzmunun

müvafiq aspektlərini təhlil edəcəyik.

Qeyd etmək lazımdır ki, cinayət prosesi nəzəriyyəsində az tədqiq olunan mövzulardan olmasına

baxmayaraq hər bir müəllif preyudisiyaya özünəməxsus anlayış vermişdir. Elmi ədəbiyyatda verilən

anlayışların ətraflı təhlilindən yan keçməklə onun ən mühüm xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirmək

üçün preyudisiyanın mahiyyətinə və həyata keçirdiyi funksiyalara qısaca olaraq nəzərdən keçirmək

zəruridir.

Preyudisiya qanuni  qüvvəyə  minmiş  məhkəmə  qərarlarının zəruri  əlamətlərindən  biri  olan

preyudisiallıq əsasında əmələ gəlir. Qanuni qüvvəyə minmiş məhkəmə qərarının bu xüsusiyyətinin

mahiyyəti ondan ibarətdir ki, müvafiq məhkəmə qərarında müəyyənləşdirilmiş hallar sonradan

yenidən mühakimə icraatına düşdükdə onları təkrarən araşdırmaq zərurəti olmur və həmin hallar

qanuni qüvvəyə minmiş məhkəmə qərarında müəyyənləşdirildiyi kimi qəbul olunur. Yəni müvafiq

hallar  artıq  müəyyənləşdirildiyi  üçün  onun  təkrarən  araşdırılmasına  heç  bir  zərurət qalmır,

sonradan bu halların yenidən araşdırılması prosessual qənaət baxımından məqsədəmüvafiq hesab

oluna bilməz.

Bununla yanaşı, yaddan çıxarmaq olmaz ki, qanuni qüvvəyə minmiş məhkəmə qərarı cəmiyyətin

ədalət mühakiməsinin  inamının əsasıdır.  Bu  aktın  məzmununda  əks  olunmuş  məlumatların

mötəbərliyini  digər  mühakimə  icraatı  orqanın  nəzərə  almaması,  ona  etibar  etməməsi  dövlətin

adından çıxarılan və qanuni qüvvə almış məhkəmə qərarına verilən əhəmiyyəti kiçiltmiş olur. Nəticə

etibarilə qeyd etdiklərimiz ədalət mühakimə orqanı aktının nüfuzunun cəmiyyətdə aşağı düşməsinə

səbəb olacaqdır ki, bu da, müasir dövrdə hüquqi dövlətin əsas tələblərinə zidd hesab olunur.

Göründüyü  kimi,  məhkəmə  qərarının  preyudisiallığının  mahiyyətində,  eyni  zamanda,  həm

prosessual qənaət, həm də məhkəmə qərarlarının nüfuzunun qorunması və ya stabilliyinin təmin

edilməsi heç bir məntiqi ziddiyyət yaratmır, əksinə bu müddəalar arasında düz mütənasiblik vardır.

Lakin preyudisiyanın mahiyyətinin qavranılmasında  digər  faktorlar  dolaşıqlığa  və  məsələnin

birmənalı şəkildə həll edilməsinə mane olur. Belə ki, cinayət prosesindən məlum olduğu kimi, hər

bir hakim qərarını qanuna və daxili inamına əsaslanmaqla qəbul edir, iş üzrə mövcud və ya zəruri

olan sübut bazasına əsaslanır və heç bir sübutun onun üçün qabaqcadan müəyyən edilmiş hüquqi

qüvvəsi yoxdur. Başqa sözlə, hakim müvafiq qərarının qəbulu zamanı müstəqildir və bu müstəqilliyə

müdaxilə  yolverilməzdir.  Bununla  da,  hakim  iş  üzrə  əvvəllər  qəbul edilmiş  və  qüvvəyə  minmiş

məhkəmə  qərarında  müəyyənləşdirilmiş  halların  həqiqətə  (burada  faktlara  uyğunluğu  nəzərdə

tutulur.)  uyğun  olmadığı  qənaətinə  gələrsə,  belə  olan  halda  o,  öz  daxili  inamına  əsaslanmaqla

müstəqil qərar qəbul etməlidirsə, yuxarıda məhkəmə qərarının stabilliyi və prosessual qənaətin iş

üzrə həqiqətin müəyyənləşdirilməsi məqsədinə uyğunlaşması zərurəti yaranmış olur.

Preyudisiallığın mahiyyətinin həqiqətin müəyyənləşdirilməsi məqsədinə uyğunluğunun çətinliyi

və mürəkkəbliyinə baxmayaraq, bu məsələnin hüquq sistemlərinə uğurlu həlli yolları məlumdur.

Bəzi ölkələrdə (Məsələn Rusiya Federasiyası CPM‐ində 2009‐cu ilədək məsələ belə tənzimlənirdi),

preyudisiya institutu hakimin şübhələnmək hüququ saxlanılmaqla, ümumi qayda kimi, prosessual

qənaətə  və  məhkəmə  qərarının  stabilliyinə  istinad  olunmaqla  tətbiq  edilir.  Bir  sıra  ölkələrdə

(Məsələn, Avstriyada) isə, qanuni qüvvəyə minmiş məhkəmə qərarı müstəqil sübut növündən heç

nə ilə fərqləndirilmir.Preyudisiallığın mahiyyətini qanuni qüvvəyə minmiş məhkəmə qərarlarının

ümumməcburilik xüsusiyyəti vasitəsilə sübutetmə predmeti baxımından bir‐biri ilə əlaqəsi olan

işlərin araşdırılması zamanı ilk qərarın hüquqi qüvvəsi kimi başa düşmək olar.


­  7 ­

  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə