MÜbariz yusifov m IL Azərbaycan Respublikası Prezidentinin


Nizamidə  azorbaycançılıq



Yüklə 4.66 Mb.
Pdf просмотр
səhifə3/10
tarix06.05.2017
ölçüsü4.66 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

28

Nizamidə  azorbaycançılıq

şüurun  canlanmasına  münbit  şərait  olan  yerlərdə  türkdilli 

ədəbiyüatm  da  yarandığı  müşahidə  edilirdi.  Bu  cəhətdən, 

Qırğızıstanda  Yusif Balasaqunlunun  yazdığı  «Qudatqu  bilik» 

(«Xoşbəxtliyə  aparan  bilik»)  adlı  böyük  poeması  buna 

nümunə  idi.  Ancaq  fars  dilinin  İran,  Azərbaycan,  Orta  Asiya, 

Hindistan  və  Kiçik  Asiya  kimi  geniş  bir  arealda  yayılması 

müqabilində  türkdilli  əsərlər  kölgədə  qalırdı.1  Eyni  zamanda, 

onu  da  nəzərə  almaq  lazımdır  ki,  Yusif Balasaqunlu  (1017- 

1077)  XI  əsrin  70-ci  illərinin  əvvəlində  yazdığı  «Qudatqu 

bilik»  adlı  əsərini  Firdovsinin  «Şahnamə»sinə  cavab  olaraq 

yaratmışdı.  Ona görə  də  onun  adı  həm  də  «Şahnameyi-türki» 

adlandırılırdı.1

 2 Görünür,  farsdilli poeziyanın geniş yayıldığı bir 

məqamda 

türkdilli 

əsərlərin 

şöhrət  tapmasına 

zəmin 

yaranmamışdı.  Ancaq onu da nəzərə  almaq lazımdır ki,  həmin 



dövrdə  türk  dillərinin  hər  hansı  birində  yaranmış  əsərlərin 

bədii  dəyəri,  ictimai  əhəmiyyəti  farsdilli  ədəbiyyatdan  daha 

üstün  sayılmalıdır.  Çünki  türk  dillərində  yaranan  əsərlər 

bütövlükdə  ümumtürk  milli  şüurunun  oyadılmasında  və 

canlandırılmasında müstəsna əhəmiyyət kəsb edə bilərdi.

Dövrün  ən  görkəmli  şəxsiyyətlərindən  biri  kimi  adı  öz 

zamanından  çox-çox  uzaqlara  gedib  çıxan  Nizami  də  əsas 

əsərlərini  fars  dilidə  yazıb  yaratmışdır.  Çünki  fars  dilində 

yazmaq,  bir növ asan  idi.  Bu mənada ki,  bu  dilin  bədii  üslubu 

zaman-zaman cilalana-cilalana gəlmişdi.  Ona görə də bu dildə 

poeziya  daha  ritmik  və  ahəngdar  səslənirdi.  Digər  tərəfdən 

fars  dili  geniş  arealda  yayıldığından  bu  dildə  yazılan  əsərlərə 

oxunaqlıq  baxımından  maraq  daha  artıq  idi.  Poetik  üslub  bu 

dili  o  dərəcədə  cilalaya  bilmişdi  ki,  təsvirin  özündə  xüsusi 

«standart»  ifadələr  formalaşmışdı  və  sabit  norma  əmələ 

gəlmişdi.  Bunun  sayəsində  yazılan  əsərlər  fars  dili  bilənlər 

üçün  asan  başa  düşülürdü.  Türk  dillərində  yazılan  əsərlər  isə 

bu  dillərin  hər  hansı  birində  yazılmalı  idi.  Başqa  ərazilərdə 

yaşayan  türkdilli  xalqların  isə  bu  əsərlərin  dilini  başa

1 Bax: Rüstəm Əliyev. Nizami Gəncəvi. Bakı, «Yazıçı»,  1991, s.  21-23.

2 Azərbaycan tarixi.  Ш-ХШ əsrin I rübü, II cild, Bakı, «Elm», 2007, s.  526.

29


Mübariz  Yusifov

düşməsində  çətinliklər  baş  verirdi.  Çünki  türkdilli  xalqlar 

vahid türkdilli bir dövlət yarada bilməmişdilər ki,  bu xalqların 

içərisindən  çıxan  söz  ustalan  ümumi  normalara  malik  olan 

dildə  bir-birini  asan başa  düşə  bilə  idilər.  Daha  sonra,  farsdi­

lli  ədəbiyyatın  ən  seçilmiş  nümunələri  hökmdarlara  həsr 

olunurdu.  Hökmdarlara  həsr  olunan  əsərlərin  isə  qorunma 

ehtimalı  daha çox idi.  Türk dillərinin birində yazılmış əsərlər, 

daha dəqiq və çəkinmədən desək, milli şüurun oynamadığı bir 

məqamda  kimin tərəfindən  qorunub  saxlanmalı  idi?  Olsun  ki, 

tarixlərdə  türk  mənşəli  böyük  sənətkarlar  ana  dilində 

möhtəşəm  əsərlər  yaratmışlar.  Ancaq  onlardan  nə  qədəri  bi­

ganəlik  mühitində  zəmanəmizə  qədər  gəlib  çıxmışdır? 

Olduqca  az,  cüzi  miqdarda.  Baxmayaraq  ki,  Azərbaycan 

mənşəli  söz  ustalan  özlərinin  möhtəşəm  əsərlərini  fars 

dilində  yaratmışlar,  hər  halda,  bu  əsərlərin  içərisində  Azər­

baycanın da payı  vardır.  O baxır,  hansı  müəllif öz əsərlərində 

milliliyə  nə  dərəcədə  yer  ayırmışdır.  Nizaminin  əsərlərinə 

gəlincə,  tam  haqqımız var deməyə ki,  onun  əsərlərinin  yalnız 

zahiri  farsdır.  Nizaminin  bütün  əldə  olan  əsərlərinin  ruhu 

Azərbaycandır və  Azərbaycanla  bağlıdır.  Bu  böyük  şəxsiyyət 

heç  zaman  öz  milli  mənşəyinə  və  etnik  təəssübkeşliyinə 

biganə  olmamışdır.  O  öz milli  düşüncələrini,  Azərbaycançılıq 

ideyalarını fars dili pərdəsi  ilə örtülü şəkildə vermişdir.  Təsvir 

etdiyi  bütün  hadisələrin  bədii  bəzək-düzəyi  altında  öz  milli 

təəssübkeşliyini  tam  təfərrüatı  ilə  canlandırmışdır.  Nizami 

əsərlərini  oxuduqca,  onun  dilini  təhlil  etdikcə  belə  bir  fikrə 

haqqa qazandırmaq olur ki, bu əsərlərin  ancaq zahiri, görünən 

tərəfi  farsçılığa  aiddir,  batini,  ruhu,  milli  dəyərləri  ancaq  öz 

xalqına,  Azərbaycana  məxsusdur.  Onun  üzərindən  zahiri 

pərdəni, bər-bəzəyi,  rəngarəng bədii  örtüyü götürdükdə aşağı, 

alt  qatda  Azərbaycançılıq  ümmanının  çağladığını  müşahidə 

etmək  olur.  Şair  özü  də  sözə  bər-bəzək  vurduğunu,  zahiri 

«qabıq»  içərisində  «məğzi»  (batini)  əsas  götürdüyünü  etiraf 

edir:

Nizamidə  azərbaycançılıq

Dastanı düzərkən fikrim açıqdı 

Söz səlis olsa da yol dolaşıqdı.

İskəndər haqqında heç bir əsərdə 

Məlumat görmədim yığcam bir yerdə 

Sözlərlə dolmuşdur xəzinə içi 

Ancaq hər nüsxə bir dağınıq inci 

Hər köhnə nüsxədən əsas alaraq 

Onu öz şeirimlə bəzədim ancaq 

Ən  qədim tarixi əsərlərdən mən 

Yəhudi, nəsrani, pəhləvilərdən 

Ən  incə sözləri əlimə saldım 



Qabığı ataraq məğzini aldım.

Müxtəlif dillərdən yığdım çox sözlər 

Bunlardan düzüldü yazdığım əsər.

İ,  I,  2004,  54.

Nizami  özü  «İskəndəmamə»ni  yazarkən  Firdovsinin 

yazdığına münasibətini də bildirir.  Şeir dili ilə belə deyilir:

Köhnə söz ustası o Tuslu şair 

Söz gəlinlərini bəzədi  bir-biri.

Düzdü  dastanlara çox inci,  gövhər,

Yenə də qaldı çox bakirə sözlər.

Yazsaydı tarixdə bütün olanı,

Çox uzun sürərdi onun dastanı.

Sevmədiklərinə etmədi hörmət 

Bəyəndiklərinə göstərdi rəğbət.

Dostlara o paydan ayırdı bir az 

Halvanı  təklikdə yemək yaramaz.

Nizami bu sapa düzərkən gövhər,

Qələmdən silindi qələm görənlər.

Hansı bir incini keçirdi ələ 

Onları  çəkdi öz söz çəkisiylə 

Uğurla ucaltdı «Şərəfnamə»ni 

Köhnəni bununla eylədi yeni.

İ, I, 2004, 42-43.

31


Mübariz  Yusifov

Nizami  burada  açıqca  deyir  ki,  Firdovsinin  təsvirində 

sevmədiklərinə,  ilk növbədə türklərə rəğbət yoxdur.  Onun ya­

zısında  bakirə  sözlər,  yəni  türklərin  ictimai-siyasi  həyatdakı 

mövqeyinə  aid  fikirlər  deyilməmiş  qalıb.  Mən  isə  Firdovsi 

tərəfindən  təriflənənləri  atıb  sözü  öz  sapıma  düzdüm  və 

«İskəndəmamə»ni  ucaltdım.  Təsadüfi  deyildir  ki,  Nizami  və 

Firdovsi  haqqında  fikir  söyləyən  tədqiqatçılar Nizaminin  türk 

(Azərbaycanlı),  Firdovsinin  isə  fars  ruhu  ilə  nəfəs  aldığını 

göstərirlər.  Məmməd  Əmin  Rəsulzadə  bu  barədə  yazır: 

«Firdovsi  müxtəlif  dastan,  əfsanə  və  hekayələrdən  İran 

tarixini  və  fars  ənənələrini  canlandırmaq  və  yaşatmaq  üçün 

istifadə etmişdir.  Nizami  isə tarixi  hadisələrdən özü üçün əsas 

məqsəd  olan  həqiqət  naminə  gözəllik  yaratmaq  üçün 

faydalanmışdır.  Firdovsidə qatı bir irq təəssübü hökm  sürdüyü 

halda  Nizamiyə  bu  təəssüb  yabançıdır.  Onun  üçün  mühüm 

olanı  qan  deyil,  imandır.  Farslığın  ən  böyük  və  ən  parlaq 

ənənəsi  zərdüştlük  və  atəşpərəstlikdir.  Belə  olduğu  halda, 

fars  şeirinin  Firdovsidən  sonra  ikinci  böyük  dirəyi  olan 

Nizami  bu təlimə nə üçün bu qədər düşməndir? Onun üçün ki, 

sözün  həqiqi  mənasında  Nizamidə  farslıq  duyğusu  yoxdur. 

Farsca yazsa da duyğu və  şüuru  farslıqdan  uzaqdır.  Əsərlərini 

ərəbcə yazdıqları  halda türklük haqqındakı  duyğulan  ilə,  türk 

mədəniyyəti  və  vətənpərvərliyi  tarixində  müstəsna  yer  tutan 

Kaşğarlı  Mahmudlar,  Qurlu  Fəxrəddin  Mübarəkşahlar, 

Zəməxşərli  Mahmudlar  nə  qədər  türkdürlərsə  Nizami  də  o 

qədər türkdür!».1

Nizaminin əsərlərində  «türk» sözü türkdilli xalqlar üçün 

ümumiləşdirilmiş  bir  ad  kimi  işlədilir.  Yəni  özbək,  qazax, 

qırğız,  tatar,  türkmən,  kumık,  nöqay  kimi  fərdiləşmiş  milli 

adlar,  görünür,  ümumi  bir  etnik  adda  ifadə  edilmişdir.  Müasir 

dövrdə  isə  türk  xalqlan  artıq  diferensial  etnos  kimi  öz  adlan 

ilə  xüsusiləşdirilərək  adlandırılır.  Nizami  isə  Azərbaycanlı

1 Məmməd Əmin Rəsulzadə. Azərbaycan şairi Nizami. Bakı, Azərbaycan Dövlət 

Nəşriyyatı,  1991, s.  136-140.

32

Nizamidə  azorbaycançılıq

olduğu  üçün  türk  haqqında  danışanda  onlan  qazağa,  tatara, 

türkmənə  bölmür,  hətta,  Azərbaycanlılara  da  türk  adını  şamil 

edir.  Onun  milli  təəssübkeşliyi,  əsərlərindən  də  göründüyü 

kimi  o  qədər  güclüdür  ki,  hətta,  başqa  türk  xalqlanna  aid 

hadisələrdən  bəhs  etdiyi  məqamlarda  onlara  Azərbaycanlı 

etnik  təbiəti  baxımından  yanaşır.  Eyni  zamanda,  mənşəyinə 

görə türk  etnosuna  daxil  olmayan  insanlardakı  yaxşı  cəhətləri 

təsvir  etdikdə  onlarda  Azərbaycanlı  xarakterinə  uyğun 

əlamətlər  müşahidə  edərək  həmin  obrazlan  da  Azərbaycanlı 

təsəvvüründə türkiləşdirir.

Nizaminin  Azərbaycanlı  olması  barədə  mübahisə 

açmaq  əlbəttə  ki,  artıq  bir  iş  kimi  nəzərə  alınmalıdır.  Çünki 

Nizami  barədə  aparılan  tədqiqatların  çox  böyük  əksəriyyəti 

onun  Azərbaycanlı  olduğunu  quru  sözlə  yox,  faktlarla  təsdiq 

edirlər.  Elə  İranın  tədqiqatçılarının  özləri  də  Nizamidən  türk 

(Azərbaycanlı)  iyi  gəldiyini  təsdiq  edirlər.  Nizaminin  İran 

şairi  adlandırılması,  əslində,  Avropa  şərqşünaslarının  yanlış 

ideyasından  doğmuşdur.  Sonra  isə  bəzi  rus  müəllifləri  də  bu 

ideyanı  təsdiq  etməyə  cəhd  göstərmişlər.  Ancaq  Y.N.Mamn 

1927-ci 


ildə  şərqşünasların  Leninqrad  kollegiyasındakı 

çıxışında  göstərilir  ki,  iranlıların  özləri  Nizaminin  Azərbay­

canlı  şair olduğunu təsdiq edirlər.  Burada qeyd olunur ki, Teh­

ran  ədəbiyyatçılarının  gözündə  Nizami  həyatın  sevinclərini 

təsvir etməyi  bacaran  şair kimi  tanınır.  Ancaq  o  Firdovsi,  Fər- 

ruhi  və  Ünsüridən  geri  qalır.  Ümumi  nəticə  isə  budur  ki, 

Nizami  fars  şairi  deyil,  o,  Azərbaycan  mühitində  yaşayıb 

yaratmışdır.  Onun  şeirləri  iranlıya  aydın  deyil,  ola  bilsin  ki, 

Qafqaz üçün o dahidir, ancaq İran üçün Nizami dahi  deyil.1

İranlı  tədqiqatçı  Səid  Nəfisi  isə  Nizami  haqqında  bəhs 

edərkən  tarixi  məqamın  özünü  saxtalaşdıraraq göstərir  ki,  Ni­

zami  dövründə  Gəncədə  türkcə  (Azərbaycanca)  danışanlar  az



1  Бах:  Ю.Н.Марр.  Статьи  и  сообщения.  Л.,  1939,  с.  255-268;  Бах:  А.Е.Крымский.  Низами  и 

его  современники.  Изд.  «Элм»,  Баку,  1981,  с.  79;  Məmməd  Cəfər  Cəfərov.  Nizaminin  fikir 

dünyası.  Bakı,  «Yazıçı»,  1982,  s.  168-169;  Tağı  Xalisbəyli.  Nizami  Gəncəvi  və  Azərbaycan 

qaynaqları.  Bakı, Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı.  1991, s.  84-85.

33


Mübariz  Yusifov

olmuşdur.  Ona  görə  də  Nizami  öz  əsərlərini  fars  dilində 

yazmışdır.  Hətta,  Səid  Nəfisi  türk  (Azərbaycan)  dilinin 

poeziyada  işə  yaramadığını  Äxistanm  adma  yox, 

elə 

Nizaminin öz adma bağlayır.1  Bəzi  ədəbiyyatda isə,  hətta,  N i­



zami  türküstanlı  kimi göstərilir.1

 2

Nizaminin  özü  «Yeddi  gözəl»  poemasında  özünün  türk 



(Azərbaycanın) olduğunu öz dili ilə bəyan edir:

Ağıl nə deyirəm,  anlayar məni,

Nələr axtanram,  o duyar məni.

Mənim şikayətim yoxluğdan deyil,

Ondandır,  ondandır,  bunu sən də bil.

Almaz türklüyümü həbəş ölkəsi.

Olmuş xoş dovğadan məhrum cümləsi.

Y G, 2004, 45.

Yəni  mənim  türk  (Azərbaycanlı)  olduğumu  Həbəşistana 

bənzər bu  cahil  ölkəsi  (cəhalət adamlan)  qəbul  etmirlər.  Tür­

klərin  (azərbaycanlıların)  milli  xörəyi  olan  dovğanı  yemirlər 

(şirin  və  dadlı  əsərlərimi  oxumurlar).  Görünür,  Nizaminin  öz 

dövründə  də  onun  Azərbaycanlı  olduğunu  qəbul  etməyənlər 

var  imiş.  Ancaq  burada  uzun-uzadı  sadalamaq  artıqdır  ki, 

müxtəlif  millərlərdən  olan  böyük  tədqiqatçılar  Nizamini 

Azərbaycanlı  bir  şair  və  mütəfəkkir,  dahi  söz  ustası  kimi 

tanıyırlar.  Buradaca  Nizaminin  milliyyətində  bəzi  çaşdmcı 

meyllər  haqqında  söhbət  açmaq  da  yerinə  düşər.  «Leyli  və 

Məcnun»da  Nizaminin  anasının  xatirəsi  ilə  əlaqədar  olan 

hissə belə başlanır:



Kürd qızı anam da bizi tərk etdi 

Bir ana qəlbiylə dynyadan getdi.

1 Divani-qəsaid və qezəliyyate-Nizami Gəncəvi (Müqəddimə  Səid Nəfisinindir.) 

Tehran,  1338 hicri), s. 45.

2 A.E.Крымский. Низами и его современники, с. 42; Məmməd Cəfər Cəfərov. 

Nizaminin fikir dünyası. Bakı,  «Yazıçı»,  1982, s.  171.

34

Nizamidə  azərbaycançılıq

Nə qədər ağlayıb yansa da ürək 

Anama dil  verən varmıdır görək?

L-M, 204,  54.

Əvvəla,  «Kürd  qızı  anam»  ifadəsinin  məntiqinə  nəzər 

salaq.  Kiminsə  anası  kürd  yox,  gürcü  də  ola  bilər,  rus  da, 

yəhudi  da,  alman  da,  fransız  da  və  s.  Məntiqə  sığmaz  ki,  hər 

kəs  öz  anasının  milliyyətini  qabardıb  ortaya  qoysun.  O  da  ol­

sun ki,  Nizami  belə  bir ifadə  işlədib  özündən  sonra  gələn  nə­

sillərdə  bir  çaş-başlıq  yaratsın.  Bu  inandırıcı  deyildir.  İkinci 

tərəfdən  əsər  Şirvanşah  Axsitana  həsr  olunmuşdu.  O  da  öz 

milli  kökünün  fars  olması  ilə  fəxr edirdi.  Bu  halda Nizami  elə 

anasının  fars  olduğunu  da  yaza  bilərdi.  Üçüncü  bir  tərəfdən, 

burada açıq-aşkar tərcümə naqisliyi görünür.

Əsərin farscasında həmin hissənin birinci misrası belədir:

Gər madəre mən Rəiseyi-kord 

Madər sefətane pişe mən mord 

Anam Rəisə kürd olsa da 

Qarşımda ana sifətində öldü

Rəiseyi-kord kürd qızı  anam  anlayışını  vermir.  «Rəiseyi 

kord»  əslində  «Kord  Rəisə»  deməkdir.  Söhbət  isə  «Kord» 

sözü üzərində gedir.  Beytin mənasını tərcümə edəndə «Kord» 

sözünün  «Kürd»  mənasında  anlaşılmasının  özündə  bir  daha 

məntiqsizlik  aydın  görünür.  Bu  nccə  məntiqdir  ki,  deyilir: 

«Əgər  anam  Rəiseyi  kürd  idisə  (yenə)  qarşımda  ana  sifətində 

öldü».  Digər tərəfdən  «Rəiseye-kord»  kürd  Rəisə  kimi  də  an­

laşılmır.  Deməli,  «Kord»  sözünün  özü  düzgün  mənada 

verilmir.  Ə.Səfərli  və  X.Yusifovun,  «Qədim  və  orta  əsrlər 

Azərbaycan  ədəbiyyatı»  dərsliyində  həmin  misranın  izahı  ilə 

əlaqədar deyilir:  «Nizaminin  anasının adı  Rəisə  şəklində  qeyd 

edilmişdir.  Son  vaxtlara  qədər  onun  kürd  olduğunu  yazırlar. 

Lakin  bizə  görə  Nizami  onun  kürd  olduğunu  yox,  igid 

olduğunu  yazmışdır.  Buradakı  «Kord»  sözü  Nizami  dövründə 

igid  mənası  verən  «qord»  sözü  ilə  eyni  cür  yazılır,  «kaf»  və

35


Mübariz  Yusifov

«gaf»  hərfləri  bir-birindən  seçilmirdi.  Ancaq  beytin  m ənası 

tələb  edir ki,  biz  onu  «qord»  şəklində  oxuyaq.  Sanki  Nizami 

anasının  igidliyi  ilə  anasayağı  ölməsini  qarşılaşdıraraq  təzad 

yaratmışdır».1 1

  Bu izahda diqqəti  çəkən məsələ «kaf» və «gaf» 

hərflərinin  yazılışıdır.  Doğrudan  da  ərəb  əlifbasında    ol­

madığından  «gaf»  işarəsi  də  yoxdur.  Farslar  ərəb  əlifbası 

qəbul  edərkən  «g»  səsini  lə  əvvəllər  «kaf»  ilə  yazmışlar. 

Sonralar  isə  «kaf»m  üzərinə  bir  xətt  çəkməklə  «gaf»  hərfi 

yaratmışlar.  Ayn-ayn  vaxtarda  «kaf»  ilə  «gaf»  paralel  də 

işlənmişdir.  Aşıq  Ələsgərin  «Üç  hərflə  adın  eylərəm  aşkar, 

biri  kafdır,  biri  lamdır,  biri  sad»  misralannda  «kaf»,  «lam», 

«sad» Kilas  yazılır.  «Gilas»  oxunur.  Bu  mənada,  «kord»  sözü 

Nizamidə  «kaf»  ilə  yazılmış  olsa  belə  «g»  başlanğıcı  ilə 

oxunmalıdır.  Çünki  əw əla,  məntiq  belə  tələb  edir,  ikincisi, 

Nizami 

mətnlərinin 



katiblər 

tərəfindən 

köçürülərək 

variantlığa  düçar  olması  da  istisna  deyildir.  Bu  halda  məntiqə 

əsaslanmaq  lazım  gəlir.  Qeyd  etmək  lazımdır ki,  «Fərhənge- 

farsi 


be 

rusi» 


(«Персидско-русский 

словарь» 

изд. 

«Советская  Энциклопедия»,  М,  1970,  с.  388)  lüğətində 



«gaf» başlanğıcı  ilə  yazılan  və q başlanğıcı  ilə  deyilən «qord» 

sözü  qeydə  alınmışdır.  Sözün  mənası  qəhrəman,  igid,  pəhlə­

van kimi göstərilir.  Buraya onu da əlavə etmək lazımdır ki,  bu 

beytdə  məğrur,  qoçaq, fədakar mənalarının  ifadəsi  də  istisna 

sayılmaz.  İndi  də  qayıdaq  beytin  mətniqinə.  Fars  dilindəki 

variantda  deyilirsə  «Gər  madəre-mən  Rəiseye-kord,  Madər 

sefətane pişe mən mord» bu belə anlaşılmalıdır:  «Əgər mənim 

anam  Rəisə  igid  (qoqaç,  mərd,  məğrur,  fədakar)  olsa  da 

qarşımda (pəhləvan,  qəhrəman kimi  yox) bir ana kimi  öldü».

Nizaminin  əsərlərində  belə  çaşdırıcı  məqamlara  rast 

gəlmək  olur.  Əlbəttə  ki,  bunlar Nizaminin  günahı  deyildi,  ilk 

növbədə  katiblərin  ya  laqeydliyi,  ya  da  qəsdən  çaşdıncılıq 

məqsədi  idi.  Nizami  əsərlərinin  ruhunda  Azərbaycançılığın 

güclü  və  qabarıq  olduğunu  duyan  katiblər  və  ya  İran

1 Ə.Səfərli, X.Yusifov. Qədim və orta əsrlər Azərbaycan ədəbiyyatı. Bakı, «Maarif», 

1982,  s.  79-80.

36  2 ^ *

Nizamido  azərbaycançılıq

təmayüllü  şərhçilər  qəsdən  Nizaminin  milliyyətini  azdırmaq 

məqsədi  ilə belə çaşdırıcı üsullara əl atmışlar.

Məmməd  Cəfər Cəfərov  yazır ki,  «Başqa tədqiqatçılar­

dan da kimi si  şairin Bağdadda,  kimisi  «əfsanəvi»  Qumda ana­

dan  olduğunu  iddia  etmişdir.  Bu  «Qum  məsələsi»  də 

mübahisə  doğurmuşdur.  Biri  bu yerin  Şərqi  İranda,  digəri  isə 

Şamaxıda olduğunu göstərir.  Nizamini «Şirvanşahlar sarayının 

şairi»də  adlandıranlar  olmuşdur.  Şairin  həyatı,  yaşadığı  əsrin 

adamlarına  münasibəti,  əsərləri  haqqında  belə  uydurmalar 

çoxdur».1 A.E.Krımski  ingilis  müəllifi  Q.Auzliyə  əsaslanaraq 

onun  ingilis  dilində  yazdığı  və  guya  Nizamiyə  aid  olan  belə 

bir cümləni  misal  gətirir:  «В  Гяндже  он  словно  жемчужина, 

скрытая  на дне моря:  его  в Гяндже  мало ценят,  потому что 

он  родом  из  нагорий  г.  Кума».2  Bu  çaşdırıcı  informasiyadan 

istifadə  edən  bəzi  həvəskarlar cuşa  gəlib haradansa Nizamiyə 

aid olmayan belə bir quraşdırma beyti  ortaya atıblar:

Əz Qəhestane şəhr-e Qoməm

Ke dorr dər bəhr-e Gəncc qonəm

(Mən mirvari kimi Gəncə dənizində

Qərq olsam da dağda yerləşən Qum şəhərindənəm).

Bu beytə əsaslanıb Nizamini  Saxur,  Ləzgi və  digər mil­

lətlərə  aid  edənlər  də  var.  İran  alimi  doktor  Səid  Həmidi 

2010-cu  ildə  yazdığı  «Xəmseyi  Nizami  Gəncəvi»  («Nizami 

Gəncəvinin  Xəmsəsi»)  adlı  kitabda  özündən  əvvəl  Nizamini 

tədqiq  edən  alimlərdən  Vəhid  Dəstgirdi,  Səid  Nəfisi, 

M.Zərrinkubiyə  əsaslanaraq  yazır  ki,  Nizamidə  «Əhli-qum» 

məsələsi  yoxdur.  (Həmin  əsər,  s.  113).  Olsun  ki,  Nizami 

barədə  çaşdırıcı  fikir  yaradılması  məqsədi  ilə  hansısa 

əlyazmaya  belə  bir beyt  qəsdən  daxil  edilmişdir.  Çox  təəssüf 

ki,  Ziya  Bünyadov kimi  tanınmış  alim  də əsaslandığı  mənbəni 

göstərmədiyi  halda  bu  yanlışlığı  təsdiq  etməyə  çalışır:

1 Məmməd Cəfər Cəfərov. Nizaminin fikir dünyası.  Bakı, «Yazıçı»,  1982, s.  171-172.

2 А.Е.Крымский.  Низами и его современники. Изд:  «Элм», Баку,  1981, с. 48.

37


Mübariz  Yusifov

«Nizami  Qum  şəhərində  doğulmuşdur.  («Mən  mirvari  kim i 

Gəncə  dənizində  qərq  o lsam .  da  dağda  yerləşən  Qum 

şəhərindənəm»).  Qum  kəndi  hazırda  Azərbaycanın  Qax 

rayonunda  yerləşir.  Nizaminin  İran  Qumundan  olduğu  fikrini 

bir kənara  atmaq lazımdır».2

 1  Açıq-aşkar Nizamiyə  isnad  Veri­

lən  cümlədə  heç  bir  məntiq  yoxdur.  Nə  Gəncədə  dəniz  var, 

nə  də  Gəncə  dənizkənarı  ərazidə  deyildir.  Əlavə  şərhə 

girişmədən  də  bu  fikrin  səhv  olduğunu,  Nizamiyə  aidiyəti 

olmadığını  görmək  mümkündür.  Doğru  olaraq  Nizaminin 

2004-cü  ildə  latın  əlifbası  ilə  yenidən  çap  edilən  Azərbaycan 

dilindəki  «İskəndəmamə»nin  «İqbalnamə»  hissəsinə  həmin 

yanlış  beyt  daxil  edilməmişdir.  Bunlar  onun  üçündür  ki, 

Nizami  kimi  böyük  bir  şəxsiyyət  öz  milliliyindən  təcrid 

edilsin,  bu  da  mümkün  olmadıqda  çaşdırıcı  versiyalar axtarıl­

sın.  Ancaq  bunlar  əbəsdir.  Nizami  öz  qəlbi,  ruhu,  düşüncəsi 

ilə  Azərbaycanlıdır,  Azərbaycan  xalqına  məxsusdur.  Nizami­

nin poemalarının  fars dilində olmasına baxmayaraq hansı  mis­

rasının batini  şərh  edilsə р  batin  «Mən Azərbaycanlıyam» de­

yə səslənib haray çəkəcəkdir.

2. Dövlətçilik ideyalarının təməli

Mümkün  dcyild  ki,  Nizami  dövründən  əvvəl  və  Ni­

zaminin  öz  dövründə Azərbaycan  məkanında mövcud olan və 

ideya-siyasi  cəhətdən  Azərbaycançılığa  yad  olan  dövlətçilik 

qurumları  Nizami  kimi  qlobal  təfəkkür  sahibini  düşün- 

dərməsin. 

Nizaminin  əsərlərinin  təhlili  verilən  bütün 

tədqiqatların  bir  çoxunda  onun  ədalətli  hökmdar  axtanşmda 

olduğu  göstərilir.  Tədqiqatlarda  belə  bir fikir  ifadə  olunur ki, 

ədalətli  hökmdar  axtarışı  «Sirlər  xəzinəsi»ndən  başlayaraq 

«Xosrov və  Şirin»də, «Leyli və Məcnun»da, «Yeddi gözəl»də 

davam 


etdirilmiş, 

«İskəndəmamə»də 

son 

mərhələyə 



çatdırılmışdır.

1 Ziya Bünyadov. Azərbaycan Atabəyləri dövləti.  Bakı, «Elm»,  1985, s. 225.

38

Nizamidə  azərbaycançdıq

Məmməd  Cəfər  Cəfərov  yazır  ki,  «Nizami  ideal  şah 

axtarmışdır»  «məşhur»  cümləsinə  və  «Xosrov,  Bəhram-Gur 

nəhayət,  İskəndərin  şəxsində  ideal  şah  surətləri  yaratmışdır» 

hökmünə  şairin  800  illik  yubileyi  ərəfəsində  nəşr  olunan  bir 

çox yazılarda rast gəlirik.  Çoxlan da Nizaminin  dövlət qurulu­

şu  haqqında  fikirlərini  yalnız  bu  «ideal  şah»  surətlərinin 

əməllərində,  hərəkətlərində  aramışlar.  Nizaminin  axtardığı 

ideal  şah  yox,  ideal  cəmiyyət,  ideal  dövlət quruluşu,  «ellə bir­

likdə»  idarə  olunan  bir üsuli-idarə,  «Gavə  bayrağına»  hörmət 

edən  bir  quruluş  olmuşdur».1  Qətiyyətlə  demək  olar ki,  Niza­

minin  əsərlərində  onun  ədalətli  hökmdar  obrazı  yaratması 

barədə 

fikir 


söylənilməsi 

Nizami 


ideyalarının 

sadələşdirilməsindən  və  bəsitləşdirilməsindən  başqa  bir  şey 

deyildir.  Nizamini  bu  əsərlərdə  ideal  hökmdardan  daha  artıq 

azad,  firavan,  müstəqil,  milli  və  demokratik  əsaslı  bir 

cəmiyyətin  mövcudluğu  kimi  məsələlər  düşündürmüşdür. 

Əgər Nizamini ədalətli  və ədaləti özünə bayraq edən ideal bir 

hökmdar obrazı  yaratmaq  düşündürsə  idi  bu  Nizami  üçün  heç 

də  çətin  deyildi. 

Elə  bu  fikirlərini  Nizami 

«Sirlər 


xəzinəsi»ndə  öz  bədii  təxəyyülünün  məhsuluna  çevirib  ideal 

hökmdar  yarada  bilərdi  və  bununla  da  hər  şey  həll  olunub 

qurtarardı.  Nizaminin məqsədi  isə heç də təkcə  ideal  hökmdar 

obrazı  yaratmaqdan  ibarət  olmamışdır.  Əgər  doğrudan  da  Ni­

zaminin  qarşısında  belə  bir  məqsəd  dururdusa  onda  nə  üçün 

«İskəndəmamə»də  qeyri-müəyyən  bir  Şimal  ölkəsində 

hökmdarsız  «Azad  cəmiyyət»  təsəvvürü  yaradırdı.  Nizami 

hər  şeydən  əvvəl  cəmiyyətdə  haqq,  ədalət,  sərbəstlik, 

azadlıq,  müstəqillik  ideyalarının  bərqərar  olması  yollan 

barədə  düşünürdü.  Çünki  Nizamidən  əvvəl  və  Nizami 

dövründəki  cəmiyyətdə  ictimai  ədalətsizlik hökm  sürürdü.  Bu 

ədalətsizlik  Azərbaycan  cəmiyyətində  də  mövcud  idi. 

Nizaminin gözü qabağındakı  Azərbaycanda sadə  insanlar əzab 

içində  idi.  Tez-tez  baş  verən  siyasi  mübarizə  şəraitində  xalq 

müflisləşirdi.  Xalqın  əsrlər  boyu  yaratdığı  mənəvi  sərvətin

Məmməd Cəfər Cəfərov. Nizaminin fikir dünyası. Bakı, «Yazıçı»,  1982, s. 46,50.

39


Mübariz  Yusifov

gələcək  nəsillərə  etibarlı  daşıyıcısı  olan  ana  d ilin d ə n  

istifadədə  məhdudiyyətlər var  idi.  Nizami  bunlan  yaxşı  b ilir ­

di.  Çünki  cəmiyyətin  bir  üzvi  kimi  Nizami  də  bu  h a d isə lə rin  

içində  idi  və  ədalətsizlik  şəraitində  o  da  zamanın  axınına  q o ­

şulub  gedirdi.  Nizami  düşünürdü  ki,  zamanın  am ansızlığı 

ondan  əvvəl  baş  verdiyi  kimi,  onun  dövründə  də  m övcuddur 

və gələcək dövrlərdə də öz axan  ilə davam edə bilər.  Belə  b ir 

şəraitdə  ictimai-siyasi  böhrandan,  milli  şüurun  deqradasiyaya 

uğramasından  xalqı  xilas  etmək  üçün  ictimai  ədalətə  nail  o l­

maq  bütün  arzu  və  istəklərin  həyata  keçməsini  reallaşdıra 

bilərdi.  Ona  görə  də Nizami  ideal  hökmdar  axtanşından  daha 

artıq  ictimai  ədalət  axtanşmı  ön  plana  çəkirdi.  M əhz  bunun 

üçün Nizaminin əsərlərində ictimai ədalətin bərqərar edilməsi 

daha  əsas  yer  tutur.  Hökmdarlara  gəlincə,  Nizami  çox  yaxşı 

dərk edirdi  və bilirdi  ki,  hökmdarlar heç zaman ictimai  ədalət 

yaratmağa  qadir  deyildir.  Çünki  elə  bir  hökmdar  yox  idi  ki, 

qan  tökməsin,  ictimai  sərvəti  özününkü  etməyə  cəhd 

göstərməsin,  haqqı  nahaqqa  verməsin.  Ölkənin  idarəçiliyini 

sülalə  həyata  keçirdiyi  halda  hansı  demokratiyadan  söhbət 

gedə  dilərdi?  Rəsmi  yazıların,  bədii  nümunələrin  yad  dildə 

apanlması  şəraitində  hansı  milli  mənəvi  sərtvələrdən 

danışmaq  olardı?  Dövlətçilik  ideologiyası  yad  təmayüllərlə 

bağlı  olduğu  halda  hansı  milli  şüurdan  söhbət  gedə  bilərdi? 

Bütün  bunlar  Nizami  üçün  gün  kimi  aydın  idi.  Odur  ki, 

Nizami  öz  əsərlərini  zahirən  şahlara  ithafnamə  etməsinə 

baxmayaraq  batində  öz  milli  düşüncələrini,  Azərbaycançılıq 

dieyalanm  qabanqlaşdırırdı.  Bu  ideyaların  ötəri  olmaması 

üçün,  ölüb  getməməsi  üçün  nə  zamansa  milli  ziyalıların 

oxuyub,  dərk  edib  ibrət  almaları  üçün,  ən  ümdəsi,  bu 

ideyaların  yaşayıb  milli  şüurua  təsir  edə  bilməsi  üçün  onları 

dövrün  hökmdarlarına  ithafa,  xalqı  üçün  tarixi  yaddaşa  və 

ibrətə  çeviridi.  Nizaminin  əsərlərində  ana  xəttə  çevrilən 

ədalət  o  zaman  bərqərar  oluna  bilərdi  ki,  cəmiyyətdə 

müstəqillik,  azadlıq,  sərbəstlik  bərpa  edilə  idi.  Azadlıq xalqın 

daimi  arzusu  olmuşdur.  Azərbaycan  xalqının  azadlıq  arzusu 

isə  daha  qədimlərə  bağlıdır.  Nizami  dövründən  əvvəl  də

40

Nizamidə  azərbaycançılıq

azadlıq  Azərbaycan  üçün  arzu  idi,  Nizami  dövründə  də. 

Azadlıq  özü  bir arzu  idisə  xalq  nədən  azad  olmalı  idi?  Birinci 

növbədə başqa,  yad qüvvələrin təsirindən və təzyiqindən azad 

olmaq,  başqa  xalqların  adətlərinə,  dilinə,  onların  quraşdırıcı 

qayda  və  qadağanlarına  riayət  etmək  məcburiyyətindən,  bir 

sözlə,  ictimai  asılılıq əsarətindən azad  olmaq arzusu  idi.  Niza­

mi  bu  azadlıq  ideyalarına  xalqın  özünün  təbiətindən  gələn 

qanuni  bir  haqqı  kimi  baxırdı.  Bu  ideyaları  bədii  bər-bəzək 

içində  işıqlandırmaq  üçün  Nizaminin  özünün  də  təbii  və 

qanuni  haqqı var idi.  Bu haqq Nizamiyə insan azadlığını bəşər 

həyatı  üçün  vacib  yaratmış  ilahi  qüdrətindən  çatırdı.  Nizami 

analitik  təfəkkür  sahibi  olduğu  üçün  ilahi  kitab  olan  «Qurani 

kərim»ə  əsaslanırdı.  «Quran»da  insan  azadlığı  haqqında nazil 

olmuş  ayələr  bəşər  həyatının  asılılığını  istisna  edir.  Belə  ki, 

məsələn,  Allah  insanı  yaradıb,  onu  başqa canlılardan  fərqlən­

dirmək  üçün  şüur  verib.  Şüurun  təfəkkürə  çevrilməsi  və 

idrakın  ibtidaidən  aliyə  doğru  inkişaf prosesi  də  insana  aiddir. 

İnsana  şüur  ona  görə  verilib  ki,  insan  öz  cəmiyyətini  əxlaqi 

prinsiplər  üzərində  qura  bilsin,  cəmiyyətin  iradəediciliyində 

insanların  hüquq  və  azadlıqlarını  bərqərar  edə  bilsin.  Birinin 

haqqı  digəri  tərəfindən pozula  bilməsin.  İnsanlar uca  tannnin 

müqədəs  «Quran»dakı  göstərişi  ilə  ədalətli  cəmiyyət  yarada 

bilsin.  «Quran»da  insan  azadlığı  haqqındakı  ayələrdə  deyilir: 

«Həqiqətən,  biz  insanı  qarışıq  bir  nütfədən  yaratdıq.  Biz  onu 

imtahana  çəkəcəyik.  Biz  onu  eşidən,  görən  yaratdıq»;  «Biz 

ona  haqq  yolu  göstərdik.  İstər  (nemətlərimizdə)  minnətdar 

olsun,  istər nankor (bu onun öz işidir).  (İnsan,  76,  2,3).

Allahın insanı  sərbəst,  azad və müstəqil yaratması barədə 

başqa  ayələrdə  də  müvafiq  hökmlər  vardır:  «Biz  (Adəmə) 

dedik:  «Ey  Adəm,  sən  zövcənlə  (Həvva  ilə)  cənnətdə  qal  və 

hər ikiniz oradakı  meyvələrdən  istədiyiniz kimi  bol-bol  yeyin, 

yalnız  bu  ağaca  (buğdaya)  yaxın  gəlməyin.  Yoxsa  (özünüzə) 

zülm  edənlərdən  olarsınız».  (Lakin)  Şeytan  onları  azdırıb 

(buğdadan  yedizdirməklə  nemətlər  içində)  olduğu  yerdən 

uzaqlaşdırdı.  Biz  də  Adəmə,  Həvvaya  və  Şeytana):  «Bir  -  

birinizə  düşmən  kəsilərək  (buradan  kənar  olub  yer  üzünə)





Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə