MƏxdumqulu fəraqi seçİLMİŞ ƏSƏRLƏRİ Bakı-2010



Yüklə 2.7 Mb.
səhifə1/15
tarix25.04.2017
ölçüsü2.7 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15






MƏXDUMQULU

FƏRAQİ

SEÇİLMİŞ

ƏSƏRLƏRİ

Bakı-2010


ТЦРКСОЙ китабханасы серийасы: 5
Тərtib edən,

türkməncədən uyğunlaşdıran

və ön sözün müəllifi:

Ramiz ƏSKƏR
Redaktoru:

Əli ŞAMİL
Sponsoru:

Şahmar Rüstəm oğlu VƏLİYEV


Məxdumqulu Fəraqi. Seçilmiş əsərləri. Bakı, MBM, 2010, 446 s.

Kitabda böyük türk­mən şairi, ümum­türk ədəbiyyatının gör­kəmli nü­mayəndəsi Məxdum­qulu Fəraqinin seçilmiş əsərləri toplan­mışdır. Kitab 31 mart - 4 aprel 2009-cu ildə İstan­bul­­da TÜRKSOY tərəfindən təşkil olu­nan «Türk Ləhcələri Ara­sında Uyğunlaşdırma Çalışmalarının Bugünkü Du­rumu və Qarşı­la­şı­lan Problemlər» möv­zu­sunda Beynəlxalq simpoziu­mun tövsiyə­lərinə və yekun bəyanna­mə­sinə uyğun olaraq nəşr edilir.


İSBN: 978-9952-29-041-5

Ó MBM

Ó Ramiz Əskər


BÖYÜK TÜRKMƏN ŞAİRİ

MƏXDUMQULU FƏRAQİ
...Nurmühammet Andalyp, Döwletməmmet Azady, Magtymguly Pyragy, Məmmetweli Kemine, Mollanepes yaly yüzlerçe alymla­ry­myz, akyldarlarymyz, şahyrlarymyz, sungat ussatlarymyz öçme­jek yz galdyrdylar, ylym we döredijilik dünyəsinde uly meşhurlyga eye boldular.
Gurbanguly Berdimuhamedow,

Türkmenistanyň Prezidenti
...Nurmühəmməd Əndəlib, Dövlətməmməd Azadi, Məxdimqulu Fəraqi, Məmmədvəli Kəminə, Molla Nəfəs kimi yüzlərcə alimləri­miz, müdriklərimiz, şairlərimiz, sənət ustadlarımız sönməz iz qoy­du­lar, elm və yaradıcılıq dünyasında böyük məşhurluğa sahib oldular.
Qurbanqulu Berdimuhamedow,

Türkmənistan Prezidenti
Məxdumqulu Fəraqi tarix boyu gəlib keçmiş ən böyük türkmən şairidir. Onun türkmən ədəbiyyatı tari­xindəki yerini ve mövqeyini qısaca olaraq bir cümlə ilə sə­ciy­yə­ləndirmək istəsək, deməliyik ki, Bayron ingilis ədəbiyyatı, Dante italyan ədəbiyyatı, Puşkin rus ədə­biy­yatı üçün nədirsə, Məxdumqulu da türkmən ədəbiy­yatı üçün odur.

Məxdumqulu türkmən xalqının varlığına nüfuz etmiş, iliklərinə qədər işləmiş, sinif, zümrə, təbəqə, qo­ca-cavan, böyük-kiçik, qadın-kişi demədən, yeddidən yetmişə qədər bütün türkmənlərin mənəviy­yatına hop­muş, onlar üçün hava-su, duz-çörək qədər vacib olan mə­nəvi qidaya çevrilmişdir. Böyük türkoloq Barthol­dun yazdığı kimi, tarixdə hələ heç bir türk şairi öz xal­qı arasında Məxdumqulu qədər populyar olmamış, onun qədər sevilməmiş, oxunmamış və əzbərlən­mə­miş­dir. Bu sahədə onunla yalnız Xoca Əhməd Yəsəvi və Yunus İmrə yarışa bilər.

Məxdumqulu Türkmənistanın mənəvi qurucula­rın­dan və lider­lə­rin­­dən biri, türkmən xalqını milli gü­vən­ci, sonsuz ifti­xar qaynağı, bütün dövrlərin və kö­nüllərin şairidir. O, misilsiz söz ustası, sufi-ozan ol­maqla yanaşı eyni zamanda müdrik filosof, ünlü mü­tə­fəkkir, böyük alim, ba­carıqlı müəllim, ağıllı məslə­hət­çi, istedadlı dastan­çı, mahir folklorçu, nəhayət, uzaq­görən siyasətçisidir, bir sözlə, türk­mənlərin ruhi dün­yasının rəhbəridir.

Türk dünyasının dahi yazıçısı Çingiz Aytmatov bunun səbəb­lərini belə izah etmişdir: «Məxdum­qu­lu­nun əsərlərinin bizim dövrü­müzə gəlib çatması türk­mən xalqının rəşadətidir. O, türkmənlərin qəlbində - gə­zəri baxşı-dərvişlərin dilində, böyük və kiçik yollar­da, ba­zarlarda və karvan­saralarda, yurdlarda və çoban tonqallarının ba­şında qorunmuşdur. Onun şeirləri ilə savaşa yollanmış, cəllad kötü­yünə getmişlər. Məx­dum­qulunun şe­irləri insanın doğulmasını qarşı­lamış, onun ölümünə ağlamışdır. Məx­dumqulunun şeirləri se­vən qəlb­­lərin himninə çevrilmişdir».

Xalqın Məxdumquluya bəslədiyi sevgi şairin öz xalqına qarşı duyduğu ülvi, bəlkə də ilahi məhəbbətlə düz mütənasibdir. Məx­dum­qulu türkmən və türk xalq­larının ən yaxşı poetik ənənələrini özündə birləş­dir­diyi və təcəssüm etdirdiyi kimi, xalq da ona olan sevg­isi­ni ana südü ilə əmmiş, öz qan yaddaşında və genlə­rin­də daşıyaraq əsr­lərdən-əsrlərə, nə­sillərdən-nəsillərə ötür­müş­dür.
***
Məxdumqulu Fəraqi 1733-cü ildə Türkmənis­ta­nın Ətrək vila­yə­tində Kümbəzhovuzun şərqindəki Ha­cı­qovşan adlı yerdə, başqa bir məlumata görə, Qızılba­yır (indiki Şarlavuk) obasında türkmən ədəbiyyatının klassiki Dövlətməmməd Azadinin (1700-1760) ailə­sin­də dünyaya gəlmişdir. Öz dövrünün bilgili alimi və vətənpərvər şa­iri olan Aza­di «Vəzi-Azad», «He­kayəti-Cabir Ən­sar», «Mü­na­cat», «Behiştnamə» adlı məs­nə­­vi­lə­rin müəl­li­fi kimi məş­hurdur.

Məxdumqulu ilk təhsilini evdə öz atasından al­mış, daha sonra qon­şuluqda yerləşən Qızılayaq kən­din­dəki İdris Baba məktəbində oxu­muş­dur. Burada təhsilini ba­şa vurduq­dan sonra atası onu Buxa­ra­dakı məşhur Kökəltaş mədrəsə­sinə gön­­dər­mişdir. Məxdumqulu bu təhsil ocağında dövrünün tanın­mış xocala­rından dərs almış, baş­da Quran olmaqla ilahiy­yat elmini, hən­də­sə, hesab, nücum, tarix, coğrafiya və tədris proqramına daxil olan digər fənləri dərindən öy­rənmişdir. O, ədəbiyyata və dilə xüsu­si maraq gös­tə­rə­rək Şərq ədə­biy­yatı klassiklərini ciddi mütaliə et­miş, Xoca Əhməd Yəsəvi, Fü­zuli, Nəvai, Nəsimi, Hacı Bəktaş Vəli, Yunus İm­rə, Nizami, Hafiz, Xəyyam, Cami, Dəhlə­vi kimi şairlərin yaradıcılığını mənim­sə­miş, cağatay, ərəb və fars dil­lərinə mükəmməl şəkildə yiyələn­miş­­dir. Bü­tün bun­lar gənc Məx­dumqulunun bir şair və ozan kimi ye­tişməsində mühüm amil olmuşdur.

Məxdumqulu Buxarada nəqşibəndi ordeninə ciddi maraq gös­tər­miş, bu orde­nin şeyxi Bəhaəddin Nəqşibəndinin yarat­dığı sufi məktəbinin güclü təsi­rinə məruz qal­mış, şeyxin «Dilin yar ilən, əlin kar ilən olsun» şüarı­nı öz həyatının və sənətinin əsas kre­dosu, ma­ya­sı və mənası kimi qə­bul etmişdir.

Daha sonra Məxdumqulu həmin dövrdə Orta Asiyada ən nü­fuzlu təhsil mü­əssisəsi sayılan «Şirqazi» mədrəsəsinə daxil olmuş­dur. Elmə, təhsilə, mədəniyyətə böyük önəm verən Xivə hökmdarı Şirqazi xanın (1715-1728) əmri ilə qurulan bu mədrəsə öz dövrünün universiteti hesab edilirdi. Buxara mədrəsəsinin məzunu olan Məx­dum­qulu burada daha münbit elmi-ədəbi mühitə düşmüş, Şərqin bö­yük alimlərindən Fərabinin, Biruninin, ibn Sina­nın, əl-Xarəz­mi­nin, Mənsur Həllacın, Qəzalinin, Zəməxşərinin, Nəi­minin, Bəya­zid Bis­taminin və başqalarının elmi-fəlsəfi irsi ilə tanış olmuş, ədəbiy­yat sa­həsindəki biliklərini daha da təkmil­ləşdirmişdir.

«Şirqazi» mədrəsəsində ali təhsilini başa vur­an Məxdumqulu öz doğma yurduna dönmüşdür. Üç il «məkan tutub duzunu yediyi», dərin bilik və böyük mənəvi sərvət qazandığı «qızıl qapılı» mədrə­sə­­ni ömrü boyu unutmamış, ona vida şeiri də həsr etmişdir:

Məkan tutub, üç il yedim duzunu,

Gedər oldum, xoş qal, gözəl «Şirqazi».

Ötürdüm qışını, novruz-yazını,

Gedər oldum, xoş qal, gözəl «Şirqazi».
...Məxdumqulu yığıb könül vəfasın,

Təzim etdi, kim çəkmişdi cəfasın,

Heç zaman unutmaz qızıl qapısın,

Gedər oldum, xoş qal, gözəl «Şirqazi».

Əldə olan məlumatlara görə, Məxdumqulu ilk gəncliyindən bə­ri sonsuz bir məhəbbətlə sevdiyi Mənli adlı qıza qovuşmamış, bu eşq onu daim yandırmış, ilham qaynağına çevrilmiş, bədii yaradı­cı­lığını körük­ləmişdir. Şair Mənliyə bir çox şeirlər həsr etmişdir.

Məxdumqulunun şəxsi həyatı faciələrlə keçmişdir. Abdulla ad­lı qar­daşı hansı səbəbdənsə ata yurdunu tərk etmiş, 1754-cü ildə üç ailə üzvü – ba­cısı Xanmənli, kiçik qardaşı Canəsən və onun arvadı Bay­­ram ey­ni gün­də dünyadan köçmüş, bu dərd 21 yaşlı Məxdum­qu­lunu, onun atası Aza­dini və anasını dərin kədərə qərq etmişdir. Üs­tə­lik, şairin iki uşağının ikisi də kiçik yaşlarında ölmüş, çırağını yan­dıracaq başqa övladı olmadığından Məxdumqulu bir ata və insan ki­mi bunu böyük ürək ağrısı ilə qarşılamış, «Bəxtim qaradır» şei­rində yazmışdır:

Koroğlu tək qeyrətimdən ayrıldım,

Qocalmışam, qüvvətimdən ayrıldım,

İki didəm − züryətimdən ayrıldım,

Rəhm edən olmadı, bəxtim qaradır.

Məxdumqulu bir şərqli, müsəlman və türk olaraq övlad­sızlıq dər­dini bir çox şeirində yana-yana dilə gətir­miş­dir. Onun müxtəlif şeirlərindən seçdiyimiz aşağıdakı bənd­lər də bunu göstərir:

Tənhalıq həsrəti başdan ötərmiş,

Oğulsuzluq bütün işdən betərmiş,

Züryətsiz igidin yeri itərmiş,

Yurdu yox, karvanı köçdü dedilər.
Dağımda bənd qaldı sellər,

Getdi huşum, əyri bellər,

Məxdumqulu deyər, ellər,

İzimdə züryət qalmadı.


Pünhan sirrim aşkara,

Neylək, çıxıb şikara,

Məxdumqulu biçara

Bircə züryəti gözlər.


Derlər: «Yaxınmış axirət»,

Görən varmıdır aqibət,

Məxdumqulu, quru dərəxt ―

Adamda züryət olmasa.

Şeirlərindəki «Pis xatın başa möhnətdir», «Yaman xatın yaxşı ərə Sovulmaz töhmətə bənzər», «Yenə yaxşı bir igidə Yaman xatın tuş ol­masın», «Tuş olsan yaman xatına Ömrün ötər şər iləni» kimi mis­ralardan belə anlaşılır ki, Məxdumqulunun evində dinclik, könül rahatlığı ol­mamış, daima əsəbilik hökm sürmüşdür. Ona görə də şair yaxşı, xoşxasiyyət qa­dın­ları tərifləmiş, milli türk psixologiyasına və təfəkkürünə, ədəbi ənənə­sinə uyğun olaraq (burada dahi Yusif Bala­sa­­ğun­lunu və onun məşhur «Qu­tadğu Bilig» didaktik poemasını xa­tırla­maq yerinə düşərdi) evlənmə işində gənc­lə­rə bəzi məslə­hət­lər ver­­mişdir:

Məxdumqulu, kimsə bilməz batini,

Evlənsəniz, baxıb alın zatını,

Yiyəm görkəzməsin yaman xatını,

Adam özün bilməz, xam xəyal olar.

Bütün bunlar yetməzmiş kimi, Məxdumqulu sonra öz qibləga­hı say­dığı atası Azadini və sevimli anasını da itirmış, bu fani dünyada yapa­yalnız qalmışdır. Bundan sonra öz şeirlərini hamıdan ayrılmış, fə­rağa, uza­ğa düşmüş mənasına gələn Fəraqi təxəllüsü ilə yazmağa başlamışdır. O, bir neçə şeirində nəyə görə bu təxəllüsü qəbul etdiyi­ni bu şəkildə açıqlamışdır:

Cahanı yandırdı odun,

Qaçar oldu yaxın-yadın,

Məxdumqulu, sənin adın,

Olsun indi qoy Fəraqi.


Məxdumqulu, adın döndü Fərağa,

Fəraq olub, çək özünü qırağa...

Məxdumqulu gənc yaşlarından etibarən səyahətə çıxaraq bütün Türkmənistanı, Orta Asiyanı, İranı və Hindistanın bir qismini gəzib do­laş­mışdır. Hətta ilk dəfə səfərə çıxmaq istədikdə ata­sı gənc və təc­rübəsiz ol­du­ğunu söyləyə­rək ona mane olmağa çalış­mışdır. Bu haqda ata ilə oğulun maraqlı bir deyişməsi də vardır.

Məxdumqulunun Azərbaycanda və Anadoluda olub-olmaması də­qiq məlum deyil. Doğrudur, onun əsərlərində Azərbaycan, eləcə də Kay­seri və Qars barədə müəyyən məlumatlar var, lakin bu məsələ hələlik açıq qalır. Ümumiyyətlə, Məxdumqulunun şeirlərində bir çox ölkə, vilayət, şə­hər, el-oba, kənd adı çəkmişdir ki, bunların əksəriy­yə­ti poetik ənənəyə uyğun olaraq işlədilmişdir. Məsələn, Yusifdən ya­zarkən Kənan (indiki Fə­ləstin) və Misiri xatırlatmamaq mümkün deyil. Eləcə də bir şeyin vüsətini, genişliyini, kiminsə şan-şöhrətinin, ad­­-sa­­nınin yeddi iqlimə yayılmasını bir qədər də mübaliğəli göstər­mək üçün Mi­­sir, Həbəş, Zəngistan, Firəng, Yunan, Rumistan, Tür­küstan, Çin-Maçin, Hin­dis­tan kimi bir-bi­rindən çox-çox uzaqda yer­ləşən məmlə­kətlərin ad­larının bir şeirdə ya­naşı çə­kilməsi poeziyada məqbuldur. La­kin da­nılmaz həqi­qət­dir ki, Məxdumqu­lu­nun coğra­fi­ya sahəsin­dəki bilik­ləri heyrəra­miz dərəcədə genişdir. Biz bunu şai­rin «Bu dünya» adlı şe­irində ba­riz şəkildə görürük. Burada isla­mi bil­­gilər işığında 15 öl­kə­nin sahəsi ağacla-fərsəxlə verilmiş, su, bataq­lıq, dağ, adam yaşa­ma­yan yer­lər, səhralar və s. göstərilməklə təqri­bən bütün dün­ya coğ­rafiyası əhatə olun­muş­dur. Şeirdə oxuyuruq:

On iki min ağac cayi-Hindistan,

Altı min ağac yol ərzi-Rumistan,

Dörd min Səklab, Səncab, dörd min Zəngistan,

Sanki keçib varan seldir bu dünya.


Dörd min fərsəx Yəmən, bir min də Bulğar,

Zəmini-yunan həm olar yek həzar,

Min ağac yol dağdır, devi-mərdumxor,

Onda keçib varan saldır bu dünya…


Üç min üç yüz ağac əhli-islamdır,

İraq, Xəzirbaycan, Misirdir, Şamdır,

Xorasan, Fars, Bəzirkuhda tamamdır,

Yox olunca, qalmaqaldır bu dünya.

Mütəxəssislərin hesablamalarına görə, şairin yaradıcılığında iş­lədil­miş re­­al coğrafi, dini-mövhumi məntəqələrin, tarixi və əfsanəvi şəxs ad­la­rının sayı 258-dir. Yeri gəlmişkən, bir statistik məlu­matı da ver­mək istər­dik: Məxdumqulunun əlimizdəki şeirlərində bir sözün dəfələrlə işləndiyini nəzərə almaqla ümumən 101 min kəlmədən isti­fadə edildiyi kompüter sa­yımı zamanı ortaya çıxdı...

Məxdumqulunun sonraki həyatı barədə əldə dəqiq məlumatlar yox­dur. Onun vafat tarixi də mübahisəlidir. Bəzi araşdırmaçılar şai­rin 1783-cü ildə, bəziləri isə 1793-cü, hətta 1798-ci ildə böyük acılar çəkdiyi bu dünyadan əbədi xatırlanacaq bir ad və böyük poetik irs qo­­yaraq köçdü­yü­nü qeyd edirlər.


­ ***

Məxdumqulu hər şeydən əvvəl böyük şair və istedadlı aşıqdır. Artıq XVII əsrdən etibarən türk ədəbiyyatında divan ədəbiy­yatı ilə klassik aşıq yaradıcılığı qovuşaraq yeni bir mərhələyə qədəm qo­ymuş, yazılı ədəbiy­yatla şifahi ədəbiyyatın sintezi nəticəsin­də şa­ir-aşıq sənətkarlar yetışmış­dir. Türkmənistanda Məxdumqulu, Azər­bay­canda Vaqif, Türkiyədə isə Nədim bunların ən parlaq nümayən­dəsi sayılır. Saz çalıb-çalmamasından, məclislərdə çıxış edib-etmə­mə­­sindən asılı olmayaraq onların yaradıcılığı şifahi xalq ədəbiyyatı ənənələri üzə­rində yüksəlmiş, folklordan bəhrə­lə­nərək nəşv-nüma tap­­mış, aşıq şe­i­ri janrları aparıcı mövqedə olmuş, eyni zamanda di­van ədəbiyyatı da öz qüvvətli təsirini qorumuşdur. Bu tipli sənət­kar­ların yaradıcılığın­da qoşma, gəraylı, təcnis janrında yazılmış əsər­lər­lə bəra­bər qəzəl, qə­sidə və məsnəvilərə də rast gəlmək mümkün­dür.

Məxdumqulu söz sənətinə aşıq kimi qədəm qoymuş, türkmən və ümum­­türk folklorunu dərindən mənimsəyən və inkişaf etdirən bir haqq aşığı səviyyəsinə yüksəlmişdir. O, digər haqq aşıqları kimi ba­də içmişdir. Üstəlik, Məxdumqulu yeganə aşıqdır ki, onun həyatında badə içmə doqquz dəfə baş vermiş­dir. Türk ədəbiyyatı tarixində na­dir hadisə olduğu üçün bu məsələ üzərində bir qədər geniş dayanmaq lazımdır.

Müqəddəslər əlindən badə içməsi (türkməncə buna «haqdan iç­mə» deyilir), bunun məkanı və zamanı, kimlərin iştirakı ilə və nə şə­kildə baş ver­mə­si şairin öz şeirlərində təsvir edilmişdir. Bunların ən mü­fəssəli və geni­şi «Durgil» dedilər» adlı şeirdir. Qısalıq naminə biz badə şe­ir­­lərini sxe­matik olaraq verməyi məqsədəuyğun hesab edirik.



1. «Durgil» dedilər» şeiri.

Məkan: seyrangah, yerin damarı, ərşin kəməri, cəbərut aləmi.

Zaman: gecə yarısı.

İştirakçılar: Məhəmməd peyğəmbər, 124 min ənbiya, çahar-yar (yə­ni Əbubəkr, Ömər, Osman, Əli; bunlardan yalnız Əli şairlə şəx­sən söh­­bət edir), Səlim Xoca, Baba Züryad, Veysəl Qərani, Bəha­əddin (Nəqşi­bəndi), Zəngi Baba, dörd atlı, daha dörd atlı, altı atlı, alt­mış at­lı, iki pirzadə, iki di­vanə, adı çəkilməyən bəzi şeyxlər.

Nəticə: üstünə bir şey qoyur, piyalə içirir, fatihə oxuyur və üf­lə­yir­lər. Son­ra peyğəmbərin əmri ilə dörd atlı onu gətirdikləri yerə ge­­­ri götü­rür.

2. «Oyan» dedilər» şeiri.

Məkan: asimanda hövzi-kövsər kənarı.

Zaman: gecə.

İştirakçılar: Şahi-mərdan Əli, ərənlər.

Nəticə: onlar şairə bir kasa mey içirir və 80 min kəlamı ona bə­yan edirlər.

3. «Uçdum, yaranlar» şeiri.

Məkan: kəhkəşanda abadan bir bağ.

Zaman: cümə gecəsi.

İştirakçılar: çiltən.

Nəticə: çiltən məclisinə qatılır, ona camla şərab içirirlər.

4. «Oldum giryana» şeiri.

Məkan: kəhkəşan, göy üzü..

Zaman: sübh çağı.

İştirakçılar: Xıdır, İsa, Şahi-mərdan Əli.

Nəticə: onlardan biri şairin köksünə vurur, digəri ürəyini tiğ ilə ya­rır, üçüncüsü dəm (nəfəs) verir, şair yeddi sualının cavabını alır, mey içir, bu üç kişi onun ustadı olurlar.

5. «Bizə sarı» şeiri.

Məkan: bir meydan.

Zaman: dəqiq göstərilmir.

İştirakçılar: əli şərablı, ağ ridalı, yaşıl niqablı «əcəb bir ər», «mey­dan içrə dolub oturmuş mərdan».

Nəticə: onlar «Fəraqi!» deyərək nərə çəkir, bədənini altmış pa­ra edir­lər.

6 . «Seyran içində» şeiri.

Məkan: seyran yeri.

Zaman: bir gecə.

İştirakçılar: 32 kişi, o cümlədən: Nuh peyğəmbər, Yəhya, Şahi-mər­dan Əli, imamlardan Kazım, Cəfər, Rza, Mövlana Ca­mi, Həkim Ata Sü­ley­mani, Xoca Yu­­sif Həmədani, Sultan Veys Pəhlivani, Sul­tan Bəyazid.

Nəticə: şair onlarla söhbət edir, Məxdumqulu şeirin son bən­dində «sirrim çoxdur» deyərək badə içmə qismini açıqlamır.

7. «Divana gəldi» şeiri.

Məkan: dəqiq göstərilmir.

Zaman: bir gecə.

İştirakçılar: Bəhaəddin Nəqşibəndi və dərvişləri.

Nəticə: şairə badə içirirlər.

8. «Bir nan gətirdi» şeiri.

Məkan: göstərilmir.

Zaman: bir gecə.

İştirakçılar: yalnız Bəhaəddin Nəqşibəndi.

Nəticə: Bəhaəddin Nəqşibəndi şairə gülgün şərab içirir.

9. «Küllahlı gəldi» şeiri.

Məkan: göstərilmir.

Zaman: bir gecə.

İştirakçılar: əli qızıl əsalı, başı küllahlı bir bölük ərən.

Nəticə: dəqiq göstərilmir.

Bu silsiləyə şərti olaraq «Gördüm» adlı şeiri də əlavə etmək olar. Orada badə içmə elementləri var, lakin kifayət qədər açıq və bə­lirgin de­yildir.

Məxdumqulunun həyatındakı badə içmə məsələsi bizdəki badə iç­mə­yə çox bənzəyir. Yalnız ona badə içirən adamların dini və mə­nə­vi statusu daha yüksəkdir, bizdəki dərviş, pir, nurani qoca surə­ti, badə əvə­zinə alma vermə burada yoxdur. Başqa mühüm fərq isə odur ki, doq­quz də­fə badə içsə də, Məxdumquluya bircə dəfə də olsun bu­ta ve­rilmir, yəni sevgilisi ona göstərilmir. Məncə, bu fərqlər və bən­zər­­liklər, eləcə də ədə­biyyatımızda badə və buta məsələsi ayrıca bir tədqiqatın mövzusudur.
***
Məxdumqulunun yaradıcılığının əsasını və mayasını, heç şüb­hə­siz, məhəbbət lirikası təşkil edir. Vətəndaş qeyrətli şairin türkmən birliyinə səsləyən şeirləri də az deyil. Öz dövrünə görə mükəmməl ru­­­hani təh­sili alan, yetkin ərən və irfan sahibi olan Məxdumqulunun dini məz­munlu şe­irləri də olduqca çoxdur. Böyük şairin ədəbi irsində ictimai-siyasi məz­mun­lu şeirlər, fəlsəfi-didaktik əsərlər də əhəmiy­yət­li yer tutur. Bunlardan başqa, Məxdumqulunun müxtəlif vəsilələr­lə yazdığı şeirlər də (məsələn, vücudnamələr, atasına, qardaşı Abdul­­laya həsr etdiyi şeirlər, şəxsən özü­nün başına gələn faciələr haqqında şeirlər) vardır. Doğma xalqına minbir qırılmaz tellə bağ­lı olan bu bö­­tük sənətkar bü­tün hallarda xalq ruhunun tərcü­manı ki­mi onun ar­zu və istəklərini, həyatını və taleyini qələmə almış, bu­nu geniş poetik vü­sət və sonsuz il­hamla, əlvan və parlaq boyalarla ye­ri­nə yetir­miş­dir. Məxdumqu­lunun üç əsrdən bəri türkmən ədəbiyyatına hakim ol­ması, yön ver­mə­si və sevilməsinin sirri də məhz bundadır.
***
Türk­mən birliyi məsələsi vətənpərvər bir şair və ziyalı kimi Məx­dumqulunu daim narahat etmiş və düşündürmüşdür. Məlum ol­du­ğu kimı, türkmənlər tarixən bir neçə böyük və kiçik boydan (təkə, yomut, göy­lən, əlili, ya­zır, salır və s.) mey­dana gələn xalq kimi for­ma­laşmışlar. Şairin ya­şadığı mü­rəkkəb və keşməkeşli dö­nəmdə boy­lar arasında birlik məsələsi çox aktual idi. Nadir şahın Orta Asiya, Əfqa­nıstan və Hindistana sə­fər­lə­ri, bölgənin özündə özbəklərin taxt qov­ğaları, başqırdların, kalmık­la­rın bu olay­lara müdaxiləsi, türkmən­lərin pərakəndəliyi, bir-birləri­nə dəs­təkdən daha ziyadə köstək olma­ları, çəkişmələri böyük xaos yara­dır, rusla­rın Orta Asiyaya ilk hərbi yü­rüşləri, qızılbaşların türk­mən el­lə­rinə arasıkəsilməz talançılıq bas­qın­ları vəziyyəti daha da gər­gin­­ləş­dirir­di. Bü­­­tün bunları ürək ağrısı ilə müşahidə edən Məxdumqulu türk­mən­lə­ri va­hid si­yasi yelpazədə birləşdirməyin tərəfdarı kımı çı­xış etmiş, bu­­nun qey­ri-müm­kün oldu­ğunu gördükdə öz sənəti ilə qar­daş boy­lar ara­sın­da mə­nəvi birlik ya­rat­mağa ça­lışmışdır.

Məxdumqulu türkmən birliyi mövzusunda çoxlu şeir yazmış­dır. Bun­ların bir qismi doğrudan-doğruya türkmənlərə ortaq milli şü­ur aşıla­yan şeirlər, bir qismi adlı-sanlı türkmən xanlarının, bəyləri­nin, sərkərdə və döyüşçülərinin qəhrəmanlıqlarını tərənnüm edən şe­ir­lər, bir qismi isə doğ­ma vətənin gözəlliklərini vəsf edən şeirlərdir. Bunlardan «Türk­mənin», «Türkmən binası», «Tökər ol­duq yaşımız», «Çovdur xan», «Çovdur xan üçün», «Ya Əhməd şah», «Dövlətəli­nin», «Gürgənin», «Hasar dağın­dadır», «Sonu dağı», «Gözlərəm», «Si­zindir» və başqalarını göstərmək olar.

Şair türk­mən boylarının qardaş olduğunu, beş boyun vahid bir döv­lətə qulluq edə­cə­yi təqdirdə onların qarşısında heç bir qüvvənin dayana bil­məyəcəyini təlqin etmişdir:

Türkmənlər bağlasa bir yerə beli,

Qurudar Qülzümü, dəryayi-Nili,

Təkə, yomut, göylən, yazır, əlili,

Bir dövlətə qulluq etsək beşimiz.

Məxdumqulu türkmənlərin dirliyinin onların birliyi, hərbi qüd­rəti sa­yəsində mümkün olacağını göstərərək yazmışdır:

Təkə, yomut, yazır, göylən, axal eli bir olub,

Bir yerə qılsa yürüş, açılar gül laləsi.

Özünün məşhur «Bilinməz» şeirində Məxdumqulu yomutla göy­lə­nin, təkə ilə salırın hərbi yürüşü qarşısında düşmənlərin duruş gə­tirə bil­mədiyini göstərmişdir:

Yomut, göylən təəssüblə özündən,

Çəkdi qoşun, önü-ardı bilinməz.

Sığmaz, çıxdı Dəşti-Dəhan düzündən,

Gedən yolu, qonan yurdu bilinməz.
...Təkə, salır yürüş etsə yuxardan,

Düşmənin namərdi, mərdi bilinməz.

Böyük vətənpərvər şair türkmən birliyinin bir gün mütləq qu­ru­la­cağına, türkmən xalqının iqbalının çiçək açacağına dərin inam və sarsıl­maz ümid bəslədiyini aşağıdakı bəndlərdə dilə gətir­ərək belə yazmış­dır:

Bir olub könüllər, ürəklər, başlar,

Yığılsa, əriyər torpaqlar-daşlar,

Bişib bir süfrədə yeyilsə aşlar,

Çiçəklənər ol iqbalı türkmənin...
Tirələr qardaşdır, uruğ yarıdır,

İqballar tərs gəlməz, haqqın nurudur,

Mərdlər ata minsə, savaş sarıdır,

Qəsbkara yürür yolu türkmənin.

Vətənin birliyi naminə öz sazı-sözü ilə mübarizə aparan şair «Gə­rəkdir» şeirində hər bir türkmən bahadırını yurd, el və din uğrun­da daim namusla-arla vuruşmağa çağırmış, vətən və millət yo­lunda öz canından keçməyə səsləmişdir:

İgid oldur – yurd üstündə,

Canın verə din üstündə,

Qoç igidlər, el üstündə

Namus ilən ar gərəkdir.

Məxdumqulu türkmənlərin el qeyrəti çəkən Çovdur xan, Döv­lətəli, Övəzgəldi kimi siyasi xadimlərinə, Əhməd şah, Ataniyaz xan kimi rəhbər­lə­rinə həsr etdiyi şeirlərdə də onu bir vətəndaş kimi daim narahat edən mil­li birlik məsələsini ön plana çıxarmış­dır.

Böyük söz ustasının özü türkmənlərin göylən boyunun gərkəz tirə­sinə mən­sub­dur. Şair bəzi şe­ir­­lə­­rində özünü, əslini-nəslini, yurdu­nu nişan ver­­mişdir. Məsə­lən, bir qəzəlinin son bəndində yazmışdır:

Bilməyən, soranlara deyin bu qərib adımız,

Əsli gərkəz, yurdu Ətrək, adı Məxdumquludur.

Bir gəraylısında isə özünü bir qədər geniş miqyasda, yur­dunu və bo­yunu birlikdə təqdim et­miş­dir:

Yurdum Ətrək, elim göylən,

Mən bir sevər yar gözlərəm.

Məxdumqulu milli miqyasda bir türkmən sənətkarı, daha geniş mə­nada isə ümumtürk ədəbiyyatının çox görkəmli bir nümayəndəsi, eləcə də dünya ədəbiyyatının məşhur simalarından biridir.
***

Məxdumqulunun məhəbbət lirikası son dərəcə zərif, lətafətli və in­cə­dir. Burada Şərq poeziyasının məşhur məhəbbət dastanlarının qəh­rə­manları tez-tez xatırlanır. Şair öz şeirlərində müxtəlif vəsilələr­lə 3 dəfə İbrahimlə Saranı, Fərhadla Şi­rini, Leyli ilə Məcnunu, Yu­siflə Züleyxanı, Vərqa ilə Gülşanı, Nov­ruzla Gülfərxarı, Va­miqlə Əz­­ranı, Arzu ilə Qəm­bəri, Tahirlə Zöh­rə­ni, Qəriblə Şahsə­nəmi, Sey­fəlməliklə Mahcəmalı, Bil­qeyslə Süley­ma­nı və başqalarını yada sal­mış, on­ların ölümsüz eşqini misal göstərmişdir. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Məxdumqulu həm də das­tançı şa­ir­dir. O, 11 dastanı, əlavə olaraq bəzi rəvayətləri və xalq heka­yə­­lə­ri­ni nəz­mə çəkmişdir. Şairin hazırladığı dastan antologiyası «İbra­him­ və Sara» dastanı ilə başlayır və «Aşıq Qərib və Şahsənəm» das­ta­nı ilə başa çatır. Bu ənənə daha sonra Molla Nəfəs tərəfindən davam et­di­rilmiş və o, «Zöhrə və Ta­hir» dastanını eyni şəkildə hazırlamışdır.

Yuxarıda da göstərdiyimiz kimi, bəzi tarixi məlumatlardan və şeir­lə­rindən anlaşıldığına görə, Məxdumqulu Mənli adlı bir qızı bö­yük məhəb­bətlə sevmiş, lakin ona qovuşmamışdır. Şair öz nakam eş­qinə bir çox elegiya yazmış, Mənliyə bir neçə həzin şeir həsr etmiş, bəzi şe­irlərində isə onun adını çəkmiş və ya işarə vurmuşdur. Aşağı­da onun «Ayrıldım», «Mənli», «Görünər», «Neyləyim, biçarəyəm» adlı şeirlə­rin­dən birər bənd, «Bənzəməz» adlı qəzəlindən isə bir beyt verməklə o xallı (mənli) qızın Məxdumqulunun şəxsi taleyində oy­nadığı mən­hus və müdhiş, poetik ta­leyində eyni dərəcədə munis və müsbət rolu vurğulamaq istəyirik:

Elləri var toy-düyünlü,

Soyuq sulu, göy çəmənli,

Eli – göylən, adı – Mənli,

Nazlı dildardan ayrıldım.
Fani cahan İrəmdir, sən ol bostanın gülü,

Mən ki fəqir vabəstə, qəfəs içrə bülbülü,

Gül ruyində niqabdır ol Leylinin sünbülü,

Nə səbəbdir, xorlarsan mənim kimi zəlili,

Ol camalın eşqində oldum divanə, Mənli.
Pərdə çəkib üzlərimə,

Rəvac verib sözlərimə,

Məxdumqulu, gözlərimə

Bircə Mənli xan görünər.


Mənli xanım alıb getdi cismim içrə canımı,

Sormadan iqbalı fələk yapdı hicran donumu,

Bir nakəsə bəxş eyləmiş fələk Mənli xanımı,

Dəydi sərə, getdi huşum, neyləyim, biçarəyəm.


Məxdumqulu aləm içrə, bütün canan həm gözəl,

Hamısı bir kənizdir, Mənli xana bənzəməz.

Bir ömür boyu sürən pak və nakam eşq, «dili-suzan» həsrət və fəraq, sevən aşiqin iztirabları Məxdumqulunun məhəbbət lirikasının məhvərini, mayasını və nüvəsini təşkil edir. Bu lirika olduqca təbii, təbii olduğu qə­dər axıcı, axıcı olduğu qədər də gözəldir. Bu şeirlərin di­gər özəlliyi onla­rın şuxluğu, oynaqlığı və sadəliyidir. Məsələn, şa­rin Mənli ilə söhbətinin poetik təcəssümü olan məşhur «Dedim-de­di» şeiri formaca ənənəvi üs­lubda yazılsa da, məzmunca orijinal və tə­­zədir (bu şeirə türkmən ədəbiy­yatında bir çox sənətkar, o cümlədən «məhəbbət mülkünün sultanı» Molla Nəfəs nəzirə yazmışdır) :

Dedim: «Üzün tabana». Dedi: «Bənzər!» Mənli xan,

Dedim: «Qoydun ərmana». Dedi: «Könüldür viran»,

Dedim: «Ölürəm indi». Dedi: «Qalarsan aman»,

Dedim: «Ox kirpiklərin». Dedi: «Qaşlarım kaman»,

Dedim ki: «Puşeş geymiş». Dedi: «Doni-zərəfşan»…


Dedim: «Gecən qaranlıq». Dedi: «Uyğuda ayım»,

Dedim: «Kimlər yasavul?» Dedi: «Kirpiyim − yayım»,

Dedim: «Harda məskənin?» Dedi: «Laməkan cayım»,

Dedim: «Zərəfşan olar». Dedi: «Kövsərdir çayım»,

Dedim: «Ondan ver mənə!» Dedi: «İstərmiş bican».

Bu qara sevda şairi iliklərinə qədər sızlatmış, onun məşum ta­le­yində o dərəcədə mənfi rol oynamışdır ki, Məxdumqulunun üslu­bu­na çox da xas olmayan misraların yazılmasına gətirib çıxarmışdır:

Atan bağrı daş olsun,

Anan gözü yaş olsun,

Min bəlaya tuş olsun

Yarı yardan ayıran.

Məxdumqulu «yollar yorub, yarı sorub» onu tapmağa çalışsa da, bu­na nail ola bilməmiş, səadətini əbədi olaraq itirdiyini anla­mış və özünü yol tapmayan korla müqayisə et­miş­dir:

Məxdumqulu yollar yorub,

Tapammadı yarı sorub,

Döşəyini yola qurub,

Yol tapmayan kora bənzər.

Ancaq bütün bunlara baxmayaraq, şair öz yarını vəsf etmək­dən də əsla vaz geçməmişdir; zira bunsuz o, Məxdumqulu ol­mazdı:

Mən fəqirəm, neyləyim,

Dərdi-halım söyləyim,

Yarım tərif eyləyim,

Qeyri zəbana düşməz.


***
Görkəmli sənətkarın ictimai motivli şeirlərinin əsası­nı ədalət­siz­­liyə, haqsızlığa və zülmə qarşı etiraz, çərxi­-fələyin gərdi­şinə qar­şı üsyan təşkil edir. Burada həm öz taleyindən fərdi şikayət, həm də ic­ti­mai şikayət mü­şahidə olunur. Məxdumqulunun «Əcəb əy­yam gəl­mədi», «Möhtac eylə­mə», «Ağlaram», «Göz­lər», «Dön­­dü», «Qıldı», «Biçarəyəm» kimi şeirlə­rin­də mərdlik-namərdlik, var­lı­lıq-kasıblıq, yalan-gerçək, oğru-doğru, ha­be­lə qəriblik, kimsəsizlik, qür­bət, ayrı­lıq, möhnət mo­tivləri qabarıq şəkil­də qo­­yulmuşdur. Məsələn, şair «Bi­çarəyəm» adlı şeirində özünün doğma yurdundan, el-oba­sın­dan uzaqda düş­dü­yü və­ziyyəti ürək yanğısı ilə təsvir etmişdir:

İrəm içrə reyhan idim,

Vətəndə zərəfşan idim,

Mərd igidə köhlən idim,

Dağ başında duman idim,

Fəraqi der, aman idim,

İndi viran bir sarayam.

Onun «Əcəb əy­yam gəlmədi» şeirində binəsib qəriblərin özləri yox­sul, min­dikləryi atın ayaqları cıdarlı olar deyə fələyin əlindən dad çək­miş­dir:

Qəribdə bəxt yoxdur, mərəkə görməz,

Haq sevsə də, iqbalına mal verməz,

At minib çapsa da, cidarlı, getməz,

Çox gözlədim, əcəb əyyam gəlmədi.

Məxdumqulu bu tipli şeirlərində hamının haqq qatında bərabər ol­masına baxmayaraq fələyin hər kəsə fərqli bir qismət verdiyini və bu günə qədər ondan nə xoşbəxtlərin, nə də bədbəxtlərin razı qalma­dı­ğını xüsusi vurğulamışdır:

Fələk, kimləri şad etdin,

Kimi qəmdən azad etdin,

Bir neçələri mat etdin,

Səndən razı olan varmı?

Təbii ki, şairin özü də fələkdən razı deyil; ədəbi ənənədə döv­ran, zə­manə, yaşanan çağ və görülən haqsızlıqlar fələk adlı ümumi bir ünvana tuş­lanır:

Məxdumqulu əcəb çağlar,

Kimi gülər, kimi ağlar...

Kimlərin iqbalı yürüb, kimi xandır, kim gəda,

Kimi dünya malı yığar, yortub fani cahan ilən.

Məxdumqulunun aşağıdakı bəndləri də eyni təzadları eyni ba­xış bu­ca­ğından eyni obyektə müncər edir:

Göydə fələk gərdandır,

Xalq yerdə sərgərdandır,

Nə tamahkar cahandır,

Göz açan malı gözlər.
Kimlərdə altın tacdır,

Kimlər sail, möhtacdır,

Kimlər dibdən qəllacdır,

Kim parça, xalı gözlər.


Kim nan tapmaz yeməyə,

Kim yer tapmaz qoymağa,

Kim don tapmaz geyməyə,

Kim tirmə şalı gözlər.

Zalım fələyə, mənhus taleyə, uğursuz qismətə, bəd iqbala qarşı üs­yan edən şair ulu yaradana yalvararaq sağ əli sol ələ, halalı harama möh­tac etmə­məyi, əyrinin qarşısında doğrunu pamal etməməyi ixlas­la diləyir:

Qoyma azam doğru yoldan əyriyə,

Qoyma əyri üstün gələ doğruya,

Ər malını nəsib etmə oğruya,

Halalı harama möhtac eyləmə.

Şairi şikayətə sövq edən şəxsi və ictimai səbəblər çoxdur və bun­ların hər biri özlüyündə sosial səciyyə daşıyır. Bəzi nadan molla­la­ra yö­nə­l­ən sərt misra­la­rı, «zəmanə pozuldu, əxlaq əldən getdi», «dilin­dən dürr tö­kül­sə də, kasıbın sözü keçməz», «namərdlər yaman artıb» tipli ümumi tən­qidi fikirlə­ri, «Azıbdır göylən xanları, Xalqa yanarmı canları?» kimi sayca az olan ünvanlı tənqidləri çıxmaqla Məxdumquluda sinif, züm­rə və digər sosial təbə­qə­­lər ara­­sın­da kəskin münasibətlərə, mü­ba­rizəyə, qovğaya dair ciddi bir işarəyə və ya ça­ğı­rışa rast gəl­mirik. Onda ol­sa-olsa Şərq ictimai təfəkkü­ründə özünə yer tutan varlı-kasıb böl­gü­sü vardır və bu, təvəkkü­la­nə bir şə­kildə ta­leyin hök­mü ilə izah edi­lir. Demək lazımdır ki, sovet döv­ründə şairin yaradı­cı­lığının sinfi-ideoloji yöndən təhlil edilməsi, ona az qa­la ma­arifçi-de­mokrat libası biçilməsi tamamilə yanlışdır. Məxdumqulu sa­zı-sözü, sənəti ilə yoxsulların, binəsiblərin tərəfini saxlamış, onların acı­nacaqlı həyatını, ağır güzəranını təsvir etmiş, lakin heç vaxt müa­sir mə­nada in­qilabçı olmamışdır.

Yekun olaraq onu de­mək mümkündür ki, şairin şəxsi hə­yatı, ya­şa­dığı dövr və mühiti bö­yük faciə və zid­diyyətlərlə dolu ol­du­ğun­dan həqiqi bir xalq şairinin, gerçək bir haqq aşığının ictimai motivli şeirlər yazma­sından, cəmiyyətdəki bəzi neqativ halları öz yaradıcılı­ğında əks et­dirmə­sindən təbii bir şey ola bilməzdi və Məx­dumqulu bu sosial si­fa­rişi ustalıq­la və şərəf­lə yerinə yetir­mişdir.
***

Fəlsəfi şeirlər Məxdumqulu yaradıcılığının mühüm bir qismini təşkil edir. Bu şeirlərdə biz onu müdrik bir filosof, dərin bilikli alim, ağıllı öyüd-nəsihətlər verən ağsaqqal, təcrübəli müəllim kimi görü­rük. Şairin kainat, dünya və axirət, həyat və ölüm, xeyir və şər, yax­şı və yaman haq­qın­da düşüncələri, ibrətamiz sözləri, didaktik tövsiyə­lə­ri öz dəyərini və aktuallığını bu gün də qoruyur. Çünki bunlar əsr­lərin sınağından çıxmış Şərq müdrikliyinin Məxdumqulu qələmi ilə poetik qisvəyə bürünmüş re­al­lığı, gerçəkləridir.

Şairin fikrincə, dünya-aləm qüdrətdən xəlq olunmuş, yaşı-başı bi­linməyən bir müvəqqəti məkandır:

Üç hissəsi dəli dərya,

Üçdə birində min qovğa,

Kim bilər bu köhnə dünya,

Ya rəb, neçə yaşındadır?!

Hər insan bu məkana gəlir, qonaq kimi yaşayır, ömür sürür və gedir, çünki verilən can bir gün hökmən geri alınır:

Məxdumqulu, eşq meydandır,

Bu meydana girən candır,

Canın bu təndə mehmandır,

Verən bir gün alasıdır.

Şair haqlı olaraq göstərir ki, fələk insanlara ölüm libası tikən bir dər­zi, onları ölüm kötüyü üstündə doğrayan bir cəlladdır:

Adəm oğlu, fələk sənin

Bir gün donun biçər gedər.

Sənə vurar xəncərini,

Qızıl qanın saçar gedər.

Fələk ömür bazarına ötürdüyü baqqal hər an, hər saat, hər gün in­san ömrü ilə al­ver edir, bizi al dilə tutub aldadaraq onu yavaş-ya­vaş dünya ma­­lına dəyi­şir. İnsan ömrü tükənəndə isə məzaristana sarı köç başlayır:

…Fələk baqqal ötürmüş

Bazaristana sarı.


Məxdumqulu dillənər,

Gözdə yaşı sellənər,

Gündə köçdür, yollanar

Məzaristana sarı.

Şair bu fani, xain, hiyləgər və hərdəmxəyal, gecə-gündüz insan övla­dına, adəm­zada tə­lə qurmaqla məşğul olan dünyaya əsla güvən­məməyi tövsiyə edir:

Güvənmə bəxtə, iqbala,

Dolanar yüz min xəyala,

İxtiyar yox pula, mala,

Dünya bənzər düşümüzə.
Fələk bizə əyri baxıb,

Əl uzadıb, əfsun oxub,

Orta yerdə danə töküb,

Tor qurubdur yaşımıza.

Məxdumbqulu­nun fikrincə, dünya hiyləgər bir qarı, insan oğlu isə yüz təlaş­la xəyallar ardınca qoşan bir sadəlövh, zavallı varlıqdır:

Qarı dünya al içində,

Adəmzad xəyal içində,

Cahan qalmaqal içində,

Hər kim yüz təlaşlar ilə.

Humanist şair insanlara həyatdan dərs almağı, özünü aldatma­mağı, öz yerini bilməyi məsləhət görür. Çünki bu dünya təkəbbürü, mənəmliyi əsla qəbul etmir, qul özünü bəy saymaqla bəy ola bilməz, eləcə də sirkə bal deyil, neft yağ de­yil… ölü isə sağ deyil:

Qənaətdə kamal var,

Mənlik etmə, zaval var,

Hər başda bir xəyal var,

Qul özünü bəy sayar.


…Sirkə deyər: bal mənəm,

Neft özünü yağ sayar…


Dərd çəkənlər dərd bilər,

Namərd özün mərd bilər,

Tülkü özün qurd bilər,

Tula özün səg sayar.


Məxdumqulu bir quldur,

Qulluğuna qaildir,

Axmaq deyər aqildir,

Ölən özün sağ sayar.

Məxdumqulu axirətdə insanın öz əməlləri üçün hesab verməli oldu­ğunu xatırladaraq onu daim xeyir işlər görməyə çağırmış, şərdən uzaq dur­mağa səsləmişdir:

Daş yağdırar başlarına,

Ağı qatar aşlarına,

Buradakı işlərinə

Hesab çəkməli dünyadır.

Bu mənada şairin vücudnamələri də dərin mə­na kəsb edən in­cilərdir. Məxdumqulunun bu janrda yazılmış bir neşə şeiri vardır. O, insanın do­ğulduğu andan qəbr evinəcən həyat sərgüzəştini poetik bir dillə nəql et­miş, insana uşaqlıq, yeniyetməlık, gənclik, orta yaş, qo­ca­­lıq və ahıllıq çağ­larında xas olan bütün özəllikləri, fiziki və mənəvi inkişaf mərhə­lə­lə­rini bir filosof gözü ilə müşahidə etmiş, araşdırmış və bizə poetik biçimdə təqdim etmişdır:

Otuz yaşa varınca, sanki bir alğır şirsən...

Qırxında tövbə edib, bir mürşidə əl versən...

Əlli yaşa varanda, doğruluqda olarsan…

Altmış yaşa varanda, qocalığı bilərsən…

Yetmiş yaşa varanda, qanın qaçar üzündən,

Səksən yaşa varanda, könlün keçər özündən,

Gedər olub dünyadan, yaxasız dona gəldin.
Məxdumqulu, möhnətdir hər kim doxsana yetsə,

Kəm-kəm gələr cahana, əgər yüz yaşa yetsə,

Heç kimdən haray olmaz əcəl yaxanı tutsa,

İmanını qazansan, yolunu rəvan etsə,

Axır olacağın budur – tənin yer ilə yatsa,

İşığı, tünlüyü yox, qaranlıq xana gəldin.

Bir çox məqamda ictimai, fəlsəfi və məhəbbət motivlərinin çul­ğaşdığı, üst-üstə düşdüyü şeirlərində Məxdumqulu adəmoğluna be­lə bir fikri aşılamaq­ istəyir ki, in­san yuxu kimi gəlib keçən ömrü boşuna ya­şa­mamalı, dünyaya yax­şı gəlib xoş getməli, quru gəlib boş getməməlidir:

Heç düşməyənlər qəmə,

Şükr etməzlər xoş dəmə,

Nə gözəldir adəmə

Yaxşı gəlib, xoş getmək.
Yaman dil yol itirər,

Yaxşı rəhmət gətirər,

Ərə qayğı artırar

Qırxdan aşıb, yaş getmək.


Fəraqi, dünya düşdür,

Düş görsən, dibi heçdir,

Cahanda yaman işdir,

Quru gəlib, boş getmək.


***

Məxdumqulunun yaradıcılığında dini-ruhani məzmunlu şeirlər əla­hid­də yer tutur. O, sözün həqiqi mənasında bir mömin olmaqla bə­­­ra­­bər həm də əngin dini biliklər sahibi, əsil alimdir. Bəri başdan demək la­zımdır ki, Azərbaycan ədəbiyya­tın­­dakı nümunələrdən fərqli olaraq Məxdum­qu­lunun dini şeirləri te­matik baxımdan daha geniş, in­for­ma­tivlik baxı­mından daha zəngin və dərindir. Məsələn, bizdə bə­zi şeir­lərdə Dəccalın adı ümu­mən çə­kil­sə də, onun zahiri görkəmi, zü­hu­ru, əməlləri və aqibəti tam təs­vir edil­mir. Halbuki Məxdumqulu bu haq­da bir neçə şeir yazmışdır. Bizdə yerin və göyün qatlarını, hər qa­tın adını və nəzarətçisi­ni dəqiq göstərən şeirlər demək olar ki, yox­dur. Bizdə islami dünyagörüşə gö­rə cənnətin və cəhənnə­min təsviri, qiya­mətdən öncəki dövrün ha­di­sə­ləri də Məxdum­quluda ol­­duğu qə­dər müfəssəl deyil. Məsələn, biz­də yazılmış dini şeir­lər­də Harış ad­lı ilan ba­rədə heç bir mə­lumat yox­kən, Məxdum­qulu bu haq­da dol­ğun bilgi vermişdir. Şairin şeirlərində islamın qəbul etdiyi bütün mə­lək­lərin, pey­ğəm­bər, nəbi, öv­li­ya və mü­qəddəslərin (Cəbrayil, Əzrayıl, İs­rafil, Mi­­kayıl, Adəm, Nuh, Musa, İsa, Davud, İb­rahim, İsmayıl, Ya­qub, Yu­­sif, Xı­dır, Cər­cis, İdris, Əyub, Loğ­man, Süley­man, Zə­kə­riy­yə, Yəhya, İs­kən­­dər, Həv­va, Sara, Həcər, Məryəm, Bil­qeys, Zü­bey­də və s.), eləcə də mənfi ob­­razların (Dəccal, İblis, Şey­tan, Dağ­yanus, Şəd­dad, Nəmrud və s.) ad­ları çə­kilir. Bu sa­hə­də ay­rı­lıq­da gö­tü­rülmüş heç bir Azər­baycan şai­­ri Məx­dum­qulu ilə mü­qa­­yisə edilə bil­­məz. Bu da şai­rin çox mü­kəmməl dini təh­sil alma­sı ilə izah olun­­ma­lıdır. Əvə­zin­də isə onun ya­ra­dıcılı­ğın­da, mi­­sal üçün, mər­­siyəyə rast gəlmirik.

Məxdumqulu Allaha və islamın qurucusu Məhəmməd peyğəm­bərə çoxlu şeir həsr et­mişdir. Onun «Rəbbim cəlil», «Rəbbiyül-əla», «Yağmur yağdır, sultanım», «Yarım, ya Allah», «Məhəmməd», «Rə­sul», «Ya rə­sul», «Sevmişəm səni», «Səni», «Bəlli» və digər şeir­lə­rin­də «on səkkiz min aləmin xanı»olan ulu Tanrı (türkmən poeziya­sın­da «Xuday», «Allah» sözü ilə yanaşı ara-sıra «Birivar» termini də işlədi­lir) və Xa­təmül-ənbi­ya sə­mim-qəlbdən vəsf olunmuşdur. Şairin rəsulüllaha həsr etdiyi bəzi şeirlər poetik baxımdan olduqca mükəm­məldir. Məsələn, aşağıdakı bəndlər nə qədər gözəldir:

Məkkədən çıxdı bir gözəl,

Mədinəyə rəvan oldu.

Görən tac etdi sərinə,

Görməyən bağrı qan oldu.
Həbibulla, səni sevən,

Tapar hansı yolda səni?

Vallah, görməyə müştaqdır,

Bəy də, xan da, qul da səni.


Səhər durdu peyğəmbər,

Məscid içrə Bilal var,

Çıxdı Bilal içərdən,

Gördü iki hilal var.

Şairin Məhəmməd peyğəmbərin əshabəsi, çahar-yarı Əbubəkri, Öməri, Osmanı, özəlliklə də Şahi-mərdan Əlini, onun şücaətini, Zül­fü­qa­rını, Düldülünü tərən­nüm edən şeirləri diqqəti xüsusilə cəlb edir. «Əlidir», «Qəhri qana» və digər şeirləri ilə yanaşı Əlinin həyatından bəzi epizodları ustalıqla nəzmə çəkən Məxdum­­qulu onun humaniz­mini və islam dini qarşısındakı xıdmətlə­rini poetik dillə şərh etmiş­dir. Məsələn, «Göy kəbu­tər» adlı şeirdə bir göyərçin Əliyə sığınır və bir laçının onu qovladığını söyləyir. Bir azdan laçın uçub gələrək üç gün­dür ac olduğunu bildirir və gö­yərçini ona verməyi xahiş edir. Əli öz xidmətçisi Qəmbəri çağırır və xən­cəri ona gətirməyi tapşırır. Bu­nun səbəbini soruşan laçına deyir ki, mə­nə pənah gətirdiyi üçün gö­yər­çini sənə verə bilmərəm, ona görə də öz budumdan bir parça ət kə­­sərək sənə vermək fikrindəyəm. Quşlar «biz səni sınamaq üçün bu oyunu qurduq» deyir və təzim edərək uçub gedir­lər.

«Sözüm var» şerində isə islamın böyük maddi sıxıntı içində ol­duğu bir dövr təsvir edilir. Əli xanımı Fatimeyi-Zəhradan evdə pul olub-olma­dığını soruşur. Məlum olur ki, evdə heç nə yoxdur, Həsən­lə Hüseyn gün yarımdır acdır. Əli xəzinəyə bir az pul tapıb vermək barə­də fi­kirləşərkən bir dilənçi gələrək qırx min qızıl borcu olduğunu bildirir və yardım istə­yir. Əli öz uşaqlarını bir yəhudinin yanında gi­rov olaraq qoyur, ondan pul alıb dilənçini yola salır. Yəhudi uşaqlara ip­siz kuzə verərək qırx qulac ar­şın yetməyən quyudan su daşımağı tap­şırır. Mikayıl yerı sıxır və su üzə çı­xır. Yəhudi burada bir hikmət ol­­­du­ğunu anlayaraq uşaqları daha incit­mir, onlara yemək-içmək gəti­rir, qayğı göstərir.

Əli Allaha üz tutaraq ondan imdad diləyir. Bu zaman bir quş uçub gə­lir, Əli onun qanadlarına minərək tanımadığı bir kafir ölkəsi­nə çatır, ora­da xalqın toplaşdığı bir yerə gəlib islam dinini onlara ba­şa sa­lır, nə­ticədə hamı müsəlman olur, Əliyə çoxlu sərvət verirlər. O həmin quşun sayəsində geri qayıdır, yəhudinin borcunu ödəyərək uşaqlarını alır, sonra məscidə gəlir. Əhvalat peyğəmdərə əyan oldu­ğun­­dan o, Əlinin başına gə­lənləri xalqa danışır, ona təşəkkür edir.

Məxdumqulunun dini biliklərinin dərinliyi və genişliyi cənnət, cə­hən­nəm, qiyamət, Dəccal mövzusunda qələmə aldığı şeirlərdə bü­­tün ehti­şamı ilə üzə çıxır. Məsələn, o, dünyaya nəzarət edən qüv­vələr haqqında yazdığı «Oturmuş» şeirində türkdilli bədii ədəbiyyatda heç vaxt iş­lən­mə­miş adları çəkmişdir. Şeirdən belə anlaşılır ki, fərşi-əla­da oturan Qövs adlı bir ərlə onun sağında və solundakı iki imam yerə və göyə sə­­rən­cam verir. Övtad adlı dörd pak ər yerin dörd kün­cündə od yan­dır­maqla mükəlləfdir. Budala adlı yeddi ər şər işlərə, Rüqəba adlı on iki ər hər işə nəzarət edir. Bun­lardan başqa, Nücəba ad­lı ərlər nə­cib işlərə, Nüqəba adlı ərlər hər biri ilin bir gününə baxırlar. Əf­ra­di-mənna adlı ərlər isə xalqı məlamətdə sax­layırlar.

Şairin «Yaşıl zümürrüd» şeirində göyün yeddi qatı təsvir edilir. Bu­radan öyrəndiyimizə görə, göyün yaşıl zümrüd rənginə boyanan ilk qa­tı­nın adı Rəfa, fəriştəsi sığır surətli İsmayıldır. Gümüşü rəngli ikinci təbə­qənin adı Əzlaun, böyüyü qartalsəfət Qəbayıldır. Digər tə­bə­­qələrin hər birinin ayrı adı, rəngi və böyükləri vardır. Məsələn, Kay­dum adlı üçüncü təbəqə qırmızı yaqut, Məun adlı dördüncü qat ağ mirvari rəngindədir. Fəriştələri isə müvafiq olaraq börü sifətli Göy­bayıl və ağ at sifətlı Nun­yayıldır. Məxdumqulu bu şeirində son tə­­bəqələrin adlarını, rənglərini və fə­riş­tələrini isə aşağıdakı şəkildə gös­tər­mişdir:

Deyim göyün qoy beşinci qatından,

Adı Rətqə, əsli qızıl-altından,

Fəriştəsi vardır hüri sifətli,

Böyükləri vardır Səftayıl adlı.
Altıncı qat asman çıxmasın yaddan,

Adı Dəfnə, əsli sarı yaqutdan,

Fəriştəsi vardır vildan surətli,

Böyükləri vardır Əbayıl adlı.


Soran yeddinci qat göydəki sirdən,

Adı Əcibədir, asmanı nurdan,

Fəriştəsi vardır adam surətli,

Böyükləri vardır Nurbayıl adlı.


Yerdə, asimanda olan səriştə,

Nizam verənləri bu dörd fəriştə:

Mikayıl, İsrafil, Əzrayıl adlı,

Dördüncüsü vardır Cəbrayıl adlı.


Məxdumqulu, faş eyləsən sirrin həm,

Yiyəsi var dəryanın həm, yerin həm,

Yerin bəyi olsun Sərsayıl adlı,

Dəryalar böyüyü Qərqayıl adlı.

«Onda var» adlı şeirdə isə Məxdumqulu yerin yeddi qatını təs­vir etmişdir. Burada da heyrət ediləcək dərəcədə çoxlu məlu­mat var­dır. Şairin verdiyi bilgiyə görə, birinci qatın adı Rəmka, ikincinin adı Hülda, üçüncü­nün adı Arxayi-Afaqdır. İlk qatda sərt, şiddətli yel­lər əsir, ikinci qatda bö­yük əqrəblər, dəvə boyda bövlər, üçüncü qat­da dağ­­dan böyük ənqurlar bidinləri gözləyir. Hürpa adlı dördüncü qatda xurma ağa­cı boyda dişləri olan ilanlar məskundur, Səlman zəmin, Sic­cin və Qə­ri­bə ad­la­nan qatlarda da münafiqlər üçün dürlü əzablar mövcuddur.

Şairin «Durubdur» adlı şeirində dünyanın, çərxi-fələyin gər­­di­şi, sual olunmaz hikmətlər, sirri-xudalar və bunların poetik təcəs­sü­mü ilə qarşı­laşı­rıq:

Bir çürük qoz ilə cahan cövhərin

Ol nə qumarbazdır ütüb durubdur...


…Nə anadır, ölməz, itməz, qarımaz,

Öz balasın özü udub durubdur.


…Nə saqidir, piyaləsin yürüdür,

Bir əli boğazdan tutub durubdur.


…Cahan üzün tutmuş bir qüdrət ilan,

Quyruğu başından ötüb durubdur.


…Yenə bir qüdrət var, yeddi kəlpəzə,

Ol böyük ilanı udub durubdur.

Müəmma dolu bu cür misralara, bəndlərə Məxdumqulunun di­gər şa­irlərlə deyişmələrində, yaxud kimə ünvanladığı bəlli olmayan bəzi şeirlə­rində də rast gəlirik. Onun Məğrubi, Durdu şair, Zünubi, Oraz xan və başqaları ilə deyişmələrində dərin dini bilgilərlə dolu bu tipli müəmmalar heç də az deyil.

«Axır zaman olar», «Axır zaman gələr», «Kürs çı­xar», «Aman hey», «Çı­xar», «Törər», «Bəyan gələr», «Əmri-xan gələr» və digər şe­irlərində Məxdumqulu dün­ya­nın sonu, Dəccalın zühuru barədə da­nışır. Dünyanın sonu ilə əlaqədar islami təsəvvürləri əks et­dir­məsi ba­xımından «Xa­rab eylər» şeiri xüsusilə maraqlı­dır. Hə­min şeir­də bə­zi şəhər və ölkələrin aqi­bəti, nədən xarab olacağı aşağıdakı kimi gö­s­tə­rilmiş­dir:

Bəlxi zülüm dərdi, Nişapuru daş,

Əmman şəhrin dərya, Bəsrəni atəş,

Mədinəni aclıq, Məkkəni həbəş,

Herat, Qəndaharı mar xarab eylər.


Rum şəhrin eyləyər ildırım xarab,

Yəməni hülaç yıxar, Mosulu əqrəb,

Kufəni türk pozar, Bağdad şəhrin ab,

Reyi də dəlinib, yer xarab eylər.


Səmərqəndi qıbti ağlar, bəy basar,

Buxaranı nan qıtlığı, türk basar,

Səraxsı mərg pozar, Mərvi qum basar,

Şirazı türk, çayan, mur xarab eylər.


…Bulğarın şəhrini ol urus alar,

Urusu Dəccalla nar xarab eylər.


…Mehdi yerdən çıxar, İsa asmandan,

Dəccalı ol iki ər xarab eylər.

Məxdumqulunun dini şeirləri bölməsinə yekun vurarkən onun çox mükəmməl dini təhsil almış olduğunu və qazandığı bilikləri öz poe­ziya­sında ustalıqla əks etdirdiyini bir daha vurğula­maq la­zımdır. İşin orijinal tərəfi odur ki, türkmən ədəbiyyatında Məxdumquludan nə əvvəl, nə də sonra bu cür yüksək səviyyəli dini şeirlər yaza bi­lən şa­ir olmamışdır. Şüb­həsiz ki, bu cür gözəl əsərlər yaratmaq üçün də­rin bilgi ilə ya­na­­şı böyük təqva, inanc və etiqad, başlıcası isə parlaq istedad lazım­dır. Məx­dumqu­ludan şəxsi planda bəzi şeyləri əsirgə­yən tale bunları ona ar­tıqlaması ilə əta etmışdir.
***
Məxdumqulunun yaradıcılığını əsas mövzular üzrə çox qısa şə­kildə təhlil etdikdən sonra onun dili və üslubu üzə­rində dayanmaq, bu barədə də bir neçə kəlmə demək lazımdır. Türkmən ədəbiyyatının demək olar ki, bütün görkəmli xadimləri öz təhsillərini Buxarada və Xi­­vədəki məd­rəsələrdə almış, ərəb və fars dilləri ilə yanaşı Türküsta­nın ədəbi dili olan çağatay türkçəsini öyrənmişlər. Bəzi türkmən şair­ləri, məsələn, Bayram xan və Vəfai öz əsərlərini çağatay türkcəsi ilə qələmə almışlar. Lakin Məxdumqulu atası Azadinin və sələfi Əndə­libin yo­lunu davam etdirərək onların təsiri ilə türkməncə yazmışdır. Bunun ikinci səbəbi, heç şübhəsiz, zəngin türkmən folklorudur. Hələ uşaqlıqdan türkmən dastanlarını böyük şövqlə dinləyən Məx­dumqu­lu bu sənət incilərinin dilinə heyran olmuş, şifahi xalq ədəbiyyatı və aşıq şeri janrlarını bütün incəliklərinə qədər öy­rənmiş, mədrəsələrdə oxuduğu zaman ədəbiyyat nəzəriyyəsi sahəsindəki biliklərini təkmil­ləş­dirmiş, öz əsərləri ilə türkmən dilinə poetik vüsət, dinamizm, çe­viklik və genişlik qazandırmışdır. Əlbəttə, Məxdumqulunu türkmən ədəbi dilinin banisi adlandırmaq olmaz, ancaq onun sənəti bu dili ən yüksək bədii səviyyəyə qaldırmışdır. Bununla belə, şairin dilində ça­ğa­tay dilinin bir çox elementləri müşahidə edilir. Ona görə də böyük sə­nət­karın dilini bəzən qarışıq dilli əsərlər çərçivəsində araşdırmaq is­təyənlər də tapılır. Burada çağatayca ilə türkməncənin, d­aha geniş miqyasda kar­luqca ilə oğuzcanın olğa/bolğa məsələsi ortaya çıxır ki, bunun da ən sadə izahı belədir: qarışıq dilli əsərlərdə bəzən ol- feli bol- şək­lində işlədilir, yəni olmaq, oldu əvəzinə bomak, boldu deyi­lir. Əlavə olaraq, bizim bəzi v-lərimiz b ilə işlənir: varmaq yerinə barmak, ver­mək yerinə bermək kimi. Üçüncüsü, ismin yiyəlik, yön­lük və təsirlik hal­la­rın­da bəzi paralelliklər müşahidə edilir. Türkcə­nin oğuz qrupu dillərində, məsələn, yiyəlik halda adam+ın, yer+in, yönlük halda ada­m+a, yer+ə, tə­sirlik halda isə adam+ı, yer+i əvəzinə karluq qrupu dillə­rin­də adam+nın, yer+nin, ada­m+ğa, yer+gə, adam+nı, yer+ni va­riantları işlənir. Məxdumqulunun şeirlərində həm oğuz, həm də kar­luq variantları gözə dəyir. Bu, bəzən qafiyənin, bə­zən təqtin, bə­zən də əruzun tələbi ilə meydana çıxır.

Feli sifət sahəsində isə bizdə əsasən –an/-ən, karluqlarda yalnız –ğan/-gən variantı işlənir. Oğuzlar ol+an, al+an, ver+ən, gətir+ən dedikləri halda kar­luq­lar bol+ğan, al+ğan, ber+gən, gətir+gən deyir­lər. Məxdum­quluda bunların her iki variantı müşahidə edilir.

Nəhayət, son fərq oğuzca dəl (deyil), karluqca iməs sözlərində­dir. Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi Kişvəri iməs va­riantını işlətdiyi kimi Məxdumqulu da ara-sır­a həmin variantdan is­tifadə etmiş­dir. Ancaq hər ikisi oğuzdilli poeziyanın şairidir.

***
Məxdumqulunun yaradıcılığı Azərbaycanda həmişə sevilmiş və təqdir edilmişdir. Müxtəlif dövrlərdə mətbuatda onun şeirlərindən bəzi nümunələr çap olunmuş, haqqında yazılar qələmə alınmış, sovet döv­ründə SSRİ xalqları ədəbiyyatı (hazırda türk xalqları ədəbiyyatı) çərçivə­sin­də tədris edilmiş və öyrənilmişdir. Gənc alimlərimizdən bi­ri onun yaradıcılı­ğı barədə dissertasiya da yazmışdır.

199...-cı ıldə mərhum Fəxrəddin Əliyevin tərtib və tər­cümə et­diyi «Türkmən inciləri» kitabında Məxdumqulunun 8 şeiri verilmiş­dir. 1984-cü ildə isə şairin anadan olmasının 250 illiyi münasıbətilə «Qəm selı» adlı şeirlər kitabı buraxılmışdır. İsmayıl Vəliyevin tərtib və tərcümə etdiyi bu kiçikhəcmli kitabda 102 şeir öz əksini tapmış­dır. Professor Pənah Xəlilov kitaba 7 səhifəlik önsöz yazmış, onun 3 səhifəsini şairin Azərbaycanda olub-olmamasına (olmama­sına) həsr etmişdir. Təbii ki, sovet dövründə nəşr olunduğuna görə, bu kitabda Məxdumqulunun dini məz­munlu şeir­lərindən heç bir nümunə veril­mə­mişdir. Yeri gəlmişkən demək la­zımdır ki, sovet dövründə Türk­mənistanın özündə də şairin dini şe­ir­lərini çap etmək mümkün olma­mış, onların üstündən sükutla keçilmişdir. Ona görə də müstəqillik döv­ründə Məxdumqulunun kitabla­rından birini «Bağışla bizi» adıyla çap edən naşirlər (bu, şairin ən məşhur dini şeirlərindən biri­nin adı­dır) həmin çatışmazlığı da aradan qaldırmış, böyük sənət­kardan bir növ üzr istəmişlər.

Əlinizdəki bu kitab da həcm məhdudluğu üzündən Məxdum­qu­lunun yaradıcılığını tam şə­kildə əhatə etmir. Burada onun şeir­ləri­nin təxminən yarısı toplanmışdır. Şeirlər ana dilimizə türkməncə ori­nalından uyğun­laş­dırılmışdır.

Türkmən şairlərindən biri Məxdumqulu haqqında obrazlı şəkil­də be­lə demişdir: «Xalqın sönməz çırağı Ulu ustad Fəraqi». Bu ol­duq­ca isabətli bənzətmədir. Məxdumqulu türkmənlər üçün o qədər böyük əhəmiyyət kəsb edir ki, onlar bir şeyi daha dolğun şəkildə ifa­də və izah etmək üçün Fəraqidən bir şeir parçasını misal gətirirlər. Bu mənada Türkmənistan Dövlət Universitetinə, Elmlər Akademiya­sının Dil və Ədəbiyyat İnstituna, bir sıra müəssisə və mərkəzə dahi şairin adını verilməsi heç də əbəs deyil. Türkmənistan Respublikası­nın beynəlxalq miqyasda verilən ən yüksək dövlət mükafatlarından biri isə «Xalqara Məxdumqulu Bayrağı» ad­lanır.

Biz böyük türkmən şairi Məxdumqulu Fəraqinin seçilmiş əsər­lərini də TürkSOY kitabxanası seriyasından buraxmaq­la Türk Dün­yasına kiçik bir töhfə vermək istədik. Bu kitab da həmin silsilənin əv­­vəlki kitabları kimi tam könüllülük əsasında, heç bir əmək haqqı, məvacib və ho­no­rar alın­madan hazırlanmış, tanınmış işadamı-me­senat Vəliyev Şah­mar Rüs­təm oğlunun sponsorluğu ilə nəşr edil­miş­dir. Hörmətli Şahmar müəllimə dərin təşəkkürü özümüzə borc bili­rik.

Qardaş türkmən xalqına, onun qədim, köklü və zəngin mədə­niy­yətinə, dünyaya Məxdumqulu kimi bir düha bəxş etmiş ədə­biy­ya­tına sonsuz ehtiram və sevgi ilə,


Ramiz ƏSKƏR

Bakı, 23fevral 2010-cu il
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə