N muradullaev, Q. R. Rahmonov, T. S. Burxonov, N. Sh. Umarov yer monitoringi


I-BOB. YER MONITORINGINING MAZMUNI, VAZIFALARI VA



Yüklə 1,23 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə5/34
tarix25.06.2023
ölçüsü1,23 Mb.
#135053
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   34
Yer monitoringi O‟quv qo‟llanma

 
I-BOB. YER MONITORINGINING MAZMUNI, VAZIFALARI VA 
YO’NALISHLARI 
1. Monitoring tushunchasi, mazmuni va vazifalari. 
2. Davlat yer monitoringini o’tkazish asoslari va tuzilmasi. 
3. Yer monitoringini yuritish prinsiplari. 
Tayanch so‘zlar: yerlarda nazorat o’tkazish, degishlar, monitoring xokimiyat 
qarori, servitutlar va himoya zonasi, er uchastkasining chegarasi, davriy, mavsumiy, 
sutkalik. 
“Monitoring” so‟zi lotincha bo‟lib (monitor – ogohlantiruvchi, kuzatuvchi, 
nazoratchi kabi ma‟nolarni anglatadi). Yelkanli kemada nazoratchi matrosni shunday 
deb atashadi, u boshqa bilan to‟qnashib qolmaslikni ogoxlantiruvchi bo‟lgan. Ingliz 
tilidan “monitor” so‟zini tarjimasi nazoratni olib borish, tekshirish va hatto maslahat 
bermoq, nasihat qilmoq kabi ma‟nolarni anglatadi. 



Monitoring bo‟yicha (Nayrobi, 1979y.) birinchi hukumatlararo kengashda 
monitoringni oldindan tayyorlab qo‟yilgan dastur bilan muvofiqlikda makonda va 
vaqt bo‟yicha ma‟lum maqsadlar bilan tabiiy muhit atrofini bir yoki ko‟proq 
unsurlarini takroriy kuzatish tizimi deb atash qabul qilingan. 
Monitoring maqsadi-tabiatni muhofaza qilish faoliyati va ekologik xavf-
xatarsizlikni boshqarishning axborot bilan ta‟minlashdir. 
O‟zbekiston Respublikasida hozirgi bozor iqtisodiyoti sharoitida yerlardan 
foydalanish darajasini oshirish va yerdan olinadigan mahsulot miqdorini ko‟paytirish 
maqsadida yer monitoringini tashkil etish muhim hisoblanadi. 
O‟zbekiston Respublikasida joriy etilayotgan yer monitoringi barcha yer 
fondining mavjud holati to‟g‟risida, uni baholash, o‟z vaqtida sifat va miqdor 
o‟zgarishlarini aniqlash, yerdan foydalanishda ro‟y berishi mumkin bo‟lgan salbiy 
oqibatlarni bartaraf qilish bo‟yicha kuzatuvlar tizimini o‟z ichiga oladi. 
Yer monitoringi yer tarkibidagi o‟zgarishlarni o‟z vaqtida aniqlash, yerlarga 
baho berish, salbiy jarayonlarning oldini olish va oqibatlarini tugatish uchun yer 
fondining holatini va sifatini kuzatib turish tizimidan iborat.
Yer monitoringi - tabiiy muhit holati monitoringining asosiy qismlaridan biri 
bo‟lib va shu bilan birga boshqa tabiiy muhit monitoringining asosi bo‟lib 
hisoblanadi. Davlat yer kadastrini yuritishni, yerdan foydalanishni, yer tuzish, yer 
fondidan belgilangan maqsadda va oqilona foydalanish ustidan davlat nazoratini 
amalga oshirishni, yerlarni muhofaza qilish organlarini axborot bilan ta‟minlash yer 
monitoringi asosida amalga oshiriladi. 
Yer monitoringi - yerlarda nazorat o‟tkazish, yerlarni himoya qilish va 
yerlardan samarali foydalanish uchun umumiy kuzatuv ishlarini amalga oshiruvchi 
tadbir hisoblanadi. Yer monitoringini o‟tkazish, yerlarni rekultivatsiya qilish tartibi 
va nazorat o‟tkazish turlari va usullarini yagoni tizim asosida, davlat tomonidan 
tasdiqlangandan keyin amalga oshiriladi. 
Yer monitoringining mazmuni yer fondi holatini maxsus tashkil etilgan 
muntazam kuzatishlar (suratga olish, tekshirish va qidiruv)dan quyidagilar 
o‟zgarishlarini aniqlash, baholash va prognozlashdan iboratdir: 




yerga egalik qilish, yerdan foydalanish, ekinzorlar, dalalar, uchastkalar, 
manzara ekologiya komplekslarining holati; 

yerlar unumdorligining o‟zgarishiga, ularning tanazzuli va destruksiyasi 
(aridizatsiya va cho‟llanishi, suv, irrigatsiya va shamol eroziyasi, chirindi miqdori 
o‟zgarishi, tuproq tarkibining o‟zgarishi, ohakliligi, begona o‟t bosganligi, 
yerlarning pestitsidlar, og‟ir metallar, radionulidlar va boshqa toksik moddalar, 
sanoat, maishiy va boshqa chiqindilar bilan ifloslanishi)ga ta‟sir qiluvchi jarayonlar 
(omillar); 

tabiiy ozuqabop o‟tlar qoplami holatining o‟zgarishi (o‟simliklar tarkibi, 
tuzilishi, hosildorligi, sifati va to‟yimliligining o‟zgarishi) bilan bog‟liq jarayonlar; 

daryolar qirg‟oqlarining, Orol dengizi, ko‟llar, suv omborlari, irrigatsiya va 
gidrotexnika ishnootlarining holati; 

jarliklar va upqonlar, o‟pirilishlar, sel oqimlari, zilzilalar, suv toshqinlari 
"degishlar", karst, yer cho‟kishi boshqa ekzogen va endogen jarayonlar va 
antropotexnogen hodisalar tufayli paydo bo‟lgan jarayonlar; 

aholi yashash joylari, neft va gaz qazib olish, tozalash inshootlari, 
go‟ngxonalar, axlatxonalar yonilg‟i-moylash materiallari, o‟g‟itlar, zaharli 
ximikatlar omborlari, toksik sanoat chiqindilari va radioaktiv materiallar ko‟milgan 
joylar, shuningdek boshqa sanoat ob‟ektlari yerlarining holati. 
Yer monitoringi O‟zbekiston Respublikasi Yer resurslari, geodeziya, 
kartografiya va davlat kadastri davlat qo‟mitasi va O‟zbekiston Respublikasi davlat 
tabiatni muhofaza qilish qo‟mitasi tomonidan O‟zbekiston Respublikasi Qishloq va 
suv xo‟jaligi vazirligi, O‟zbekiston Respublikasi Davlat arxitekturasi va qurilish 
qo‟mitasi, 
O‟zbekiston 
Respublikasi 
Vazirlar 
Maxkamasi 
huzuridagi 
gidrometerologiya bosh boshqarmasi, O‟zbekiston Respublikasi Davlat biologiya va 
mineral resurslar qo‟mitasi, O‟zbekiston Respublikasining boshqa manfaatdor 
vazirliklari va idorlari ishtirokida amalga oshiriladi. Vazirliklar va idoralar 
faoliyatini muvofiqlashtirish, yer monitoringi ma‟lumotlarini umumlashtirish 
O‟zbekiston Respublikasi Yer resurslari, geodeziya, kartografiya va davlat kadastri 
davlat qo‟mitasi tomonidan amalga oshiriladi. 


10 
Vazirliklar va idoralarning faoliyatini muvofiqlashtirish, yer monitoringi 
ma‟lumotlarini 
umumlashtirish 
O‟zbekiston Respublikasining Yer resurslari, 
geodeziya, kartografiya va davlat kadastri davlat qo‟mitasi tomonidan amalga 
oshiriladi. 
O‟zbekiston 
Respublikasi 
yer 
monitoringining 
asosiy 
vazifalari 
quyidagilardan iborat: 

yer fondi holati o‟zgarishlarini o‟z vaqtida aniqlash ustidan kuzatishlar 
tizimini tashkil etish va amalga oshirish, ularni baholash, salbiy jarayonlarni 
prognozlash hamda ularning oldini olish va bartaraf etish bo‟yicha tavsiyalar ishlab 
chiqish; 

davlat yer kadastri yuritilishini, yerdan foydalanishni, yer tuzishni, yer 
fondidan maqsadli va oqilona foydalanish, yerlarni muhofaza qilish va yer 
resurslarini davlat tomonidan boshqarishga doir boshqa funksiyalar ustidan davlat 
nazoratini axborot bilan ta‟minlash. 
Yer monitoringi uzluksiz olib boriladigan davlat tadbirlari tizimiga kirishini 
hisobga olgan holda birinchi bosqichda tashkiliy boshqaruv ishlarini amalga 
oshirishni maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz. Bunda quydagi vazifalarni amalga 
oshirish ko‟zda tutiladi: 

yer monitoringini ilmiy-uslubiy ko‟rsatkichlarini ishlab chiqish; 

xuquqiy va me‟yoriy asosiy ko‟rsatkichlar tizimini yaratish; 

yer monitoringi talablariga mos bo‟lgan mintaqaviy hududlarni aniqlash 
(iqtisodiy, ijtimoiy, ekologik sharoitlarni hisobga olgan holda); 

yer monitoringi bo‟yicha axborotlar tizimini tashkiliy boshqaruv jixatdan 
aniqlash: 

yer monitoringini o‟tkazishning zamonaviy texnologiyasini ishlab chiqish. 

Yüklə 1,23 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   34




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin