N muradullaev, Q. R. Rahmonov, T. S. Burxonov, N. Sh. Umarov yer monitoringi



Yüklə 1,23 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə8/34
tarix25.06.2023
ölçüsü1,23 Mb.
#135053
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   34
Yer monitoringi O‟quv qo‟llanma

Nazorat uchun savollar 
1. Monitoring tushunchasi, mazmuni va vazifalari haqida tushinchangiz. 
2. Davlat yer monitoringini o‟tkazish asoslari xaqida nimalarni bilasiz. 
3. Yer monitoringini yuritish qanday yuritiladi. 
4. Hududiy kadastr xizmatlarining bosh maqsadi nimalardan iborat? 


17 
5. O„zbekiston Respublikasining “Davlat er kadastri to„g„risida” gi qonun qachon 
tasdiqlangan? 
6. O‟zbekiston Respublikasining yer fondi - yer monitoringini ob‟ekti sifatida. 
7. Yer monitoringi to‟g‟risida umumiy tushuncha, uning mazmuni va vazifalari. 
8. Yer monitoringining mohiyati, umumiy monitoring tizimidagi o‟rni. 
9. Yer monitoringini o‟tkazish vazifalari. 
 
 


18 
II-BOB. YER MONITORINGI TIZIMINI YURITISH. 
1. Yer monitoringi tizimi to’g’risida tushuncha. 
2. Yer monitoringining asosiy vazifalari. 
3. Yer monitoringi yuritish tizimi. 
Tayanch so‘zlar: Tuman (SHahar) er kadastri daftari, erdan foydalanuvchi, er 
uchastkalariga bo‘lgan huquqni tasdiqlovchi hujjat, er uchastasi pasporti. 
Hozirgi davrda tabiat va jamiyatning munosabati shunday shiddatli darajaga 
yetdiki, chunonchi ular sayyorada insoniyatning va barcha tirik mavjudodning 
yashashi uchun xavf tug‟diradi. Tabiiy resurslaridan oqilona foydalanmaslik oqibati, 
atrof muhitning ifloslanishi asta-sekin to‟planib borayotir va favqulotda vaziyat 
tug‟dirmokda, ya‟ni ishlab chiqarish kuchlarining yanada rivojlanish imkoniyatini 
xavf ostiga qo‟yadi. Bu alohida mintaqaga, shuningdek butun mamlakatga va oxir-
oqibatda butun insoniyatga tegishlidir. 
Tabiatga keltirilgan zarar mutlaqo shubxasiz bo‟lib qoldi: o‟rmonlar 
kesilmoqda, dengiz, daryo, ko‟llar va suv omborlari ifloslantirilmoqda, 
haydaladigan yerlar kamaymoqda. Millionlab odamlar zaharlangan havodan nafas 
olishga, ifloslangan suvdan ichishga, xavfli oziq-ovqatlarni iste‟mol qilishga 
majburdirlar. Uzoq umr ko‟rish va aholining salomatligi kabi ko‟rsatkichlarni azon 
qatlamining qisqarishi, yerlarni, tuproqning, gidrosferaning ifloslanishi. Chiqindilar 
hajmining ko‟payib borishi, o‟simlik va hayvonlar turlarining yo‟qolishi bilan 
taqqoslash bu jarayonlar o‟rtasida aniq aloqa borligini ko‟rsatadi. 
Bizda o‟rtacha umr ko‟rish 65-yoshni tashkil etsa, ayni paytda rivojlangan 
mamlakatlarda odamlar o‟rtacha 76 yosh yashaydilar. O‟rtacha umr ko‟rish bo‟yicha 
o‟zbekistonliklar 47-48 o‟rinni egallaydilar. 
O‟zbekiston Respublikasining hududida eng o‟tkir ekologik vaziyatli 
tumanlarning yer maydoni 6,7 mln.ni egallaydi (mamlakat hududining, 15%). 
Ularning bir qismi ekologik holati yomon bo‟lib hisoblanadi, ular atrof muhitning 
kuchli ifloslanishi bilan tavsiflanadi aholi salomatligiga tahdid qiladi va tabiatni 
yomonlashtiradi. 


19 
Ba‟zida bir baholash bo‟yicha inson salomatligining 20-40% atrof muhitning 
holatiga bog‟liq. Tabiat resurslaridan nooqilona foydalanish oqibatida tabiatning 
ifloslanishidan jami ko‟riladigan zarar. 
Atrof muhitning ifloslanishi aholining sog‟lig‟i uchun real tahdidni namoyon 
etadi. 30 milliondan ortiq kishi yo‟l qo‟yilishi mumkin bo‟lgan me‟yordan 5 va 
undan ko‟p darajadagi zararlangan havodan nafas oladilar. 
Statistik ma‟lumotlarga binoan, havoning ifloslanishi natijasida, 30-34 
yoshdagi shaxslarda 41% nafas olish organlari xastaligi, 16% endokrin tizimining 
xastaligi, 2,5 % onkologik xastalik va 11% 55-59 yoshdagi shaxslarda pisanda 
qilinadi. 
Shaharlardagi shovqinning ko‟tarilgan darajasi inson salomatligiga salbiy 
ta‟sir ko‟rsatadi. Masalan, Moskva akustik diskom fortning zonasi uy-joy imoratlari 
maydonining 30% tashkil etadi. Bu yerda 3 mln. dan ortiq inson istiqomat qiladi. 
XX asrning 60-yillaridan boshlab ilmiy adabiyotlarda, ekologik qashshoqlik, 
“ekologik keskinlik”, “ekologik fojia”, “ekologik axloq”, “ekologik xavfsizlik”, 
“ekologik ma‟lumot” terminlari paydo bo‟la boshladi. 
Ekologik xavfsizlik muammosi dunyo mikyosidagi tavfsifga ega. Atrof 
muhitning ifloslanishi davlat chegarasini bilmaydi, shuning uchun turli xil davlatlar 
bu falokat bilan zo‟r berib kurashishda birlashishga majburdirlar. Insoniyatning 
yerda omon qolish strategiyasi allaqachon ishlab chiqilgan. Bu barqaror rivojlanish 
strategiyasi deb nom olgan, unda tabiatdan oqilona foydalanishga inson salomatligi 
genefondni saqlab qolishga yondashuv dolzarb moment bo‟lib hisoblanadi. 
Yer resursi insoniyatning muhim boyliklaridan biridir. Ulardan qay darajada 
foydalanish qo‟pincha hozirgi va kelajak avlodning eson- omonligiga bog‟liq 
bo‟ladi. 
Yer munosabatlarining bozor sharoitiga o‟tishda O‟zbekiston yer fondining 
holatida salbiy tendensiya keskinlashdi. Yer islohotining boshlang‟ich davrida, yerni 
qarovsiz qoldirish, ifloslantirish, ulardan vaxshiyona foydalanish, tuproqqa ishlov 
berish texnologiyasining buzilishi va boshqa turli xil iste‟mollar munosabati bilan 
yerning holatiga salbiy ta‟sir ko‟rsatdi. 


20 
Zarur adekvotiv qarorlar qabul qilish uchun turli xil toifadagi yerdan ekologik 
xavf-xatarsiz foydalanishni, yerdan foydalanishning barqaror rag‟batlantirish 
mexanizmini tartibga solishning huquqiy ba‟zasining yo‟qligi yuridik va jismoniy 
shaxslarning barcha darajadagi boshqaruv organlarining yer tug‟risidagi 
ma‟lumotlar axboroti bilan bo‟sh ta‟minlanganligi tuproqning ishdan chiqishiga 
ko‟maklashadi 
qimmatbaxo, 
qaytarib 
bo‟lmas 
yuqotishga, 
eroziyaning 
rivojlanishiga, harobalik va boshqa hodisalarga olib keladi, ularning yig‟indisi 
hozirgi bosqichda O‟zbekistonning milliy xavfsizlik taxdidi deb qaraladi. 
Atrof muhitning barcha tarkibiy qismlarining yuqori darajada ifloslanishi va 
biosferaning holati to‟g‟risida batafsil axborotning zarurligi atrof muhitda u yoki bu 
moddaning ifloslanishdan saqlash doimiy kuzatish olib borishga majbur qiladi. 
Ya‟ni, monitoring, xususan yer monitoringi. Yer faoliyati realizatsiyasi bilan 
bog‟langan, qabul qilingan qarorlar. Yerning holati to‟g‟risida muntazam 
yangilanadigan ma‟lumotlar, albatta oldingi ko‟pgina ishonchli taxlil bo‟lishi kerak. 
Boshqacha so‟z bilan aytganda atrof muhit holati ustidan muntazam majmuali 
kuzatish o‟tkazish zarur va birinchi galda, uning bosh ob‟ekti-yer hisoblanadi. Bu 
kuzatish tizimi monitoring deb ataladi. 
Yer monitoringi - bu yer fondining holati o‟zgarishini o‟z vaqtida aniqlash 
uchun, ularni baholash, prognozlash, ogohlantirish va salbiy jarayonlar oqibatini 
bartaraf etishni kuzatish tizimidir. 
Negaki yer tabiiy muhit atrofining muhim qismidir, u fazosi, rel‟efi, iqlimi, 
tuproq qatlami, o‟simligi, yer osti boyligi, suvlari bilan tavsiflanadi va qishloq 
xo‟jaligida asosiy ishlab chiqarish vositasi hisoblanadi. Xalq xo‟jaligining barcha 
tarmoqlari tashkilotlar, korxonalarni joylashtirish uchun fazoviy bazis hamdir. 
Binobarin, yerni o‟rganish masalasi, yagona davlat yondashuvini talab etiladi, u 
muntazam va majmuali kuzatuv asosida amalga oshirilishi kerak. 
Yuqorida bayon etilganlardan kelib chiqib yer monitoringi boshqa barcha 
tabiiy resurslar kadastrlari va monitoringini bog‟lovchi, asosiy vazifani bajarishi 
talab etiladi va davlat maqomiga ega bo‟lishi kerak. 


21 
1-rasm. Monitoringli tekshirish. 
Bunday yondashuv yer to‟g‟risida majmuali axborot olishni ta‟minlaydi va 
kuzatish tizimining ishlab turishiga eng kam harajatli uslubini qo‟llash imkoniyatini 
yaratadi. 
Monitoring yordamida keskin vaziyatni aniqlash, ta‟sir ko‟rsatishning jiddiy 
omillarini va biosferaning eng moyil ta‟sir ettiruvchi resurslarini ajratish mumkin. 
Iqtisodiyotni boshqarishda kishilik jamiyatning tabiat bilan o‟zaro ta‟sirini 
optimallashga mo‟ljallangan ekologik imkoniyat doirasida antropagenli ta‟sir 
ko‟rsatishni chegaralash yanada kattaroq rol o‟ynashi kerak. Shu munosabat bilan 
monitoringning nihoyatda ma‟sul resursi bo‟lib tabiiy muhitining holatini 
baholashdan iboratdir. 

Yüklə 1,23 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   34




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin