Nerv (asab) sistemsi


BOSH MIYA  Bosh miyaning ahamiyati haqida tushuncha



Yüklə 0,53 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə6/15
tarix03.03.2023
ölçüsü0,53 Mb.
#86388
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15
Odam miyasi xujayralaridagi RNK ni tahlil ( taxrirlash)

BOSH MIYA 
Bosh miyaning ahamiyati haqida tushuncha. Bosh miya tabiat yaratgan ajoyib mo'jizadir. 
Odamning bosh miyasi uning aql idroki, fikrlash qobiliyati, ongi kabi muhim ruhiy 
xususiyatlarining fiziologik asosi hisoblanadi. U tashqi va ichki muhit ta'sirini analiz-sintez qilib, 
ularga javob qaytaradi. Tananing barcha to'qima va a'zolari ish faoliyatini bir-biriga bog'lab 
boshqaradi, organizm bilan tashqi muhitning aloqasini ta'minlab, uni muhit sharoitiga 
moslashtiradi. 
Bosh miyaning tuzilishi va funksiyasi. Bosh miya kalla suyagining ichida joylashgan bo'lib, 
og'irligi katta odamda 1020-1970 g gacha bo'ladi. Shuni ta'kidlash kerakki, bosh miyaning katta-
kichikligi odamning aqlini, ish qobiliyatini belgilamaydi.Odamning aqliy faoliyati bosh miya yarim 
sharlarining po'stloq qismida joylashgan nerv hujayralarining murakkab fiziologik, biokimyoviy va 
biofizik xususiyatlariga bog'liq. Shuningdek, odam aqliy faoliyatining rivojlanishi uning yoshlikdan 
tarbiyasi, bilim olishi, mashq qilishiga bog'liq. 
Bosh miya ikki qismdan iborat: bosh miyaning stvol (ustun) qismi va bosh miya yarim sharlari. 
Bosh miyaning stvol qismiga uzunchoq miya, Varoliev ko'prigi (miya ko'prigi), o'rta miya, oraliq 
miya hamda miyacha kiradi. 
Uzunchoq miya bosh miyaning eng pastki qismi bo'lib, uning quyi qismi orqa miyaga, yuqori qismi 
esa miya ko'prigiga tutashgan. Uning uzunligi 3-3,5 sm, massasi o'rtacha 7 g bo'ladi. Uzunchoq 
miyaning tashqi qismi oq rangda bo'lib, unda nerv tolalari joylashgan, ichki qismi kulrang 
moddadan iborat bo'lib, unda 
nerv hujayralari bo'ladi. 
Uzunchoq miya reflektor va o'tkazuvchanlik funksiyalarini bajaradi. Reflektorlik funksiyasi 


shundan iboratki, unda nafas olish, yurak ishini boshqarish markazlari joylashgan. Binobarin, 
uzunchoq miyaning shikastlanishi nafas olishning va yurak ishining to'xtab qolishiga sabab bo'ladi. 
Bundan tashqari, uzunchoq miyadagi nerv markazlarida ko'zni ochib-yumish, ko'z yoshi, aksa urish, 
yo'talish, oshqozon-ichakda shira ajralishi kabi funksiyalarni ta'minlaydigan reflekslarning 
markazlari joylashgan. 
Uzunchoq miyaning o'tkazuvchanlik funksiyasi shundan iboratki, u orqa miyadan kelgan 
impulslarni qabul qilib, bosh miyaning yuqori qismlarida joylashgan nerv markazlariga va ulardagi 
qo'zg'alish impulsini orqa miyaga o'tkazadi. Uzunchoq miyaning shikastlanishi uning 
o'tkazuvchanlik funksiyasi buzilishiga, ya'ni orqa va bosh miya o'rtasidagi aloqa uzilishiga olib 
keladi. 
Miya ko'prigi uzunchoq miyaning ustki qismida joylashib, yuqori tomondan o'rta miya, yon 
tomondan miyacha bilan tutashib turadi. Miya ko'prigining tashqi qismi kulrang moddadan 
iborat bo'lib, nerv hujayralaridan tashkil topgan, ichki qismida oq modda bo'lib, unda nerv tolalari 
joylashgan. Miya ko'prigida uchlik, ko'z soqqasini va yuz muskullarini harakatlantiruvchi 
nervlaming markazlari joylashgan. Bu nervlar orqali miya ko'prigi reflektor funksiyani bajaradi. 
Bundan tashqari, xuddi uzunchoq miyaga o'xshab, miya ko'prigi o'tkazuvchilik funksiyasini ham 
bajaradi, ya`ni u orqali orqa, uzunchoq miya nerv impulslaribosh miyaning yuqori qismidagi nerv 
markazlariga o'tkaziladi. Bu markazlardagi qo'zg'alish impulslari miya ko'prigi orqali uzunchoq va 
orqa miyaga o'tkaziladi. 
O'rta miya Varoliy ko'prigining yuqorisida joylashgan bo'lib, unda 
to'rt tepalik, miya oyoqchalari va miya qorinchalarining suv yo'li 
bo'ladi. To'rt tepalikning oldingi 2 tasida po'stloq osti ko'rish 
markazlari, orqadagi 2 ta tepalikda esa po'stloq osti eshitish markazlari 
joylashgan. 
O'rta miyadagi qoramtir moddadan tashkil topgan nerv markazi 
ovqatni chaynash va yutish reflekslarini, qo'l barmoqlarining nozik 
harakatlarini boshqaradi. Undagi qizil !ana muskullar 
tarangligini ta'minlaydi. O'rta miyada ko'z soqqasini harakatlantiruvchi 
va bloksimon nerv markazlari joylashgan. 


O'rta miya shikastlansa yoki kasallansa, uning yuqorida ko'rsa¬tilgan 
funksiyalari buziladi. Buning natijasida odamning ko'rish, eshitish, 
ko'z soqqasini harakatlantirish qobiliyati yo'qoladi. O'rta miyadagi 
qizil tana shikastlansa, tana muskullarining tarangligi ortadi, uning 
harakatlari qiyinlashadi. 
Oraliq miya o'rta miyaning yuqori qismida joylashgan bo'lib, bosh 
miya yarim sharlari bilan qoplanib turadi. Oraliq miyaning tarkibiy 
qismlariga ko'rish do'mboqlari (talamus), do'mboq osti soha (gi 
potalamus) kiradi. 
Ko'rish do 'mbog 'i tuxumsimon shakldagi bir juft kulrang modda
ya'ni nerv hujayralari to'plamidan iborat. U po'stloq osti sezgi markazi 
hisoblanadi. Odam tanasining sezgi a'zolari orqali qabul qilingan 
barcha tashqi va ichki ta'sir (ko'rish, eshitish, ta'm bilish, hid bilish, 
taktil, og'riq, issiq, sovuq va hokazolar) oldin ko'rish do'mbog'i orqali 
qabul qilinib, bosh miya yarim sharlari po'stlog'idagi sezgi 
markazlariga o'tkaziladi.Do'mboq osti sohasi (Gipotalamus) ko'rish 
do'mbog'ining ostki sohasida joylashgan nerv hujayralari to'plamidan 
iborat. Gipotalamusdavegetativ nerv sistemasining markazi joylashgan 
bo'lib, u orqali ichki a'zolar funksiyasi, moddalar almashinuvi, tana 
haroratining doimiyligi ta'minlanadi, och qolish va to'yish, uyqu, 
hayajonlanish, kayfiyatning o'zgarishi kabilar boshqariladi. 


Gipofiz bezi ham gipotalamus 
ohasidajoylashgan. 
Gipotalamusning nerv 
hujayralaridan maxsus 
neyrogormonlar ajralib, ular 
gipofiz ishining boshqarilishiga 
ta'sir ko'rsatadi (bu haqda ichki 
sekretsiya bezlari mavzusida 
aytilgan). Yuqoridagilardan 
ko'rinib turibdiki, oraliq miyaning 
tarkibiy qismi bo'lgan talamus va 
gipotalamus odam hayotida 
muhim fiziologik jarayonlaming 
boshqarilishida ishtirok etadi. Bu 
nerv markazlari shikastlansa yoki 
kasallansa, tashqi va ichki ta'simi 
sezish, ya'ni og'riq, issiq, sovuqni 
sezish, ko'rish, eshitish qobiliyati 
pasayadi. Moddalar almashinuvi 
buzilishi natijasida semirish yoki 
ozish, qandsiz diabet kasalligi va 
odamning kayfiyati buzilishi kabi 
noxush holatlar sodir bo'ladi. 

Yüklə 0,53 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin