MÜbariz yusifov m IL Azərbaycan Respublikası Prezidentinin



Yüklə 4.66 Mb.
Pdf просмотр
səhifə1/10
tarix06.05.2017
ölçüsü4.66 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

MÜBARİZ  YUSİFOV

M il

____________



Azərbaycan  Respublikası  Prezidentinin 

işlər İdarəsi’

PREZİDENT KİTABXANASI

“Elm və təhsil”

Bakı -2 0 1 2

Elmi redaktor: 

İsa Həbibbəyli

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının  həqiqi üzvü

Rəyçi: 

Nizami Cəfərov

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının  müxbir üzvü

Mübariz  Yusifov. Nizamidə  azərbaycançılıq. 

Bakı,  «Elm və təhsil», 2012,  168 səh.

Nizamiyə  aid  tədqiqatlarda  A zərbaycançılıqla  bağlı  m əsələlər  əlbəttə 

ki,  diqqətdən  kənarda  qalmamışdır.  Lakin  N izam inin  əsərlərində  Azərbaycan- 

çılıq  xüsusi  bir tədqiqat  mövzusu  olmamışdır.  N izam inin  əsərlərində  Azərbay- 

cançılıq,  bir  növ,  batini  nizam da  verilir.  Çünki  N izam i  dövrü  elə  bir  zaman 

m ərhələsi  deyildi  ki,  onun  milli  düşüncələri  cəm iyyətdə  açıq və  aydın  şəkildə 

bildirilə  idi.  Əks  halda,  bu  əsə rlər  zamanın  ixtiyar  sahibləri  tərəfindən  qəbul 

edilm əyə  bilərdi.  O dur  ki,  Nizami  öz  əsərlərinin  zahirini  bədiiliklə  bəzədiyi 

halda,  daxildə,  batində  bütün  diqqətini  milli  A zərbaycançılıq  ideyalarının  can- 

landınlm asına yönəltmişdir.

Ə sərdən  Nizami  həvəskarları  və  m araqlıları,  Nizam i  tədqiqatçıları,  eyni 

zamanda,  m üəllim lər və tələb ələr istifadə  edə  bilərlər.  Əsərin hazırlanm asında 

m üəllifə  öz  tövsiyələrini  verən  Gəncə  şəhəri  İcra  Hakim iyyətinin  başçısı  cə­

nab Elm ar Vəliyevə təşəkkürüm ü və m innətdarlığım ı bildirirəm .

4702000000 

Y -----------------

qrifli nəşr

N098-  2012



©   «Elm   və təhsil»,  2012

Nizamidə  azərbaycançılıq

SÖZ ÖNÜ

İnsan  cəmiyyətinin  bütün  mənəvi  keyfiyyətləri  zaman- 

zaman cəmiyyəti təşkil  edən təbəqələrin məişət həyatı,  sosial 

mühiti  və  ictimai  psixologiyası  bazasında  formalaşır.  Mənəvi 

keyfiyyət  hər bir xalqın,  millətin,  eləcə  də  etnik  qatların  şəx­

siyyət  aləmini  müəyyən  edir.  Bu  o  deməkdir  ki,  mənəvi 

keyfiyyət  bütün  insan  cəmiyyətlərinə  xas  olan  təyincdici  bir 

əlamətdir.  Yəni  ki,  mənəvi  aləm  öz  xarakterinə  görə  hamı 

üçün  vacib  olan  universal  bir  keyfiyyətdir.  Ancaq  bu 

universallığın  içərisində  təqəbələrarası  bir  sərhəd  də  vardır. 

Bu 

sərhəd 


vasitəsi 

ilə 


təbəqələrin 

biri 


digərindən 

fərqləndirilir.  Hər  təbəqənin  özünə  məxsus  olan  mənəvi 

keyfiyyətlər  aydınlıqla  müşahidə  edilir.  Məhz  təbəqələrarası 

sərhədlərə  görə  insan  cəmiyyətinə  bütövlükdə  xas  olan  mə­

nəvi  keyfiyyətlərin  fərqiləndirici  əlamətləri  meydana  çıxır. 

Məsələn,  Avropa  ölkələrinin  mənəvi  keyfiyyəti  haqqında 

düşündükdə 

onların 


hamısının 

bazasında 

«Avropa 

mədəniyyətinin»  dayandığına  şübhə  edilmir.  Ona  görə  də 

təsəvvürlərdə bir «Avropa mədəniyyətinin» mövcudluğu  artıq 

çoxdan  bəri  formalaşmışdır.  Ancaq  bu  o  demək  deyildir  ki, 

bütün Avropa ölkələrində yaşayan xalqların hamısında ümumi 

bir  «Avropa  mədəniyyəti»  hökm  sürür.  Aydın  məsələdir  ki, 

bu belə  deyildir.  Çünki  ingilislər,  almanlar,  fransızlar,  italyan­

lar,  çexlər,  slovaklar  və  s.  xalqlar  ümumi  «Avropa  mədəniy­

yətinə» məxsus əhali olsa da onların hər birinin  özünəməxsus 

milli  (etnik)  mənəvi  keyfiyyətləri  vardır.  Məsələn,  ingilis 

mənəviyyatı  alman,  fransız,  italiyan,  çex və  s.  digər etnosların 

mənəviyyatı  ilə  eyni  sayıla  bilməz.  Digər  regionlarda 

məskunlaşmış  əhali  haqqında  da  eyni  fikirləri  söyləmək 

mümkündür.  Məsələn,  Azərbaycan,  ərəb,  İran  etnosu  ta  qə­

dimdən  Şərq  mədəniyyətinin  müştərək  daşıyıcıları  kimi  öz 

mədəni  ənənələrini  davam  və  inkişaf etdirirlər.  Ancaq  bu  o 

demək  deyildir  ki,  Azərbaycan  və  İran,  eləcə  də  ərəb


Mübariz  Yusifov

mənəviyyatı  bir-biri  ilə  müştərəkdir.  Azərbaycanlı  Azərbay­

can,  iranlı İran, ərəb isə  Ərəb mənəviyyatını özündə bütövləş- 

dirən bir etnik vahid kimi formalaşmışdır.

Milli  şüur  milli  vətənpərvərliyin,  milli  qürurun,  milli- 

mənəvi  dəyərlərin,  milli  adət-ənənələrin,  milli  əxlaqi  keyfiy­

yətlərin,  ümumbəşəri  dəyərlərə  inteqrasiyasının  məhsuludur. 

Milli  şüurun  formalaşması  müstəqil  dövlətçilik  ideologiyası­

nın təməlini  yaradır.  Dövlətçiliyə  xidmət  edən  milli  ideologi­

ya  isə  onun  dayaqlarının  möhkəmlənməsinə,  yaşamasına  və 

inkişaf edib zənginləşməsinə  zəmin  yaradır.  Ümummilli  lider 

Heydər Əliyev göstərir ki,  milli-mənəvi  keyfiyyətlər öz tarixi 

kökləri  üzərində  bərqərar  olunduqda  onun  dövlətçilik  ideolo­

giyasına çevrilmək imkanları reallaşır.1

Hər  bir  etnik  mənəviyyatın  arxasında  etnik  psixologiya 

və  etnik  şüur  dayanır.  Etnik  mənəviyyat  öz  ictimai  mühitini 

genişləndirib  xalqın  mənəviyyatına  və  onun  ictimai  şüuruna 

çevrilir.  İctimai  şüur isə hər bir xalqın milli  ideologiyasının tə­

məlini,  onun  aparıcı  mənəvi  qüvvəsini  təşkil  edir.  Məsələn, 

ingilis ictimai şüuru ingilis ideologiyasını  formalaşdırıb;  alman 

ictimai  şüuru  alman  ideologiyasını  formalaşdırıb;  fransız  icti­

mai şüuru fransız ideologiyasını  formalaşdırıb.

Azərbaycan  ideologiyasının  formalaşmasında  da  Azər­

baycan  ictimai  şüuru  dayanır.  İctimai  şüur  o  zaman  milli 

ideologiyaya  çevrilir  ki,  cəmiyyət  öz  müstəqil  dövlətçiliyini 

yaratmış olsun.

Dövlətçiliyin  mövcud  olmadığı  mühitdə  mənəvi  keyfiy­

yətlər  ancaq  etnik  tanınma  vasitəsi  hüdudunda  qalır.  Dövlət­

çilik  mühitində  isə  mənəvi  keyfiyyətlərin  ictimailəşdirilməsi 

hüdudlan  genişlənir  və  o  artıq  ictimai  şüura,  ictimai  şüurdan 

isə  milli  şüura  doğru  inkişaf  edir.  Dövlətçiliyin  olmadığı 

mühitdə  etnik-mənəvi  keyfiyyətlərin  inkişaf  etməsi  və 

ictimailəşdirilə  bilməsi  cəmiyyətin  arzusuna  və  idealına  çev­

rilir.  Bu  arzu  və  ideal  böyük  bəşəri  düşüncələr  sahibi  olan

1 Bax: Heydər Əliyev. Yeni Azərbaycan Partiyası yaradılmasının altıncı ildönümünə

həsr olunmuş təntənəli yağmcaqda nitqi «Xalq qəzeti», 24 noyabr,  1988.

Nizamidə  azərbaycançılıq

dahilər  vasitəsi  ilə  yaradılır,  canlandırılır,  ictimai  və  bəşəri 

əhəmiyyət  kəsb  edir.  Liderlər  vasitəsi  ilə  bu  ideyalar  həyata 

keçirilir, 

insan 

arzulan 


reallığa  çevrilir. 

Bu 


reallıq

dövlətçiliyin  bərqərar  olunması  kimi  möhtəşəm  bir  sonluqla 

başa  çatdmlır.  Dövlətçilik  mərhələsində  formalaşan  və  milli 

ideologiyaya  çevrilən  milli  şüur  özündə  aşağıdakı  atributlan 

əhatə edir:

1.  Milli mədəniyyət

2.  Milli etnik-əxlaqi normalar

3.  İctimai birlik və həmrəylik

4.  Dövlətçiliyin atributlarına ehtiram

5.  Vətənpərvərlik

6.  Milli-mənəvi 

dəyərlərin 

bəşəri 

dəyərlərə 



qovuşdurulması.

Bu  atributlara yiyələnmək və  onu qorumaq ənənəyə  çev­

rilib  yaşadıqca  dövdətçiliyin  təməli  bərkiyir,  olmadıqda 

boşluq yaranır.  Böyük  Nizami  elə bir mərhələdə  yaşayırdı  ki, 

onun  dövründə  öz  xalqı  ancaq  mənəvi  keyfiyyətlərlə  etnik  ta­

nınma  mühitində  qapanıb  qalmışdı.  Nizami  isə  bu  mühitdən 

çıxış  yollarını  axtanrdı.  Nizami  cəmiyyət,  şəxsiyyət,  fikir  və 

düşüncə  azadlığına məxsus bütün bəşəri  ideyaları  Azərbaycan 

mühitinə  gətirib  Azərbaycan  ictimai  şüurunu  canlandırırdı, 

inkişaf etdirirdi.  Cəmiyyətin  ictimai təfəkkürünə nüfuz edirdi. 

Onu  tərpədirdi,  oyadırdı,  hərəkətə  gətirirdi.  Ona  layiq  olanı 

əldə  etməyə  istiqamətləndirirdi.  Nizami  dövründə  Azərbay­

can  mühitində  oyadılan  ictimai  şüur  Füzuli  dövründə 

zənginləşdirilərək  gələcəyə  -   onu  həyata  keçirməyə  qadir 

olan Liderə-Heydər Əliyevə çatdırıldı.

Heydər  Əliyev  Azərbaycançılıq  barədə  bəhs  edərkən 

göstərir ki,  Azərbaycançılıq Azərbaycan dövlətinin milli  ideo­

logiyasının  əsasını  təşkil  edir.  Dövdətçilik,  milli-mənəvi  də­

yərlər,  ümumbəşəri  dəyərlər-bunlar  hamısı  Azərbaycançılıq 

anlayışının tərkib hissələridir.1

1 Bax: Heydər Əliyev.  Yeni Azərbaycan Partiyası yaradılmasının altıncı ildönümünə

həsr olunmuş təntənəli yağmcaqda nitqi «Xalq qəzeti», 24 noyabr,  1988.

5


Mübariz  Yusifov

Nizaminin  də  Azərbaycançılığında  oxşar  parametrlər 

müşahidə  olunur.  Nizami  Azərbaycançılıq  ideyalannı  dövlət­

çiliklə,  vətənpərvərliklə  və  milliliklə  bağlı  təsəvvürləri 

ətrafında  obrazlaşdınr  və  canlandırır.  Bütün  bunlardan  isə 

Nizaminin  məqsədi  bəşəri  azadlıq,  sərbəstlik,  müstəqillik 

ideyalannı Azərbaycan mühitinə gətirmək,  cəmiyyətin ictimai 

şüurunu, psixologiyasını  inkişaf etdirmək,  ictimai təfəkkürünü 

formalaşdırmaq  və  bu  ideyalann  möhtəşəm bir ərməğan  kimi 

gələcək nəsillərə ötürülməsinə  nail  olmaq idi.  Nizami  Gəncə­

vinin  870  illik  yubileyinin  keçirilməsi  üçün  Azərbaycan  Res­

publikası  Prezidentinin verdiyi  24 dekabr 2011-ci  il tarixli  Sə­

rəncamı  Azərbaycanın  milli  mənəvi  sərvətlərinin  varisliyini 

davam etdirən və bəşəriliyə ucaldan Nizami  irsinə,  Nizaminin 

doğma vətəni  qədim  Gəncəyə  Dövlət  qayğısının  bariz  nümu­

nəsidir.  Kitabın  hazırlanmasında müəllifə yaxından  köməklik 

göstərən  Nizamişünas  Cahan  Ağamirova,  tarixçi,  əməkdar 

müəllim Mübariz Əliyevə və əsərin əlyazmasını diqqətlə oxu­

yub  düzəlişlər  aparan  Azərbaycan  dili  kafedrasının  əməkdaşı 

Səminə  Abdullayevaya  dərin  təşəkkürü  mü  və  minnətdar­

lığımı bildirirəm.

6

Nizamidə  azərbaycançılıq



I  BÖLMƏ

DÖVLƏTÇİLİK İDEYALARI

Dövlətçilik  bu  giin  və  gələcəkdə  bi­

zim hər bir vətəndaşımızın,  cəmiyyətin,  döv­

lətin  vəzifəsidir.  Dövlətçilik  Azərbaycanın 

müstəqilliyim,  ərazi  bütövlüyünü  qoruyub 

saxlamaqdır.  Azərbaycanın  müstəqilliyini 

möhkəmləndirməkdir.  Dövlətçilik  hər  bir 

vətəndaşın qəlbində  olmalıdır.

Heydər Əliyev

1.  Nizaminin ictimai  mühiti

Nizami  öz  təxəyyülündə  yaratdığı  və  bədii  əsərlərində 

canlandırdığı  dövlətçilik ideyalarını Azərbaycan məkanına gə­

tirib  çıxarmışdır.  Dövlətçilik  ideyaları  Nizaminin  əsərlərində 

mərkəzi  bir xətt kimi  keçib  gedir.  Nizami  şair idi,  mütəfəkkir 

idi,  bənzərsiz  bədii  əsərlərin  yaradıcısı  idi.  Nizami  öz  ölməz 

əsərləri  ilə  elə  bir  ədəbi-bədii  məktəb  yaratmışdı  ki,  onun 

dövründən  keçən 900 ilə yaxın bir müddətdə bəşəriyyətə töh­

fə  verdiyi  mənəvi  irs  yaşayır  və  bundan  sonra  da  yaşayacaq­

dır.  Nizamini  düşündürən  dövlətçilik  ideyaları  da  bu  ölməz 

sərvətin  içərisində  daim  canlı  olaraq  qalır.  Nizami  öz  bəşəri 

ideyalarına  bədiilik  donu  geyindirərək  onları  yaşadır.  Bu 

ideyalar əsrlərin  və  zamanların  yol  yoldaşı  kimi  daim  onlarla 

birlikdə  sonsuzluğa  doğru  gedir.  Ancaq  soruşula  bilər  ki, 

Nizami əsrarəngiz ədəbi-bədii əsərlərin yaradıcısı  olduğu  hal­

da  nə  üçün  dövlətçilik  ideyalannı  öz  əsərlərinin  apancı 

xəttinə  çevirmişdir?  Cavab  budur:  Nizami  dövrün  ictimai 

hadisələrini  dərindən  -dərinə  bildiyinə  görə  cəmiyyətdə  baş 

verən  sosial  münasibətlərə  bir  Azərbaycanlı  təsəvvüründən 

yanaşdığına  görə,  xalq  dühasından  gələn  milli  və  mənəvi



Mübariz  Yusifov

sərvətlərimizin  ana  dilində  qələmə  alınmaq  imkanlarının 

məhdudlaşdırıldığına  görə  daim  onu  milli  dövlətçiliyimizin 

formalaşdırılması  arzusu  məşğul  etmiş  və  düşündürmüşdür. 

Doğma  məkanında  dövlətçilik  qurulmarmm  mövcudluğu  yox 

idi  desək,  bu  səhv  olardı.  Dövdətçilik  var  idi.  Dövlətçiliyin 

yuxan,  idarəedici  orqanlarda  milli  mənşəli  insanlar  da  təmsil 

olunurdu.  Hətta,  ölkəni  idarə  edən  hökmdarlar  içərisində 

Azərbaycan  əsilli  rəhbərlər  də  var  idi.  Lakin  onlann  ictimai 

psixologiyasında Azərbaycançılığm əlaməti  belə  görünmürdü. 

Milli  şüurun  formalaşmasının  əsas  atributu  sayılan  ana  dilinə 

biganəlik  hökm  sürürdü.  Ən  başlıcası  isə  etnik  Azərbaycanlı- 

lann  məskun  olduğu  ərazilərdə  bir  neçə  hakimiyyət  var  idi. 

Özlərini padşah,  şah və ya sultan adlandıran bu hökmdarlar öz 

milli  psixologiyalarından  uzaqlaşdığı  üçün  onlann  arasında 

birlik,  mütəşəkkillik,  həmrəylik  deyilən  münasibətlər  də  yox 

idi.  Odur ki,  onlar daim bir-biri  ilə münaqişə zəminində  həyat 

keçirirdilər.  Biri  o  birinin  qanma  susayırdı.  Vaxtaşırı  qüvvə 

toplayıb  birinin  əldə  etdiyi  əraziləri,  torpaqlan  digəri  ondan 

qoparmağa  cəhd  edirdi.  Hətta,  iş  o  yerə  qalırdı  ki,  onlar 

Azərbaycan  mühitinə,  Azərbaycanın  etnosuna,  Azərbaycanın 

mənəviyyatına  yad  olan  başqa  ölkə  hökmdarları  ilə  birləşib 

bir-birini  məhv  edirdilər,  xalq  talanırdı,  ölkə  dağılırdı, 

cəmiyyət maddi və mənəvi  iflasa uğrayırdı.  Şəhərlər,  kəndlər 

viran  qalırdı.  Yoxsullar yoxsullaşırdı, varlılar miras toplayırdı. 

Nizami  elə  bir  şəxsiyyət  deyildi  ki,  yaşadığı  dövrdə  bu 

hadisələrə  sadəcə  seyrçi  kimi  yanaşa  idi.  Nizami  dövrün, 

zamanın  yetişdirdiyi  ağıllı,  müdrik,  zəkalı,  uzaqgörən  bir 

şəxsiyyət  idi.  O  müxtəlif dillərə  bələd  idi.  Özündən  əvvəlki 

tarixləri 

yaxşı 

bilirdi. 



Özündən 

sonrakı 


zamanları 

təsəvvüründə  canlandırmaqda  analitik  təfəkkür  sahibi  idi. 

Nizaminin  öz  dövründə  olduğu  kimi  ondan  əvvəlki  vaxtlarda 

da hakimiyyət uğrunda,  torpaq uğrunda,  mənfəət uğrunda çar­

pışmalar  mövcud  olmuşdu.  Hətta,  atanın  oğula,  qardaşın  qar­

daşa  etibarı  yox  idi.  Nizami  isə  idrak  sahibi  idi.  Allah  ona 

düşünmək,  dolaşıqlardan  çıxış yollarını  araşdırmaq qabiliyyəti 

vermişdi.  Onun  əlində  qələmi  var  idi.  Qılıncı,  topu,  tüfəngi,

8

Nizamidə  azərbaycançılıq

ordusu  yox  idi  ki,  vuruşsun,  özünün  arzu  etdiyi  kimi  bir  milli 

dövlət  quruluşu  yaratmağa  nail  olsun.  Ancaq  Nizami  düşün­

düklərini,  təsəvvüründə  canlandırdıqlarını  qələmin  dilinə 

çevirməyi bacanrdı.  Bu qələm bütün qılınclardan iti və kəsərli 

idi.  Odur  ki,  Nizamidən  əvvəlki  dövlət  qurumları  Nizami 

dövründəki  və  ondan  sonrakı  zamanlarda biri  digərinin  varisi 

kimi 


formalaşa 

bilmədiyi 

halda  Nizaminin  ideyalan, 

dövlətçilik  barədəki  fikirləri,  düşüncə  və  arzulan  onun 

qələminin  bəhrəsi  kimi  yaşadı  və  bundan  sonrakı  dövrlərdə 

də  yaşamaqda  davam  edəcəkdir.  Nizamidən  əvvəl  və  Nizami 

dövründə  Azərbaycan  ərazisindəki  dövlətçilik  qurumlannm 

daimi,  stabil  sərhədləri  də yox  idi.  Bunun kimi,  hökmdarların 

özlərinin  də  sabit milli  mənşəyi  mövcud  deyildi.  Ona  görə  də 

qarət,  talan,  oğurluq,  qəsdçilik kimi  maddi-mənəvi  iflas  labüd 

idi.  Çünki  hökmdarlan  milli  mənəviyyat yox,  maddi  maraqlar 

daha  çox  düşündürürdü.  Mənşəcə  Azərbaycan  etnosuna  aid 

olmayan  və  Azərbaycançılıq  atributlarına  biganəlik  göstərən 

hökmdarlar  torpaq,  millət,  xalq  təssübkeşlərindən  uzaq 

olduğu  səbəbindən  dövlətçilikdə  milli  və  mənəvi  varislik  də 

formalaşa bilmirdi.

Nizami  dövrünün  tarixi  bizdən  uzaqlaşdıqca  o  zamankı 

dövlətçilik qurumları,  inzibati ərazi  sərhədləri,  onların  coğrafi 

məkanı,  etnik  mənsubiyyətin  daşıyıcısı  olan  adlar  da 

variantlaşaraq  dəyişikliyə  məruz  qalmışdır.  Ona  görə  dövrün 

ictimai-siyasi  xarakterini  canlandırmaq  və  olduğu  kimi 

təsəvvür  etmək  çətindir.  Lakin  mövcud  mənbələr  bazasında 

Nizami  dövrünün ictimai mühiti  və bu mühitdə Azərbaycançı- 

lığm səciyyəvi  əlamətləri barədə müəyyən təsəvvür yaratmaq 

istisna  deyildir.  Azərbaycan  məkanında  ərazilərin  inzibati 

bölünməsi  ərəblərin  xilafəti  dövründən  əvvəl  neçə  pərakəndə 

idisə,  sonralar da bu pərakəndəlik davam etməkdə  idi.  Əlbəttə 

ki,  hər hansı bir məkanda mərkəzləşmiş  dövlətin  mövcudluğu 

hegemon  dövlətlər  üçün  maraqlı  və  əlverişli  deyildi.  Çünki 

mərkəzləşmiş  dövlət qurumu  əhalinin  etnik və  milli  birliyinin 

təməlini  qoya  bilərdi.  Bu  da  bir  siyasət  idi  ki,  regional 

səciyyəli  etnik  təbəqə  öz  vahid  dövdətçiliyini  yarada

9


Mübariz  Yusifov

bilməsin.  Vahid dövlətçilik şəraitində  ictimai  həmrəylik yara­

nar,  onlar  güclənər  və  hegemon  dövlətlərin  varlığına  təhlükə 

törənə  bilərdi.  Buna  görə  ilk  növbədə  hegemon  dövlətlər 

ideoloji  siyasətə  böyük  üstünlük  verirdilər.  İdeoloji  siyasətin 

məqsədi  xalqlann  parçalanmasının  sürətlənməsinə  xidmət 

edirdi.  Bunun  üzərində  ауп-ауп  etnik  təqəbələr  arasında 

münaqişələrin  törədilməsi,  onların  milli  dildən  məhmm  edil­

məsi,  milli-mənəvi  və  əxlaqi  dəyərlərin  dəyişdirilməsi,  etnik 

qatlan  təmsil  edən  intellektlərin  hegemon  dövlətə  xidmət 

göstərməsi  və  digər  assimilyativ  təsirlər  də  var  idi.  İdeoloji 

siyasətə  daxil  olan  bütün  forma  və  variantlan  bir  kənara 

qoyub  təkcə  dil  məsələsinin  siyasiləşdirilməsinə  diqqət 

yetirsək  ayn-ayn  etnik  quruplann,  o  cümlədən,  Azərbaycan 

cəmiyyətinin  həmin  siyasətdən  irəli  gələn  ictimai,  mənəvi, 

psixoloji  deqradasiyasının  necə  sosial  fəlakətlərə  səbəb 

olduğunu  aydın  təsəvvür  etmək  çətin  deyildir.  Misal  üçün, 

Azərbaycanlı  mütəfəkkirlərin,  söz  ustalarının  öz  ana  dilində 

yaza  bilməməsi,  öz  intellektual  potensialını  başqa  xalqlann 

mənəvi  zənginləşməsinə  yönəltmək  məcburiyyəti  xalqı  öz 

intellektual  qüvvəsindən  aymrdı,  milli  və  mənəvi  sərvətlərin 

inkişafını  zərbə  altında  qoyurdu.  Dil  olmadığı  təqdirdə  xalqın 

mənəviyyatı,  özünün  keçmişdən  davam  edən  mənəvi 

sərvətləri  sağalmaz yara alırdı.  Dilin başlıca vəzifəsi,  məlum­

dur ki,  informasiya fünksiyasmdan ibarətdir.  İnformasiya o za­

man  gələcəyə  maneəsiz  ötürülə  bilir  ki,  yazı  və  şifahi  nitq 

arasında  yaxınlaşma  baş  versin.  Dildə  norma  sabitliyi 

yaradılsın.  Əgər  hər  hansı  dildə  yazılı  dil  ənənələri  davam 

etmirsə  şifahi  dil  üstün  yer  tutur.  Şifahi  nitq  isə  dilin  daxili 

strukturunu  daim  dəyişdirməyə  meyllidir. 

Şifahi  dilin 

üstünlüyü  ən  kiçik  arealda  belə  müxtəlif  nitq  variantlarının 

yaranmasına  səbəb  olur.  İnformasiyaların  gələcəyə  çatdırıl­

masında isə  ciddi maneələr baş verir.  Belə  ki,  məsələn,  ta qə­

dimlərdən  Azərbaycan  dilində  yazı  ənənəsi  daimi  və  ardıcıl 

davam  edə  bilmədiyinə  görə  tarixən  yaranmış ədəbi-bədii  nü­

munələrimizin dili müasirlik üçün ağzı bağlı  olan bir xəzinəyə 

çevrilmişdir.  Azərbaycanlı  intellektlər  öz  elmi  əsərlərini  ərəb



Nizamido  azərbaycançıltq

dilində  yazmaqla ərəb  elminin zənginləşməsinə xidmət  etdik­

ləri kimi,  fars  dilində yazılan ədəbi-bədii  əsərlər də  fars bədii 

dilinin  və  yazı  normasının  zənginləşməsinə,  bu  normaların 

stabilləşməsinə  xidmət  etmişdir.  Bu  gün  Azərbaycan  mənşəli 

Bəhmənyar,  (XI əsr),  Sıracəddin Urməvi  (X1I-XIII əsr), Nəsi- 

rəddin  Tusi  (XIII  əsr),  Eynəlqüzzat  Miyanəçi  (XII  əsr),  Mah­

mud  Şəbüstəri  (XIV  əsr)  kimi  böyük  filosofların,  Əbül  Üla 

Gəncəvi,  Məhsəti,  Xaqani,  Fələki  Şirvani, Mücirəddin Beylə- 

qani  və  bir  çox  yaradıcıların  ədəbi-bədii,  elmi,  maarifçilik 

ideyaları  onlann  öz  yazılarını  qələmə  aldıqları  dillərin  inkişa­

fına  və  zənginləşməsinə  xidmət  etmişdir.  Böyük  intellektual 

potensiala  malik  olan  Azərbaycanlı  yaradıcılar  ərəblər 

dövründə  ərəblərin,  farslar  dövründə  farsların  maraqlarına 

xidmət  etməyə  yönəldilmişlər.  Ərəb  xilafəti,  xüsusən,  VIII 

əsrin əvvəllərində  daha  çox  güclənərək  regionda  və  yayıldığı 

ərazilərdə,  o cümlədən,  Azərbaycan  məkanında  ciddi  bir təsir 

qüvvəsinə  çevrilmişdi.  İnsanlara  qılıncdan,  oxdan,  nizədən 

daha  artıq  təsir  göstərən  islam  ideologiyasının  yayılmasında 

maneələr  öz  qüvvəsini  itirirdi.  Ona  görə  də  ərəblər  bir  əldə 

qılınc,  bir  əldə  müqəddəs  «Quran»  olmaqla  irəliləyir  və  öz 

maraqlarını  həyata  keçirməkdə,  demək  olar  ki,  elə  bir 

çətinliklə qarşılaşmırdılar.  İslamı qəbul etməyənlər ya qılıncla 

susdurulur,  ya  da  böyük  miqdarda  vergi  verməklə  canlarını 

xilas  edə  bilirdilər.  Ərəblərin  Qafqaz  siyasətində  Azərbaycan 

çox  əlverişli  strateji  mövqeyə  malik  bir  region  sayılırdı.  Bura 

həm  də  yeraltı  və  yerüstü  sərvətlərlə  zəngin  bir  ölkə  idi  ki, 

ərəblərin  buraya  marağı  daha  artıq  olmuşdu.  Bir  məsələni  də 

nəzərə  almaq  lazımdır  ki,  ərəblərin  təşkil  etdiyi  əsas  hərbi 

əməliyyatlar  Azərbaycan  torpaqlarının  üstündən  keçməklə 

aparılırdı.  Ona görə də bu əməliyyatlarda Azərbaycanın fiziki, 

maddi  və  mənəvi  itkiləri  daha  geniş  miqyas  alırdı.  Tarixçilə­

rin  yazdığına  görə  VIII  əsrin  əvvəllərində  Ərəb  xilafəti 

özünün ən qüdrətli dövrünü keçirirdi.  Onun əsas rəqiblərindən 

olan  Bizans 

mövcud  hərbi-siyasi  vəziyyətlə  əlaqədar 

Qafqazdakı  mövqelərini  əldən  vermişdi.  Yeni  şəraitdə  Azər­

baycan  kimi  mühüm  strateji  bazada  möhkəmlənmək  üçün

11


Mübariz  Yusifov

ərəblərə  yalnız  onları  dəfələrlə  ağır vəziyyətə  salan  xəzərlər 

üzərində  qələbə  lazım  idi.  Bu  işdə  xəlifə  Əbdülməlikinin 

639-cü  ildən  Azərbaycan,  Ərminiyə  və  əl-Cəzirənin  canişini 

təyin  etdiyi  qardaşı  Məhəmməd  ibn  Mərvan  xüsusi  fəaliyyət 

göstərdi.  Onun  VIII  əsrin  əvvəllərində  tabeliyində  olan 

Cənubi  Qafqaz  ərazisində  apardığı  zor  siyasəti  ərəblərin  bu 

ərazidə  mövqeyini  daha  da  möhkəmlətdi,  xəzərlərə  qarşı 

yürüşə çıxmaq imkanı yaratdı.

721-722-ci  illərdə  Xəlifə  II  Yəzidin  hakimiyyəti 

zamanı  (720-724)  qıpçaq  və  başqa  türk  tayfaları  ilə  birləşmiş 

30  minlik  xəzər  ordusu  yeni  həmlə  ilə  Azərbaycanın  şimal 

hissəsinə hücum etdi,  bütün Arran torpaqlarını keçərək Ermə­

nistan  ərazisinə  daxil  oldu,  orada  olan  ərəb  hərbi  hissələrini 

məğlub  etdi.  Azərbaycan  və  Ərminiyənin  yeni  canişini  əl- 

Cərrah  ibn  Abdullah  əl-Həkəmi  xəlifənin  əmrinə  əsasən  25 

minlik  qoşunla  xəzərlərə  qarşı  çıxış  etdi.  Azərbaycana  qayı­

dan  əl-Cərrah  qışı  Şəki  vilayətində  keçirtdi.  726-727-ci  illər­

də  Xaqan  oğlunun  başçılığı  altında  yenidən  Arranı  keçərək 

Azərbaycana soxulan xəzərlər Xəzərin  cənub sahili vilayətlə­

rində  ağalıq  etməyə  başladılar.  Lakin  çox  keçmədən  əks- 

hücumla  irəli  atılan  ərəblər  rəqiblərini  Araz  çayının  o  tayına 

qovaraq onları geri çəkilməyə məcbur etdilər.1

Aydın 


məsələdir 

ki, 


zamankı 


Azərbaycan 

torpaqlarında  müdaxilələrin  nəticəsi  olaraq  daimi  ərazi 

bölgüsü  mövcud  deyildi.  Çünki  sərhəd  prinsipi  tez-tez 

pozulurdu.  Odur  ki,  o  zaman  hər  hansı  bir  əraziyə  və  ya 

etnosa  verilən  ad  çox  zaman  indi  mövcud  olan  ərazi  bölgüsü 

və  etnik  adla  uyğun  gəlmir.  Bu  mənada  Ermənistan,  Ənnən, 

Ərməniyə,  Arran,  Alban ərazilərinin və  adlarının indiki  adlar­

la və  etnik təbəqə  ilə uyğun gəlmədiyi  istisna sayılmamalıdır. 

Yenə  də  tarixi  məlumatlarda  göstərildiyinə  görə  baş  vermiş 

ərəb  işğalı  bu  ölkələrin  tarixi-coğrafi  ərazi  bütövlüyünü 

saxlasa  da  onların  inzibati  adını  dəyişdirdi.  İlk  çağlar

Azərbaycan tarixi.  Ш-ХШ əsrin I rübi.  II cild, Bakı, «Elm», 2007, s.  186-188.

12

Nizamidə  azərbaycançılıq

Azərbaycanın  cənub  hissəsi  olan  Abdurbadaqan  Albaniya, 

Ermənistan,  Şərqi  Gürcüstan  və əl-Cəzirə vilayəti  ilə  birlikdə 

yeni  yaranmış  gənc  ərəb  dövlətinin beş  vilayətindən birini  tə­

şkil  edirdi.  Nizaminin  əsərlərində  Ərmən,  Abxaz,  Gürcüstan 

kimi  yer  adlan  işlənir  ki,  indi  həmin  yerlərin  coğrafiyası 

Nizami  dövründən  əvvəlki  vaxtlarda  və  Nizami  dövründə 

indiki  yerlərin  coğrafiyası  ilə  uyğun  gəlmir.  Konkret  misal 

olaraq  onu  demək  lazımdır ki,  «İskəndəmamə»də  adı  çəkilən 

Də val i  bir yerdə  Abxaz  hökmdarı  kimi,  başqa  yerdə  Ərmənin 

sərkərdəsi kimi verilir.  Yaxud Ərmən haqqında bəhs ediləndə 

onun  coğrafi  ərazisinin  Arran  deyilən  yeri  və  hətta  Bərdəni 

əhatə  etdiyi  göstərilir.  Bəzən  tədqiqatçılann  özləri  də  ciddi 

araşdırma  aparmadan  Məhinbanu  və  Şirin  obrazlarını  erməni 

kimi təqdim  edirlər.  Əlbəttə ki,  bu belə  deyildir.  Nə  o zaman- 

kı  ərmən  indiki  «ermənidir»,  nə  «Ərməniyyə»  Ermənistandır. 

Bəzən  tədqiqatçılar Nizamini  yaxşı  dərk  etmədiyindən,  tarixi 

məqamları  nəzərə  almadan  Nizami  obrazlarına  müxtəlif  don 

geydirməkdən 

çəkinmirlər. 

Məsələn, 

Y.V.Levkiyevski 

A.Y.Knmskiyə  əsaslanaraq  Şirini  və  Məhinbanunu  erməni 

kimi təqdim edir.  Bu fikir isə başqa səriştəsiz adamları düzgün 

istiqamətlə  aparmadığından  bəziləri  Nizamini  «Xəmsə»dən, 

«Xəmsə»ni  isə  ədəbiyyat  aləmindən  uzaqlaşdırmaq  məqsədi 

güdür.1  Ona  görə  də  tarixçilərin,  xüsusən,  Ərmən  haqqındakı 

məlumatlarını  buraya  daxil  etməkdən  məqsəd  müasir 

oxucularda  yarana  bilən  yanlışlığın  aradan  qaldırılmasına 

diqqəti  cəlb  etməkdən  ibarətdir. 

Tarixi  məlumatlarda 

göstərilir  ki,  VIII  əsrin  başlanğıcında  Qafqazın  işğal  olunmuş 

torpaqlarında  ərəblərin  tam  hakimiyyətinin  bərqərar  olması 

ilə  vassallığını  da  itirən  və  bir  dövlət  kimi  ləğv  edilən 

Albaniya  ərəb  vilayəti  Arrana  (ar-Ran,  Aran)  çevrildikdə 

«Ərməniyyə»  adlı  yeni  ərəb  inzibati  adı  yarandı.  Bu  adı  daşı­

yan  ərəb  vilayəti  öz  tərkibində  təkcə  cənubi  Qafqazın  qalan 

hissəsinin  fəthindən bir neçə  il əvvəl  işğal  olunmuş  bilavasitə

1 Azərbaycan tarixi.  III-XIII əsrin I rübü. Yeddi cilddə, II cild. Bakı, «Elm», 2007, s. 

196-197.


13

Mübariz  Yusifov

Ermənistam  deyil,  eləcə  də  keçmiş  Albaniya və  İberiya ərazi­

lərini  də  birləşdirirdi.  Yeni  ərəb  inzibati  termininin  yuxanda 

adı  çəkilən  ölkələrə  də  şamil  edilməsi  Bizans  imperatoru  I 

Yustinianm  (527-565)  islahatlan  nəticəsində  VI  əsrin 

ortalannda yaranmış  Bizans Ermənistanı  inzibati vahidinin adı 

ilə  bağlı  idi.  Ərəblərəqədərki / inzibati  qurumundan  miras 

qalmış  «Ərəb  Ərminiyəsi»  inzibati  adının  yaranmasına  başqa 

obyektiv  səbəblər  də  təsir  edib:  əvvəla,  ərəblər  hələ  Azər­

baycan  torpaqlanna  qədəm  basmamış,  artıq,  639-640-cı  illər­

də Mesopotamiya yürüşü zamanı  Bizansın tabeliyində olan er­

məni  torpaqlarını  ələ  keçirmiş,  ikincisi  isə  ərəb  işğal  zonasını 

idarə edən canişinin qərargahını ermənilərin baş şəhəri  Dəbil- 

də  -   Dvində  yerləşdirmişdilər.  Təbii  ki,  özlərindən  əvvəlki 

bizans  inzibati  idarə  sisteminə  varis  çıxmış  ərəblər  başqa 

yerdə  olduğu  kimi,  burada  da  köhnə  dövrə  aid  «Ərminiyə» 

adını  saxlamışdılar.  O  da təbiidir ki,  işğal  prosesində  əllərinə 

keçən  yeni  həmhüdud  yerləri  də  onlar  artıq  tabeliklərində 

olan  zonaya  qatmış,  bir  bölgədə  yerləşən  bu  torpaqları 

«Ərminiyə»  adlandırmış,  bütün  Cənubi  Qafqazdakı  işğal 

zonasının  idarəsini  Dəbildə  oturan  ərəb  canişininə-amilinə 

həvalə  etmişdilər.  Bu  obyektiv  səbəblərlə  yanaşı  qədim 

kitablardan  faydalanan  erkən  ərəb  müəlliflərinin  (İbn 

Xordadbeh,  İbn  əl-Fəqir və  b.)  islamaqədərki  siryani  xristian 

ədəbiyyatından 

istifadə 

etmələri 

də 


mümkündür, 

bu 


ədəbiyatdan olan məlumata görə  Qurcan  (Gürcüstan) və Aran 

(Albaniya)  hələ  ərəblərəqədərki  dövrdə  «Ermənistanda  olan 

torpaqlar» adlanırdı.

VII əsrin axırlarında ərəblərlə əks cəhətdə olan Bizansa 

qarşı  ideoloji  müharibədə  erməni  din  xadimlərinin  etdikləri 

xidmət  müqabilində  xəlifənin  göstərdiyi  iltifat  və  yürütdüyü 

qərəzli 

siyasət 


bu 

inzibati 

adm  bir 

qədər 


möhkəmlənməsinə  səbəb  oldu.  (Açıq-aydın  görünür  ki, 

ermənilərin  ikiüzlülüyü,  xəyanətkarlığı,  hər  gələnin  qarşısın­

da  qulluq  etməyə  və  satqınlığa  mcylliliyi  hələ  qədimlərdən 

bəri  davam  edən  milli-psixoloji  bir  etiket  olmuşdur).  Belə  bir 

qərəzli  siyasətin  nəticəsidir ki,  sasanilər  dövründə  Xəzəryanı

14

Nizamidə  azərbaycançılıq

İran  vilayətləri  ilə  yanaşı  bütün  Cənubi  Qafqaz  vilayətlərini 

özündə birləşdirən  inzitabi  Adurbadaqan-Azərbaycan adı ərəb 

hakimiyyətinin  ilk  •  dövründə  Xilafətin  yalnız  Cənubi 

Qafqazda işğal  etdiyi  yerlərə verilən  inzibati  Ərməniyə  adı ilə 

əvəz  olundu.1  Bu  cür  inzibati  ərazi  bölgüsü  Nizami  vaxtında 

da  davam  etdiyi  üçündür  ki,  onun  əsərlərində  də  müəyyən 

hadisələrlə  əlaqədar  «Ərmən»  və  «Ərməniyyə»  adlarından 

istifadəyə  rast  gəlmək  olur.  Tarixi  məlumatlarda  bu  inzibati 

adla  əlaqədar  belə  bir  fikir  də  diqqətə  çatdırılır  ki,  VI  əsrdə 

imperator  I  Yustinanın  Qərbi  Ermənistanda,  yəni  coğrafi 

baxımdan  Ərəb  Ərməniyəsindən  fərqlənən  yerdə  həyata 

keçirdiyi  bu  inzibati  bölgü  (o  cümlədən,  bu  bölgünün  daha 

kiçik  vahidləri  olan  I-IV  Bizans  Ermənistanı  adları)  yalnız 

bilavasitə  ermənilərin  yaşadıqları  əraziyə  aid  idisə  «Ərəb 

Ərməniyəsi»  vilayətləri  indiki  azərbaycanlıların,  gürcülərin, 

ləzgilərin  və  başqalarının  yaşadıqları  və  ermənilərə  dəxli 

olmayan  Cənubi  Qafqaz  torpaqlarım  əhatə  edirdi.  Vaxtilə 



Bizansın  tabeliyində  olan  erməni  torpaqları  kimi  ənənəvi 

olaraq onlar da I-IV Ərminiyə adı  ilə dörd hissəyə bölünürdü.1

 2 

Görünür  Nizami  «Xosrov  və  Şirin»,  «İskəndəmamə» 



poemalarında  «Ərmən»lə  «Ərməniyə»  adlarını  işlədərkən 

Xosrov  və  İskəndər  dövrünün  inzibati  bölgüsünə  yox,  məhz 

ərəblər  vaxtındakı  inzibati  bölgüyə  əsaslanmışdı.  Ancaq 

həmin  torpaqlardakı  hökmdarların  mənşəcə  Azərbaycanlı 

olduğunu  qələmə  almaqla  Nizami  gələcək  nəsillərə  bildirirdi 

ki,  o  torpaqlarda  ermənilərə  aid  adın  göstərilməsinə 

baxmayaraq  erməni  hakimiyyəti  olmamışdı.  Bu,  əlbəttə  ki, 

tarixi  bir  həqiqətdir  və  Nizami  oxucuları  bunlara  diqqətlə 

yanaşmalı,  onlara  Nizami  baxımından  qiymət  verməlidirlər. 

Aydındır  ki,  ərəblər  dövründə  apanlan  belə  bir  namunasib 

bölgüdə  erməni  hiyləgərliyi  əsas  prinsip  olmuşdur.  Çünki 

həmin bölgü  heç bir reallığı  əks  etdirmir.  Bu mənada ki,  hələ 

indi  ermənilərin  kompakt  yaşadığı  ərazidə  heç  iki  milyon

1 Azərbaycan tarixi.  III-XIII əsrin I rübü.  Yeddi cilddə,  II cild. Bakı, «Elm», 2007, s. 

196-197.

2 Yenə orada, s.  197.

15


Mübariz  Yusifov

erməni  yoxdur.  (Əksəriyyəti  də  dolanışıq və rahatlıq üzündən 

xarici  ölkələrə  miqrasiya  etmişlər).  Necə  ola  bilər ki,  ərəblər 

dövründə  mövcud  olan  bir  ovuc  erməni  mənbələrdə  gös­

tərilən  böyük  əraziyə  yayılmış  olsunlar.  Buradan  görünür  ki, 

«Ərmən»  və  ya  «Ərməniyə»  adlan  həmin  ərazilərdə  yaşayan 

etnik təbəqəni  düzgün adlandırmır.

Tarixi 


mənbələrdə 

göstərilən 

bu 

məlumatlar 



inandırıcıdır  görünə  bilər  ki,  onlar  Xilafət  qoşunlannın  ələ 

keçirdikləri  və  müəyyən  inzibati  bölgü  daxilində  öz  köhnə 

adlarını  saxlayan  ərazilər  barədəki  erkən  ərəb  mənbələrinə 

məxsusdur.  Maraqlı burasıdır ki,  ərəblərəqədərki  Bizans  inzi- 

tabi  bölgüsü  haqqında  ətraflı  məlumat  verən  sinxron  erməni 

mənbələri  ərəblərin  bu  inzibati  bölgüsü  haqqında  heç  bir 

məlumat  vermir.  Çox  güman  ki,  bu  «məlumatsızlıq»  bütün 

bölgə 


ərazisinin 

süni 


şəkildə 

«Ərməniyə» 

adı 

ilə 


birləşdirilməsindən  irəli  gəlirdi.  Məhz  buna  görə  də  bu  dövr 

haqqında məlumat verən ərəb mənbələri  erməni  torpaqları  ilə 

birlikdə  ermənilərə  aid  olmayan  qonşu  torpaqları  da  əhatə 

edən  «Ərminiyə»  inzibati  vahidi  ilə  yanaşı  ərəblərəqədərki 

Sasani  inzibati  vahidi  «Azərbaycanın»  (Adurbadaqanm)  da 

adını  çəkirlər.  Beləliklə,  ərəblər  dövründə  «Ərminiyə»  ərazi­

ləri barədə ərəblərin özlərinin təqdim etdiyi məlumatlara görə 

həmin ərazilər aşağıdakı kimi bölünürdü:

I  Ərminiyə  bölgüsünə  ərəblərin  Arran  adi andırdı ql an 

qədim  Albaniya  torpaqları  və  644-cü  ildən  1122-ci  ilədək 

müsəlmanların  tabeliyində  olan  Tiflis  və  onun  ətrafları  daxil 

edilirdi.

II  Ərminiyə  adlandırdıqları  hissəyə  ərəb  inzibati  hakim 

dairələri 

Cürzanı 

(Gürcüstanın 

bir 

hissəsini), 



Tiflis 

yaxınlığında  Kür  çayı  sahilində  yerləşən  Suğdəbil  şəhərini, 

Dərbəndin  yaxınlığındakı  Bab  Feyruz  Qubad  şəhərini,  eləcə 

də Lanz vilayətini daxil edirdilər.

III-IV  ərəb  Ərminiyəsi  isə  ermənilərin  Dəbildən  Şim- 

şatadək  yaşadıqları  yerləri  əhatə  edirdi.  Beləliklə,  Xilafətin 

Cənubi  Qafqazdakı  I və II Ərminiyə inzibati  bölgüləri  şimalda 

Tiflis və Dərbənddən  Cənubda  Araz çaymadək,  qərbdə  Kiçik

16

Nizamidə  azərbaycançılıq

Qafqaz dağlanndan tutmuş  şərqdə Xəzər dənizinədək olan sa- 

sahəni  əhatə  edir  və  əsasən,  ərəblərin  Arran  adlandırdıqları 

qədim Albaniya torpaqlarını özündə birləşdirirdi.1

Ərəblər  dövründə  elmin  inkişafı  ilə  bağlı  bir  çox 

əsərlər,  tədqiqatlar,  şərhlər  də  meydana  çıxmışdı.  Bu  əsərlər 

ərəb dilində yazılmasına baxmayaraq Azərbaycan intellektinin 

formalaşmasına  da  güclü  təsir  edirdi.  Doğrudur,  ərəb  dilində 

yazan  alimlərin,  mütəfəkkirlərin  içərisində  Azərbaycan 

mənşəli  intellektlər də  az  olmamışdı.  Ancaq  demək olmaz ki, 

həmin 

intellektlər 



Azərbaycan 

ictimai 


şüurunun 

formalaşmasına  öz  təsirini  göstərə  bilirdi.  Əlbəttə  ki,  belə 

olmamışdı  və  onu  gözləmək  də  əbəs  işdir.  Çünki  həmin 

əsərlərin 

və 

tədqiqatların 



içərisində 

Azərbaycanlı 

intellektinin,  Azərbaycanlı  təfəkkürünün  öz xüsusi  çəkisi  olsa 

da  onlar  bütövlükdə  ərəb  dünyasının  elmi  potensialının 

inkişafına,  ərəb  ictimai  şüurunun  təkamülünə  və  ərəb  dili 

normalarının  inkişafına  xidmət  edirdi.  Mümkündür  ki,  o 

zaman  yaranan  əsərlərin  məzmununda  Azərbaycançılıq 

ideyalarının  izləri  mövcud  olsun.  Lakin  bu  ideyalar,  əvvəla, 

açıq-aşkar verilə  bilməzdi.  Onların ifadə olunması üçün xüsu­

si  rəmzlərdən  istifadə  edilə  bilərdi  ki,  bunu  da  əlbəttə,  anla­

maq  çətin  idi.  Bu  çətinlik  isə  Azərbaycançılıq  ideyalarının 

təbliğ edilməsi  işində çox ciddi bir maneə olardı.  Digər tərəfi, 

dövrün  elmi  ədəbiyyatı,  elmi  fikir  və  mülahizələri  birbaşa 

islam  təbliğatı,  islam  mədəniyyəti  və  islam  fəlsəfəsi 

bazasında  həyata  keçirilirdi.  Həmin  əsərlərdə  texniki  tərəqqi 

və  kəşflər  haqqında  irəliyə  doğru  nəinki  bir  addım,  heç  bir 

qarış  da  hərəkət  baş  verməsi  görünmürdü.  Milli  ictimai  şüur 

çox  zaman,  fanatizmdə,  ağılın,  təfəkkürün  kütləşdirilməsinə 

yönəlmiş  fəlsəfi  cərəyanların  cəfəngiyat  bataqlığında  itib- 

batırdı.


Tarixi  məlumatlarda göstərilir ki,  «Xəlifə Əbdülməlikin 

(688-705)  islahatları  nəticəsində  kargüzarlığm  ərəb  dilində

1 Azərbaycan tarixi.  III-XIII əsrin I rübü. Yeddi cilddə, II cild. Bakı, «Elm»,  2007, s. 

198.




Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə