O n q I z I l qaydas I



Yüklə 2.8 Kb.
PDF просмотр
səhifə1/12
tarix22.04.2017
ölçüsü2.8 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
J U R N A L İ S T İ K A N I N            
O N   Q I Z I L   Q A Y D A S I 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
E r i k   F İ C H T E L İ U S 
 
 
 
 
 

 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
JURNALİSTİKANIN 
ON QIZIL QAYDASI 
 
 
E r i k        F İ C H T E L İ U S 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
AJB-nin NƏŞRİ 
Bakı – 2001 
 

 
 

 
Erik FİCHTELİUS 
Jurnalistikanın 
on qızıl qaydası 
 
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi 
nəzdində fəaliyyət göstərən 
Jurnalist Sənətkarlığı İnstitutu 
tərəfindən hazırlanmış  və 
nəşri qərara alınmışdır 
 
Kitab Avrasiya Fondunun 
qrantı çərçivəsində nəşr olunur 
 
 
Tərcümə edənlər: 
Hacı HACIYEV 
Ramiz ƏSKƏR 
 
Buraxılışına məsul: 
Ramiz ƏSKƏR 
 
Redaktoru: 
Telman QULUZADƏ 
 
 
Bakı, «…..» nəşriyyatı, 2002, 198 səh. 
 
 
 
 
 
 
 

 
 

İÇİNDƏKİLƏR 
 
Müəllifdən  6 
Azərbaycanca nəşrinə ön söz   10 
 
----------------------------------- 
1. Şövqlə işləməli! 
--------------------------------- 
Jurnalist fəaliyyətinin əsası    12                   Xəbərin tərifi  16 
Vurğunluq və obyektivlik      13                 Rakurs  18 
Ruhlanmağın açarı   16                                 Xəbərin qiymətləndirilməsi 
                                                      
və seçilməsi 18 
 
----------------------- 
2. Mühüm hadisə haqqında xəbər verməli! 
----------------- 
 
Mühümlülük  meyarı  21                               İfadə etməli 27 
Jurnalistikanın tənqidi 22                              Şərh etməli  28 
Public Journalizm          24                             Perspektivləri görməli 29 
Jurnalistin vəzifələri   25                                Xəbərin qiymətləndirilməsi 30 
Yoxlamalı      26                                              «Böyük balığa tilov atmalı» 32 
 
---------------------------------- 
3. Planlı şəkildə işləməli! 
---------------------------- 
 
Polislə əlaqə    35                                             Öz mənbələrini açıqlamamalı! 47 
Sərhədləri müəyyənləşdirməli   36   
  
Ağ yalan 48 
              
Mənbələri tapmalı    37                                   Jurnalist  dim iş başındadırmı? 49 
Yazılı mənbələr     37             
                          İnam yaratmalı 49 
Şifahi mənbələr      39                                      Mənbələrə tənqidi yanaşmalı 51 
On the record    41                                           Xəbərlərin izlənmə qaydası 53 
Razılaşma  42                                                     Redaksiyanın təşkil edilməsi 55 
Off the record 43                                              Qəbul və buraxılış reportyorları 57 
Fon    45                                                            Məsul naşirin rolu 57 
 
----------------------------- 
4. Konkret məsələ haqqında danışmalı! 
------------------ 
 
Təcəssüm   60                                                  Detallar  67 
Kiçik böyüyün aynasıdır 62                           Metonimiya və metaforlar 68 
Təhkiyə dramaturgiyası     63       
                     Aydınlıq 69 
Diqqət! «Hannibal» kadrlar! 65 
 
---------------------------- 
5. Hazırlaşmalı və dinləməli! 
----------------------------- 
 
Hazırlıq   73                                                       Dinləmək bacarığı  81 
Sualların tərtibi  75                                           Müxtəlif müsahibə növləri  84 
Qadağa   77                                                        Etika məsələləri  90 
Struktur 79 
-------------------- 
6. Hadisənin inkişafına mane olmamalı! 
---------------------- 
 
Telereportaj   96                                               Standup   107 
Hadisənin inkişafını qeydə almalı   98             Radioreportaj  109 
Gəzginin lənəti   99                                            Radioproseslər  109 
Əhatə   100                                                            «Natural» müsahibələr  111 

 
 

Yerləşmə   102                                                      Xəbərlərin rekonstruksiyası  113 
Kameranın rakursu  105                                      Qəzet səhifələrinin maketi  114 
180 dərəcəli ox, yaxud təmas oxu  105               Addım ardınca addım  115 
Çıxışların çəkilişi    106                                         Qiymətləndirmə  116 
 
--------------------- 
7. Dil mədəniyyətini qorumalı! 
----------------------------------- 
 
Efirdə xəbərlər    119                                             Keçid mədəniyyəti   125 
Mətn/ssenari    120                                                 Zamanın uzlaşdırılması  127 
Efirdə danışmaq  121                                             Ekran dili  128 
Tabu   122                                                                Kostyumçunun məsləhətləri  129 
Anons nə üçün lazımdır?   124                               Dil mədəniyyətini qorumalı  130 
 
--------------------- 
8. Yeni versiyalar yaratmalı! 
-------------------------------------- 
 
Yeniləşmə və daimilik    132                                           Reportyor mətni    142 
Başlanğıcı müxtəlifləşdirməli   133                      Teletəhkiyə məharəti 142 
İxtisar etməli!     135                                                 Daxili monoloqlar  143 
Radiomontaj      136                                                Mikşləmə   143 
Süjet parçalarının miklənməsi   137                        Birbaşa montaj  144 
Samitdə kəsməli     137                                             Emosional kadrları 
İkiqat nəfəsalmadan  qaçmalı   137                         şərh etməli   145 
Ton   138                                                  Musiqi və qrafika 145
 
Səs toqquşmasından qaçmalı  138                          Arxiv stop-kadrları  146
 
Telesüjetin montajı 138                                        Mənbələri işarələməli  147 
Keçidlər    139                                                           Məhəllidən ümummilliyə  148 
 
---------------- ----------  
9. Nəticələrə qarşı neytral olmalı! 
--------------------------- 
 
Dilemma  150                                                            Etika prinsipləri    157 
1-ci nümunə: Donuzlar buxtası   152                      4-cü nümunə: Liseçil    158 
2-ci nümunə: «Bufors»   154                                    5-ci nümunə: Osloda qaçqınlar 160 
3-cü nümunə: Norrmalmstorget                              KİV hakimiyyəti  162 
meydanında dram  156 
 
--------------------------- 
10. Zamanla ayaqlaşmalı! 
----------------------------------- 
 
İnqilab  165                                                                   Hakimiyyət xalqa keçir   168 
Kompüter hücumu  166                                             Jurnalistə qarşı yeni tələblər  169 
Matroslar hakimiyyəti ələ alırlar  167                        Sərhədlərin silinməsi  171 
 
 
 
 
 
 
 
 
                                     

 
 

MÜƏLLİFDƏN
 
 
 Neçə onilliklər bundan əvvəl  İsveçdə  nə jurnalistika 
fakültəsi, nə də jurnalistika şöbəsi var idi. Bu sənəti öyrənmək üçün 
heç bir yer yox idi, buna görə  də bu sənətin sirlərinə praktikada 
yiyələnmək istəyən gənclər redaksiyalarda pulsuz işləməyə məcbur 
idilər və bu yolla öyrəndiklərini başqalarına çatdırırdılar. Yalnız 
60-cı illərdə ölkədə jurnalistlərin professional təhsili qaydaya 
salştdı  və bu təhsil universitet statusu aldı. Jurnalistika elmi 
araşdırmalar predmeti oldu və bu gün ölkənin bir çox xalq 
məktəbləri və gimnaziyaları kütləvi informasiya vasitələri və 
kommunikasiya sahəsində müxtəlif təhsil proqramları irəli sürürlər. 
Bu da təbiidir, çünki jurnalist olmaq üçün təkcə  təcrübə kifayət 
deyil, bunun üçün dərin akademik hazırlıq, erudisiya və müxtəlif 
sahələri bilmək zəruridir. 
 
Əlbəttə, bu gün jurnalistikaya müxtəlif yollarla gəlmək olar. 
Mən özüm 17 yaşımda olarkən doğma şəhərim Upsaladakı qəzetdə 
praktikant kimi işə başlamışdım. Redaksiyadakı  əməkdaşları  əvəz 
edərək aldığım honorar və qazandığım pulla yaşayırdım, eyni 
zamanda Upsala universitetinin ictimaiyyət fakültəsində 
oxuyurdum. 
 Jurnalist 
sənətinin  əsaslarını  mən həmkarlarımdan – səs 
operatorlarından, operatorlardan, montajçılardan və redaktorlardan 
öyrənmişəm. Çalışdığım «Upsala Nya Tiding»in  («Yeni Upsala 
qəzeti») fotoqrafı  məni başa saldı ki, tapşırığa və ya müsahibə 
almağa gedərkən adamlardan nə soruşmaq lazımdır və  məqalələri 
necə yazmaq olar. Radioda işə başlyanda mənə hamilik edən səs 
operatoru radionu necə «yaratmaqdan» bəhs etdi. İsveç 
Televiziyasının «Aktuelt» xəbərlər proqramının redaksiyasında 
operatorlar və videomontaj rejissorları bu elektron informasiya 
vasitəsinin sirlərini mənə öyrətdilər. Əlbəttə, jurnalist həmkarlarım 
mənə həmişə kömək edirdilər. 
 
Daha çox radio və televiziyada reportyor kimi çalışdığım 30 
ildən sonra öz təcrübəmi bu gün jurnalist sənətinin  əsaslarını 
öyrənənlərlə bölüşmək istəyirəm. Bu illər  ərzində  nə 

 
 

öyrənmişəmsə, bunlar mənim formalaşdırdığım jurnalistikanın 
«qanunlarında» öz əksini tapmışdır və bunlar son 20 ildə İsveçin və 
Skandinaviyanın ali jurnalistika məktəblərində oxuduğum 
mühazirələrin  əsasını  təşkil edir. Əlbəttə, bu əsaslar dəfələrlə 
dəyişdirilmiş və  əlavələrə məruz qalmışdır. Stokholm universiteti 
nəzdindəki jurnalistika şöbəsində pofessor fəaliyyəti ilə  məşğul 
olduğum dövr mənə imkan vermişdir ki, yeni materiallar toplayım 
və başladığım işi axıra çatdırım. 
 Jurnalist 
sənətinə yiyələnməyə başladığım illərdə mən özüm 
bu cür kitablar tapa bilmirdim. «Jurnalistikanın on qızıl qaydası» 
sadəcə olaraq xəbərlərlə necə  işləmək barədə  sırf praktiki 
məsləhətləri  əhatə etmir, o həm də jurnalistika sənətinə  nəzəri 
girişdir. Kitabda səsyazma texnikası, xəbər, müsahibə  və  montaj   
fəsilləri  əsas yer tutur və bunlar müasir demokratik cəmiyyətdə 
jurnalistin oynadığı rol barədə, bizim dövdə hakimiyyət 
orqanlarının media qurumlarına qarşı  təzyiqinin necə  dəyişdiyi 
barədə nəzəri düşüncələrlə tamamlanır. 
 
Kitab ilk növbədə jurnalistika fakültələrinin tələbələri üçün 
nəzərdə tutulmuşdur, ancaq inanıram ki, bu gün kütləvi informasiya 
vasitələri və kommunikasiya sahəsində fəal şəkildə çalışanlar üçün 
də faydalı olacaqdır. 
 
Erik Fichtelius 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 

FOREWORD
 
 
This book was written primarily to my students and new 
jolleges in Sweden. But it turns out that my text has been of interest 
also to jolleges in other jountries.  
 
The Ten Golden Rules has already been published in 
Russian, Arabij, Armenian, and a number of other translations are 
on its way. This is one of the few introdujtions to newsjasting 
produjed outside USA or Great Britain that is widely spread to 
other jountries. Yet some of the main theses in the book is 
independenje and obcejtivity in newsjasting, main features of 
cournalistij ideals in the western world.
 
 
After the great politijal and ejonomij jhanges in the former 
”East Bloj jountries” or in the Soviet Union itself I realise that there 
is a great need for jhange in the ways cournalists work and how 
new, liberal press laws jan be applied. I fully understand the 
diffijulties, but my experienje is that cournalist all over the world 
many times share the same basij values of our trade, regardless of 
what politijal and ejonomij system we happen to work within.
 
 
What I hold most important is editorial independenje 
towards both the politijal and the ejonomij/jommerjial powers in a 
jountry.  The purpose of cournalism is to be at servije to the publij, 
to our readers, listeners and viewers. To serve this purpose we 
should not take orders from either the government/politijal power 
or those jompanies or business interests we report about and that 
sometimes finanje our publijations through advertisements. This is 
what I jall the double independenje – independenje from politijal 
and ejonomij powers.
 
 
Easy to say, harder to do in all jountries and systems. But in 
order to let news value, and news value alone dejide what should 
be published, we need to know the tools of our trade.
 
 

 
 

I try to be as explijit and jonjrete as possible in telling about 
how to produje news. Thus I hope this book jan be of help and coy 
to whoever that wants to get into newsjasting and newsreporting.
 
 
I am very proud that my jolleges in the Azerbacan 
Cournalist Union has put so mujh engagement and effort in 
produjing and distribution my book in Azerbacan. They have 
obviously understood my first golden rule; ”Engage yourself” even 
before I wrote it. I sinjerely hope that my experienje from more 
than 30 years of news reporting for radio and television, and 
lejturing on cournalism in Sweden and around the world will be 
applijable also in your daily work.
 
 
 
Stojkholm in Ojtober 2001
 
 
Erik Fijhtelius
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
10 
AZƏRBAYCANCA  NƏŞRİNƏ  ÖNSÖZ 
 
 
 
Bu kitab ilk növbədə mənim İsveçdəki tələbələrim və yeni 
həmkarlarım üçün yazılmışdır. Lakin məlum oldu ki, mənim 
dərsliyim başqa ölkələrdəki həmkarlarım üçün də maraqlıdır. 
 «Jurnalistikanın on qızıl qaydası» artıq rus, ərəb və erməni 
dillərində çapdan çıxmışdır. Kitabın başqa dillərə  tərcüməsi  
üzərində iş  davam  edir. 
 
Bu, informasiya yayımına dair ABŞ və Böyük Britaniyadan 
kənarda çıxan və başqa ölkələrədə  də geniş yayılan nəşrlərə 
yazdığım önsözlərdən biridir. Kitabdakı bir sıra başlıca tezislər 
xəbərin  müstəqil və obyektiv şəkildə verilməsi məsələlərinə, Qərb 
aləmində jurnalist idellarının əsas dəyərlərinə  həsr edilmişdir. 
 Keçmiş sosialist bloku ölkələrində  və SSRİ-də baş verən 
böyük siyasi və iqtisadi dəyişikliklərdən sonra mən yəqin etdim ki, 
jurnalistlərin fəaliyyətində də ciddi  təbəddülata,  mətbuat haqqında 
yeni və liberal qanunların  tətbiqinə   ehtiyac var. Mövcud 
çətinliklər mənə tamamilə aydındır və mən öz təcrübəmdən bilirəm 
ki, hansı siyasi və iqtisadi sistemdə  işləməsindən  asılı olmayaraq 
jurnalistlər bütün dünyada bizim peşəmizin ən əsas dəyərləri barədə 
yekdil fikirdədirlər. 
 Redaksiyaların ölkənin siyasi, iqtisadi və biznes 
qruplarından asılı olmaması  mənim üçün  ən  əsas meyarlardan 
biridir. Jurnalistikanın məqsədi xalqa, oxuculara,  dinləyicilərə  və 
tamaşaçılara xidmət etməkdən ibarətdir. Bu məqsədə çatmaq üçün 
biz nə dövlət və siyasət qurumlarının,  nə də  reklam verməklə bizi 
vaxtaşırı maliyyələşdirən  şirkətlərin və maliyyə qruplarının 
qaydalarına tabe olmamalıyıq. Mən məhz bunu müstəqillik 
adlandırardım, həm siyasi, həm də iqtisadi qüvvələrdən asılı 
olmayan ikiqat müstəqillik! 
 Qeyd 
etmək lazımdır ki, bütün ölkələrdə  və  sistemlərdə 
işləmək getdikcə  çəinləşir. Xəbərlərin dəyərini saxlamaq üçün 
nəyin çap olunmasını izah etmək lazımdır. Bunun üçün də biz öz 
sənətimizə yaxşı yiyələnməliyik. 

 
 
11 
 
İnformasiyanı necə yaratmaqla bağlı 
mən öz 
mülahizələrimdə  dəqiq və konkret olmağa çalışmışam. Buna görə 
də mənə elə gəlir ki, bu kitab informasiyanı hazırlayan və yayanlar 
üçün bir vəsait ola bilər. 
 
Mən çox iftixar edirəm ki, Azərbaycan Jurnalistlər 
Birliyindən olan həmkarlarım mənim kitabımın Azərbaycanda nəşr 
olunması və yayılması üçün böyük zəhmət çəkmişlər. Onlar mənim  
«Şövqlə  işləməli!» adlanan birinci qızıl qaydamı kifayət qədər 
dəqiq, həm də  mən bu barədə yazmazdan xeyli əvvəl başa 
düşmüşlər. 
 
Mən səmimi olaraq ümid edirəm ki, İsveçdə 30 il ərzində 
radio və televiziyada xəbərlər redaksiyasının reportyoru işləyən və 
jurnalistikadan mühazirələr oxuyan bir şəxs kimi  mənim təcrübəm 
digər ölkələrdə olduğu  qədər sizin  gündəlik fəaliyyətinizdə    də 
tətbiq oluna bilər.  
 
 
Erik Fichtelius. 
Stokholm, oktyabr, 2001-ci il.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
           
 
 

 
 
12 
1. ŞÖVQLƏ    İŞLƏMƏLİ! 
 
 
 
 
 «Yaxşı jurnalistikanın», yəni insanların laqeyd qala 
bilmədiyi, bizi əhatə edən dünyada baş verənləri daha yaxşı 
anlamağımıza kömək edən jurnalistikanın açarı haradadır? Öz 
auditoriyası üçün nəzərdə tutulan xəbərin gözdən qaçmaması 
naminə jurnalist nə etməlidir? 
 Sadə bir təcrübə aparın: son xəbərlər verilərkən radionu və 
ya televiziyanı açın, qəzetin birinci səhifəsinə  nəzər salın. Yarım 
saatdan sonra oxuduğunuzu, dinlədiyinizi və ya baxdığınızı yada 
salmağa çalışın. Çox şeyin artıq unudulduğu məlum olacaq. Eyni 
zamanda, yəqin ki, bir neçə gün əvvəl oxuduğunuz, eşitdiyiniz və 
ya gördüyünüz hələ də yadınızdadır. Nə üçün belə olur? 
 
                     JURNALİSTİN  FƏALİYYƏTİNİN   ƏSASI 
 
 
Xəbərləri vermək prosesinin əsasını informasiya 
materialının toplanmasını və yayılmasını təşkil edən redaksiyaların 
və agentliklərin əlaqəli işi təşkil edir. Bu işin təməlində isə xəbəri 
tapan, onun mənasını açan və yazan reportyor dayanır. 
 Reportyorun 
vəzifəsi görmək, eşitmək, duymaq və hadisəni 
öz auditoriyasına çatdırmaqdır. Söhbətin aparıcısı yoxdursa, xəbər 
də olmayacaq. Söhbət aparanın özü hadisəyə  həvəs  və maraq 
göstərməlidir ki,      onun barəsində darıxdırıcı şəkildə yox, şövqlə 
danışa bilsin. Beləliklə, burada söhbət təkcə reportyorun  məlumat 
vermək vəzifəsindən deyil, həm də danışmaq həvəsindən gedir. 
 Yaxşı jurnalistikanın mayasında reportyorun özünün həvəsi 
dayanır. Öz işinin vurğunu olan jurnalist ətrafda baş verən nə varsa, 
onunla maraqlanır və hadisələrdən baş  çıxarmağa çalışır ki, bu 
barədə öz auditoriyasına məlumat versin. Söhbət açdığı  məsələ 
mühüm və maraqlı olmalı, cansıxıcı olmamalı, ictimaiyyət üçün 

 
 
13 
əhəmiyyət kəsb etməlidir. Çox zaman repotyor hadisənin nəinki 
şahidi və  iştirakçısı, həm də  xəbəri birinci çatdıran adamdır. 
Jurnalistin üstünlüyü ondadır ki, o öz oxucularına, dinləyicilərinə 
və tamaşaçılarına hadisə haqqında birinci məlumat verir. 
 Reportyorun 
qarşısına çox maneələr çıxır. Bu pul qıtlığı, 
vaxtın, ideyaların  və cəsarətin azlığı ola bilər. İşində ona laqeydlik, 
tənbəllik, qorxaqlıq da təsir göstərə bilər. Lakin jurnalistin öz işinə 
bəslədiyi həvəs bu çətinliklərin öhdəsindən gəlməyə imkan verir. 
Bu və ya digər  şey haqqında auditoriyaya məlumat verib-
verməmək məsələsində o öz intuisiyasına və hisslərinə 
arxalanmalıdır. 
 Pulun 
və vaxtın olmamasına istinad etmək redaksiyalarda 
geniş yayılmış  bəhanədir: «Bilirsən, biz bu məsələ ilə  məşğul ola 
bilmərik, pulumuz yoxdur». Əlbəttə, iqtisadi çətinlik bütün 
redaksiyalara, o cümlədən İsveç redaksiyalarına  xas olan cəhətdir. 
İsveçin regionlarındakı radio və televiziya stansiyalarında çox vaxt 
iki repotyor bütün xəbərlər buraxılışını öz üzərinə götürməli olur. 
Belə  şəraitdə çoxları jurnalist təhqiqatı ilə  məşğul olmağa və ya 
xəbər axtarmağa imkan tapmır. Resursların olmaması barədə 
şikayət çox vaxt əməkdaşların və redaktorların təşəbbüskarsızlığına 
dəlalət edir. Öz işinin vurğunu olan jurnalist dağı dağ üstə qoymağı 
da bacarar. 
 
 
                               VURĞUNLUQ VƏ OBYEKTİVLİK 
 
 Bizim 
peşəmizin ziddiyyətlərindən biri ondan irəli gəlir ki, 
jurnalist bir tərəfdən mövzu ilə yaşamalı, digər tərəfdən bu 
mövzunu işləyərkən obyektiv olmağa çalışmalıdır. Hər birimiz 
həqiqəti özümüzə görə qiymətləndiririk, reporytor isə çalışmalıdır 
ki, hadisə haqqında məlumat verərkən və ya baş verənlər barədə öz 
fikrini bildirərkən son dərəcə obyektiv və  nəzakətli olsun, 
oxuculara, dinləyicilərə  və ya tamaşaçılara söyləməsin ki, onun 
fikrincə nə olmalı idi. Reportyor hadisə yerindən xəbər verir, ancaq 
quldurları tutmaq və ya yanğını söndürmək onun vəzifəsi deyil. 

 
 
14 
 Vurğunluq və obyektivlik arasında gözlə görünməyən bir 
sərhəd vardır. Öz işinə başı qarışan reportyor bu sərhəddi keçən 
kimi obyektivliyi unudur və  hər məsələ barədə öz fikirlərini 
auditoriyaya qəbul etdirməyə çalışır və beləliklə, jurnalistdən 
peyğəmbərə çevrilir. 
 
Gəlin konkret bir misalı  nəzərdən keçirək. Bu, Eresun 
boğazından keçən körpünün salınması ilə bağlıdır və bu hadisə 
İsveçdə çox böyük mübahisələrə və müzakirələrə səbəb olmuşdur. 
Öz işinə vurğun olan jurnalist dərhal deyəcək ki, bu, mühüm 
müzakirə mövzusudur. Bu əhvalat intriqadan xali deyil, burada pul, 
emosiya, konflikt, siyasət, ekologiya məsələləri bir-birinə qarışır… 
Layihə müəlliflərinin fikrincə, körpü Baltik dənizinin hər iki 
sahilində Eresun regionunu, iki ölkəni bir-birinə bağlayacaq. 
Beləliklə,  İsveçin Malmö şəhəri və Danimarkanın paytaxtı 
Kopenhagen yeni mədəni və iqtisadi konqlemerat kimi 
birləşəcəklər. Körpü texniki baxımdan nəhəng, mürəkkəb inşaat 
layihəsidir və bunu həyata keçirmək üçün böyük işçi qüvvəsi və 
geniş miqyasda nəqliyyat daşımaları  tələb olunur. Bir tərəfdən, 
tikinti yalnız körpü dirəklərin təməlinin qoyulduğu yerlərdə deyil, 
bütün Baltik dənizində  və Eresuna yaxın rayonlarda ətraf mühitə 
təsir edəcək, heyvanat aləmi, bitkilər, balıq vətəgələri üçün təhlükə 
yaradacaq. Digər tərəfdən, tikinti bir çox Danimarka və  İsveç 
müəssisələri üçün milyardlarla kron investisiya deməkdir.  İsveç 
hökuməti iki düşərgəyə bölündü. Bu cür kəskin və konfliktli  
mövzu hər bir jurnalisti cəlb edə bilər. Ancaq jurnalist 
unutmamalıdır ki, onun vəzifəsi  layihə ilə bağlı baş verən hadisələr 
barədə  cəmiyyətə informasiya verməkdir, körpünün tikilib-
tikilməmsi onun işi deyil*.  
 
Ola bilsin ki, bizim peşəmizin  ən mürəkkəb cəhəti 
qərəzsizlik və  işgüzarlıq prinsiplərinə  əməl etməkdir. Reportyor 
onu maraqlandıran mövzu ilə bağlı faktları tapmaqla 
kifayətlənməməli, eyni zamanda bu mövzu ilə yaşamalı, 
həyəcanlanmalı, mübahisəli məsələlər  ətrafında yaranan şəraitə 
nüfuz etməlidir, lakin bu kiminsə  tərəfini saxlayacaq  dərəcədə 
olmamalıdır. Kim ki xəbərlərlə işləyir, o, maksimum obyektivliyə 

 
 
15 
çalışmalı, bu və ya digər tərəfə rəğbətini bildirməməlidir. Əlbəttə, 
bu, asan iş deyil, amma onun çətin olmasını  bəhanə edib bu 
məqsədə çatmaqdan imtina etmək olmaz. 
 
Hər  şeyə oxucunun, tamaşaçının, dinləyicinin gözü ilə 
baxın. Razılaşın ki, onların jurnalistin şəxsi simpatiyası  və ya 
antipatiyası ilə boyanmamış informasiya almağa haqqı var. Bir çox 
həmkarlarımız bu vəzifənin öhdəsindən layiqincə gələ bilmirlər və 
buna görə də məsələnin bu cür qoyuluşu ilə razılaşa bilmirlər. Hər 
halda jurnalistin həvəsi ilə onun obyektivliyi arasındakı  bəzi  
ziddiyyətlər olduğunu qəbul etmək, anlamaq, eyni zamanda bizim 
sənətimizin tələblərinə əsasən onları bir-birindən ayırmaq lazımdır. 
 Rollar 
arasında qoyulan sədd ona gətirib çıxarır ki, bəzən 
biz sosial təcrid hissi keçirməli oluruq. Jurnalist hadisələr haqqında 
xəbər yayır, amma bu hadisələrdə iştirak etmir, bu sistemin içində 
olsa da, elə bil eyni zamanda ondan kənarda dayanır. Şahidi olduğu 
hadisələrin iştirakçılarının bu və ya 
digər məsələ barədə öz fikirlərini demək imkanı var, reportyor isə 
bir qədər kənarda dayanmaq məcburiyyətindədir: «Mən burada ona 
görə deyiləm ki, rəyimi söyləyim, ona görəyəm ki,  
--------- 
 
*Bir çox müzakirələrdən sonra Eresun boğazı üzərində 7,8 kilometr 
uzunluğunda körpü salınması qərara alınmışdır (red.) 
sizin nə  rəydə olduğunuz və  nə etdiyiniz barədə  xəbər verim». 
Jurnalistlərin bəziləri bunu çox ağrılı keçirirlər. Axı material 
üzərində  işlədiyi zaman reportyor insanlarla tanış olur, onların 
keçirdikləri hissləri bölüşür,  onların həyəcanllarına şərik olur və ya 
onlarla birlikdə hiddətlənir və birdən hansı andasa ümumi fikirdən 
kənarda qalmağa məcbur olur ki, öz işini qərəzsiz yerinə yetirmək 
üçün imkan əldə etsin. Jurnalist də digər peşə sahibləri kimi adi 
insandır. Lakin real həyatda şəxsi və ictimai həyat arasında sərhəd 
qoymaq asan iş deyil. 
 Beləliklə, jurnalistin marağı və öz işinə vurğunluğu arasında 
sərhəd olmalıdır. Bizim peşəmiz üçün bu şərtin o qədər mühüm 
əhəmiyyəti var ki, dərc olunan materialların nəticəsi baxımından 
mən bu məsələyə  dəfələrələ dönməli olacağam. Vurğunluqla 

 
 
16 
obyektivlik arasındakı ziddiyyət bizim cəmiyyətdəki rolumuzun ən 
əsas cəhətini təşkil edir. 
 
   RUHLANMAĞIN AÇARI 
 
 Reportyor 
üzərində  işlədiyi mövzudan ruhlanmalıdır ki, 
onun öhdəsindən uğurla gələ bilsin. Bu halda jurnalistin şövqü 
onun üçün ruhlandırıcı açardır. Bəzi məlumatları  yığandan sonra 
çox vaxt bunların xəbər olub-olmayacağını bilmək çətindir. Beş 
ekizin doğulmasından xəbər tutan və bu barədə  məlumat verən 
jurnalistlər güman etməzdilər ki, bu xəbər bütün dünyaya 
yayılacaq. Çern adasına* bağlanan körpünün uçması barədə 
redaksiyalara və jurnalistlərə ilk zənglər gələrkən zəng vuranlardan 
xahiş olunurdu ki, zəhlə tökməsinlər, çünki hamı bu qənaətdə idi 
ki, bunu edənlər sərxoş adamlardır. Bəzən xəbərlər ümummilli 
kütləvi informasiya vasitələrinin relaksiyalarına həftələr və aylar 
keçəndən sonra gəlib çatır. 
 
*Çern adasına bağlanan körpü İsveçin ən nəhəng tağlı körpüsüdür. 1980-ci ilin 
yanvarında qaranlıqda və dumanda öz yolunnu azan bir gəmi körpüyə dəymişdi. 
Bunun nəticəsində körpü uçmuş, 7 avtomobil suya düşmüş, 8 adam həlak 
olmuşdu. Yeni körpü rekord sürətlə tikilmiş və 1981-ci ilin noyabrında istismara 
verilmişdir (tərc.). 
 
Bəziləri deyirlər ki, insanlar ancaq onlara tanış olan şeyləri 
qəbul edirlər, məlum olan şeylər isə təzə bir şey deyil və beləliklə, 
xəbər kimi qiymətləndirilə bilməz. 
 
                                    XƏBƏRİN TƏRİFİ 
 
 
Xəbər nədir? Doğrusunu desək, bu məfhumun yaxşı, geniş 
nəzəri tərifi yoxdur və hamı  tərəfindən qəbul edilmiş izahı da 
mövcud deyil. Xəbər bərabər porsiyalarda emosional qavrayış  və 
ənənəvi təsəvvürdür. Təcrübəli jurnalist hər  şeydən  əvvəl eşitdiyi 
və ya gördüyü hadisənin yaxşı xəbər olduğunu müəyyən edə bilir. 
Əsil xəbər isə bizə ilk növbədə öz emosionallığı ilə təsir edir. İstər 

 
 
17 
xəbəri verənlər, istərsə  də onu qəbul edənlər bu hadisəyə qiymət 
verməyə çox çalışmışlar. Lakin xəbəri özümüzdən ayırarkən biz 
hamı  tərəfindən qəbul edilmiş meyara yox, hisslərimizə istinad 
edirik. Nəhayət etibarilə, söhbət müxbirin apardığı müsahibələrdən 
gedir ki, o özü hansısa hadisələrdə  şəxsən iştirak edib və bu 
hadisələri söyləmək, başqalarına çatdırmaq üçün onun imkanı var. 
İsveç dilinin izahlı lüğətində «xəbər» sözü belə  təfsir 
olunur: 
 
«Xəbər – yeni  olmaq, yeniliyin cazibəsini ifadə etmək; yeni  
aktual hadisə; aktual hadisə haqqında (mətbuatda, radioda  
və televiziyada) xəbər» 
Beləliklə, hadisə  əsas sözdür. Məhdud zaman kəsiyində 
sürətlə, konkret və gözə çarpan nə isə bir hadisə baş verir. Hadisə 
dəyişiklikdir. Nə isə  dəyişir, məhz dəyişiklik faktı  xəbər  olur. 
İsveç reportyorlarının jarqonunda buna «qarmaq» deyirlər. Hadisə 
hiss olunan elə bir dəyişiklikdir ki, ona söhbət və ya süjet 
«düzmək» olar.  
Dəyişiklik müxtəlif xarakter daşıya bilər. Ən 
gözəçarpan xəbər qəfil hadisə, məsələn, təyyarə  qəzasıdır, 
yanğındır, nazirlər kabinetinin istefaya getməsidir və s. Beləliklə, 
baş verən hadisə barədə xəbər qəfil dəyişiklikdir.  
Lakin dəyişiklik uzun da sürə bilər, bu zaman söhbət 
tendensiyalı xəbərdən gedəcəkdir. Dəyişiklik ləng gedir və əvvəlcə 
o qədər də nəzərə çarpmır, lakin zaman keçdikcə o qədər aydınlaşır 
ki, bizdə xəbər kimi meydana çıxır. Tendensiyalı xəbərə misal kimi 
yerin tədricən yüksəlməsini göstərmək olar. Bu hadisə yüz il 
ərzində kütləvi informasiya vasitələrində bir neçə dəfə işıqlandırıla 
bilər.  İsveçin ayrı-ayrı regionlarında yer yüz ildə 80 santimetr 
yüksəlir. Lakin tendensiyalı xəbərə informasiya mənası vermək  və 
ondan bəhs etmək üçün  qarmaq lazımdır. Yerin yüksəlməsi 
nəticəsində quruya oturan parom həmin qarmaqdır ki, bu hadisəyə 
bütünlüklə  nəzəri cəlb etməyə imkan verir. Uzun proses zamanı 
hadisənin olmaması onu drmatik keyfiyyətdən məhrum edir. 

 
 
18 
 
İsveçin müxtəlif kütləvi informasiya vasitələrinin ölkədəki 
mühacir qadınların vəziyyəti haqqında aktual reportajlar vermək 
barədə öz planları ola bilər. Lakin iraqlı yeniyetmə öz bacısını 
«həddən artıq isveçliləşdiyinə görə» öldürürsə, bu zaman qarmaq 
meydana çıxır və bundan istifadə edərək  bu mövzunu qəzetlərin 
birinci səhifələrinə çıxarmaq imkanı doğur.  
 
 
RAKURS 
    
 
 
 Reportyor 
vermək istədiyi material üçün həmişə baxış 
nöqtəsi tapmalıdır. Eyni məsələni müxtəlif nöqteyi-nəzərdən 
vermək olar. Xəbərin verilmə rakursunu informasiyanın müəyyən 
aspektdə verilməsi də adlandırmaq olar. 
 
Məsələn, yaxşı, günəşli havanı fermerlərdən ötrü fəlakət 
kimi də  təsvir etmək olar. Həmin havanı  məzuniyyətdəkilər üçün 
cənnət kimi də göstərmək mümkündür. Parlaq günəş  və isti hava 
dondurma satanlar və İsveç turizmi üçün əlverişlidir, amma cənub 
ölkələrinə turist səfərləri üzrə ixtisaslaşmış agentliklərdən ötrü  
sərfəli deyil. Beləliklə, materialın necə verilməsi jurnalistin 
özündən asılıdır. Nəhayət etibarilə, yaxşı hava haqqında 
meteoroloqların nöqteyi-nəzərindən də danışmaq olar. Məsələn, 
dəqiq proqnoz verməyin nə qədər çətin oluduğunu söyləməklə. 
 Reportyorun 
öz 
materialını vermək üçün baxış nöqtəsi 
seçməsində heç bir qəbahət yoxdur. Bu iş üsulundan istifadə 
etməklə biz söhbətimizi həm canlandırarıq, həm də daha anlaşıqlı 
çıxmasına nail olarıq. Ancaq bu o demək deyil ki, məqsədimizə 
çatmaq üçün faktları  təhrif etmək olar. O şey barədə ki, biz öz 
auditoriyamıza söhbət açırıq, bu, həqiqi və  əhəmiyyətli olmalıdır. 
İnformasiya imkan daxilində  qərəzsiz və obyektiv verilməlidir. 
 
        XƏBƏRİN DƏYƏRLƏNDİRİLMƏSİ VƏ SEÇİLMƏSİ 
 
 
 Beləliklə, xəbərin sadə tərifi yoxdur. Xəbəri qiymətləndmək 
və seçmək üçün redaksiyalar nəzəri müddəalardan daha çox 

 
 
19 
praktiki mülahizələrə  əsaslanırlar. Nəticədə  redaksiyalar nə  dərc 
edirlərsə, bunlar xəbər olur. 
 
Stokholm universiteti yanında jurnalistika, kütləvi 
informasiya vasitələri və kommunikasiya institutunun professoru 
Hokan Hvitfeldt müxtəlif qəzetlərin birinci səhifələrinin 
məzmununu öyrənməklə  xəbərlərin qiymətləndirilməsi prosesini 
nəzərdən keçirmişdir. O bu nəticəyə  gəlmişdir ki,  xəbərin 
ümumiyyətlə  dərc olunması  və onun birinci səhifədə verilməsi 
ehtimalının artması aşağıdakı amillərdən asılıdır.  
 
Əgər informasiya məlumatı bunlara toxunursa: 
 

 
ənənəvi müzakirə predmetinə 

 
yaxın məsafədən praktiki hadisələrə 

 
o hadisələr ki, bir tərəfdən sensasiya və ya gözlənilməz 
xarakter daşıyır 

 
digər tərəfdən isə  bu hadisələrin iştirakçıları qeyri-
rəsmi şəxslərdir 

 
bu hadisələr anlayışa uyğundur 

 
insanlar üçün əhəmiyyət daşıyır 

 
ümumi mövzunun bir hissəsi olaraq qısa müddət ərzində 
baş verir 

 
eyni zamanda mənfi çaları var 

 
ənənəvi mənbələrdən daxil olur 
 
İki Norveç alimi də öz araşdırmalarında bu nəticələrə 
gəlmişlər, həm də zaman aspektini və «astana dəyərini» qeyd 
etmişlər. Xəbərin əhəmiyyəti avtomatik olaraq o vaxt artır ki, təsvir 
edilən hadisə qəzetin çapa imzalanmasından bir az əvvəl baş versin 
və informasiya dəyəri qazana bilsin. Xəbər kifayət qədər 
əhəmiyyətli və dinamik olmalıdır ki, özünə diqqət çəkə bilsin. 
Yuxarıda bəhs etdiyimiz araşdırmaların nəticələri fəaliyyət üçün 
direktiv deyil, bunlar xəbərələri seçərkən onların 
dəyərləndirilməsinə  təsir göstərən amilləri təsvir edir. Hokan 
Hvitfeldt xüsusən bu nəticəyə  gəlmişdir ki, əgər xəbər siyasi, 

 
 
20 
iqtisadi məsələlərə toxunursa və ya bədbəxt hadisələrdən və 
cinayətkarlıqdan söz açırsa, onun dəyəri artır. Beləliklə, həm çox 
mühüm, həm də çox mühüm olmayan hadisələr  barədə 
informasiya birinci səhifələrə düşə bilər. 
 
Müasir dünyada xəbər  əmtəədir. Bunlar varlı 
sahibləri olan iri nəşriyyat evləri tərəfindən istehsal olunur və satılır 
ki, həmin adamların da siyasi və ya iqtisadi dairələrdə çox vaxt 
maraqları olur. Xəbərlər bazarda ticarət predmetinə çevrilir, digər 
mallar kimi bunlara da qiymət qoyulur. Bu hal jurnalistikanın 
inkişafı və müstəqilliyi üçün təhlükədir. 
 
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə