to`g`risida"gi qonunning 5-moddasi, 1-qismiga ko`ra: "Buxgalteriya hisobi
va
hisobotini tartibga solish, buxgalteriya hisobi standartlarini
ishlab
chiqish va tasdiqlash O`zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi
zimmasiga yuklanadi". Korxonaning buxgalteriya hisobi tarkibida
korxonaning barcha mulklari, ularning manbaini (filiallar va boshqa
mustaqil balansga ega bo`lgan tarkibiy qismlar mulki ham) aks ettirishi
lozim. Korxona balansi - bu yuridik shaxs mol-mulklari tarkibi, ishlab
chiqarish hujjatlari aks ettiriladigan hujjatlardan iborat.
Buxgalteriya hisobotlarini taqdim etish tartibi va muddatlari tegishli
qonun hujjatlari bilan, korxona tarkibiy qismlari tomonidan, korxonaga
buxgalteriya hisobotlari taqdim etish tartibi va muddatlari esa ular
tomonidan mustaqil tarzda belgilanadi.
Mavjud qonunchilikka ko`ra yillik buxgalteriya hisobotlarini:
a) mulkdorga (ishtirokchilari, muassislariga);
b) davlat soliq inspeksiyasiga;
v) boshqa tekshiruvchi organlarga taqdim etilishi ko`zda tutiladi.
Davlat
budjetidan
taminot
oluvchi
tashkilotlar
tomonidan
buxgalteriya hisobotlari va balanslari taqdim etilishi tartibi O`zbekiston
Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan 2001 yil 22 yanvarda 13-sonli
buyruq bilan tasdiqlangan va O`zbekiston Repsublikasi Adliya vazirligida
2001 yil 13 fevralda 1005-son bilan ro`yxatga olingan shu haqdagi Nizom
bilan belgilab qo`yilgan.
Buxgalteriya hisobotlari va balanslarini taqdim etish muddatlari turli
davlat organlari uchun turlicha belgilangan. Masalan, Davlat Soliq
inspeksiyasiga bunday hisobotlar soliqlarning turiga ko`ra turlicha: har
oyda,
yil choragida, yillik qilib topshirilishi ko`zda tutilgan. Masalan,
Soliq kodeksining 41-moddasiga ko`ra, yuridik shaxs sanaluvchi
tadbirkorlar ortib boruvchi yakun bilan chiqarilgan daromad (foyda) solig`i
bo`yicha hisob-kitoblarini, agar qonun hujjatlarida boshqa tartib bel-
gilanmagan bo`lsa, soliq ro`yxatidan o`tgan joydagi soliq organiga yil
choraklariga oid va yillik moliyaviy hisobotni taqdim etish muddatlarida
topshiradilar.
Kichik va xususiy tadbirkorlar, mikrofirmalar,
dehqon-fermer
xo`jaliklari
uchun
buxgalteriya
hisobot-larini
taqdim
etishning
soddalashtirilgan tartibi va muddatlari belgilab qo`yilgan.
1
1 қaрaнг: Ўзбeкистoн Рeспубликaсиси буxгaлтeрия ҳисoбининг 20-сoнли миллий стaндaрти (кичик
тaдбиркoрлик субектлaри тoмoнидaн ҳисoб-китoблaрни юритиш вa ҳисoбoтлaрни тузишни сoддaлaштириш
тaртиби ҳaқидa). Ўзбeкистoн Рeспубликaси Aдлия вaзирлиги тoмoнидaн 2000 йил 24 янвaрдaги 879-сoн билaн
рўйxaтгa oлингaн.
www.ziyouz.com kutubxonasi
Qonun hujjatlarida maxsus ko`rsatib qo`yilgan hollarda yillik
buxgalteriya hisobotlarini matbuotda e'lon qilish majburiy hisoblanadi.
Xususan, "Buxgalteriya hisobi to`g`risida"gi qonunning 20-
moddasida aytilishicha:
"Xo`jalik
yurituvchi
subyektlarning
yillik
moliyaviy hisobotlari manfaatdor banklar, birjalar, investorlar, kreditorlar
va boshqalar uchun (tanishuvi uchun) ochiq hisoblanadi.
Ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyatlari, sug`urta
kompaniyalari,
banklar, fond birjalari, tovar birjalari, investitsiya fondlari va boshqa
moliya muassasalari har yilgi moliyaviy hisobotni ularda ko`rsatilgan ma-
lumotlarni to`g`riligini auditorlar tasdiqlagach hisobot yili tugagandan
so`ng 1 maygacha e'lon qilishlari shart"
1
.
Buxgalteriya hisobotlarini taqdim etilishidan ko`zlangan asosiy
maqsadlardan biri - soliqlar va nosoliq to`lovlar miqdorini belgilash, ularni
o`z vaqtida hamda to`liq hajmda budjetga kelib tushishni taminlashdan
iborat. Shu sababli buxgalteriya hisob-kitoblari va hisobotlariga oid
talablarni
bajarilmasligi, daromadlarini yashirilishiga, soliqlarni noto`g`ri
hisoblanishiga sabab bo`ladi. Shu sabali amaldagi qonun hujjatlarida
buxgalteriya hisobi va hisobotlari qoidalarini buzganlik uchun qatiy
javobgarlik choralari belgilangan. Bu javobgarlik choralari eng avvalo
Soliq kodeksi va boshqa soliqqa oid qonun hujjatlarida nazarda tutilgan.
Jumladan O`zbekiston Respublikasi Soliq kodeksining 135-moddasi,
1-qismi 3,4,5,7,9-bandlarida daromad (foyda)ni yashirganlik, hisobotlarni
taqdim etmaganlik, buxgalteriya hisobining yo`qligi va boshqa aybli xatti-
harakatlari uchun yuridik shaxslarga,
shuningdek, yuridik shaxs tashkil
etmasdan tadbirkorlik bilan shug`ullanayotgan jismoniy shaxslarga
qo`llaniladigan iqtisodiy (moliyaviy) jazo choralari ko`zda tutilgan.
Boshqa budjetdan tashqari fondlar va hisobot qabul qilish vakolatiga
ega bo`lgan davlat organlariga buxgal-teriya hisobotlarini taqdim etish
tartibi va muddat-larini buzganlik uchun ham tegishli moliyaviy jazo cho-
ralari nazarda tutilgan. Bulardan tashqari, korxona rahbari va boshqa
mansabdor shaxslar buxgalteriya hisob-kitobi, hisobotlarini tuzish va
taqdim etish qoidalarini buzganliklari uchun huquqiy javobgarlikka, hatto
jinoiy javobgarlikka tortilishlari mumkin. Tadbirkorlik
sub-yektlari va
boshqa yuridik shaxslar tomonidan statistika hisobotlari taqdim etilishi
lozimligi qonun hujjat-larida nazarda tutilgan.
O`zbekiston Respublikasining 2002 yil dekabrdagi "Davlat
statistikasi to`g`risida"gi qonunining 11-mod-dasiga ko`ra barcha yuridik
1
Ўзбeкистoн Рeспубликaсининг «Буxгaлтeрия тўғрисидa»ги қoнуни, 20-мoддa
www.ziyouz.com kutubxonasi
shaxslar va yuridik shaxs tashkil etmay tadbirkorlik qilayotgan jismoniy
shaxslar davlat statistik kuzatuvlari uchun zarur bo`lgan ishonchli va to`liq
malumotlarni belgilangan muddat hamda tartibda taqdim etishlari shart.
Ushbu qonunning 16-moddasida statistik axborotlar taqdim etish tartib
hamda muddatlarini buzgan mansabdor shaxslar, shuningdek yuridik
shaxslar bel-gilangan javobgarlikka tortilishlari belgilab qo`yilgan.
Dostları ilə paylaş: