ŞƏKİ FİLİali



Yüklə 4.76 Kb.
PDF просмотр
səhifə2/28
tarix06.12.2016
ölçüsü4.76 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   28

  –çı,-çi, -çu, -çü  şəkilçisi isimdən isim əmələ  gətirən 
məhsuldar  şəkilçidir. Məsələn,  dəmirçi, çəkməçi, 
üzümçü, odunçu və s. 

Müasir  Azərbaycan  dili 
 
 
13 
2.
  -dakı, dəki  isimlərə  və  əvəzliklərə qoşularaq məkani 
əlamət bildirən sifətlər yaradır. Məsələn,  meşədəki, 
dağdakı, səndəki, bizdəki və s. 
3.
 
 -lı, -li, -lu, -lü şəkilçisi isimlərə qoşularaq sifət və isim 
yaradır. Məsələn,  dadlı, yağlı, duzlu, şəhərli, məktəbli 
və s.  
4.
 
-sız, -siz, -suz, -süz şəkilçisi isimlərə, az hallarda əvəzlik 
və saylara qoşularaq sifət yaradır. Məsələn,  zərərsiz, 
qorxusuz, bizsiz, birincilərsiz və s. 
5.
 
-lıq, -lik, -luq, -lük şəkilçisi isim, sifət, say və bəzən də 
əvəzliklərdən isim düzəldir. Məsələn,  dostluq, atalıq, 
yaxşılıq, gözəllik, mehribanlıq, azlıq, çoxluq, beşlik, 
yüzlük, neçəlik, kimlik və s.  
Şəkilçilərin ikinci qisminə sözdəyişdirici  şəkilçilər 
daxildir. Bu şəkilçilər xalis Azərbaycan dili şəkilçilərindən 
ibarət olub, həmişə sözün sonunda işlənir. Bu şəkilçilər yalnız 
sözün formasını dəyişdirir, məzmununa isə ciddi təsir etmir. Bu 
şəkilçilər sözlər arasında qrammatik əlaqənin təmin olunmasına 
xidmət edir. Bütün qrammatik kateqoriyaların  şəkilçiləri 
sözdəyişdirici  şəkilçilər qrupuna daxildir. Bu kateqoriyalar, 
başlıca olaraq isim və fellərə məxsus olur. Başqa nitq hissələri 
bunların vəzifəsini daşıdığı zaman həmin kateqoriyaların 
şəkilçilərini qəbul edə bilir. Bu baxımdan kateqoriyaların 
əlamətlərini – şəkilçiləri aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar: 
1. Kəmiyyət kateqoriyası  şəkilçiləri, 2. Hal kateqoriyası 
şəkilçiləri, 3. Mənsubiyyət kateqoriyası şəkilçiləri, 4. Xəbərlik 
kateqoriyası  şəkilçiləri, 5. İnkarlıq kateqoriyası  şəkilçiləri,        
6.  Şəxs kateqoriyası  şəkilçiləri, 7. Zaman kateqoriyası 
şəkilçiləri. 8. Təsir kateqoriyası şəkilçiləri; 9. Növ kateqoriyası 
şəkilçiləri. 
 Qrammatik 
kateqoriyaların  şəkilçiləri  sözdəyişdirici 
şəkilçi olub, qrammatik mənanın ifadə olunmasına, sözlər 
arasında qrammatik əlaqənin yaranmasına xidmət edir. Lakin 
bəzi dilçilik kitablarında, eləcə 
də orta məktəb 
Gülarə  Abdullayeva 
 
 
14
qrammatikasında felə  məxsus növ kateqoriyasının  şəkilçiləri 
feldən fel düzəldən  şəkilçi kimi təqdim edilir. Əslində növ 
kateqoriyasının göstəriciləri də müəyyən qrammatik vəzifəni 
yerinə yetirməklə  hərəkətlə obyekt və ya subyektin, obyektlə 
subyektin  əlaqə, münasibətini müəyyənləşdirir. Bu şəkilçiləri 
qəbul edən felin lüğəvi məzmununda dəyişiklik hiss edilmir. 
Ona görə  də felin növ kateqoriyasının  şəkli  əlamətlərinin də 
sözdəyişdirici  şəkilçilər sırasına daxil edilməsi daha 
məqsədəuyğundur. 
 Prof. 
B.Xəlilov bu şəkilçiləri, eləcə  də kiçiltmə  və 
əzizləmə  mənası verən  şəkilçiləri, sifətin dərəcə  şəkilçilərini, 
feli sifət, feli bağlama, məsdər  şəkilçilərini formadüzəldici 
şəkilçilər qrupuna daxil etmişdir. (3, səh. 101) 
 Prof. 
M.Hüseynzadə    məsdər  şəkilçisini tamamilə 
sözdəyişdirici  şəkilçi adlandırmağı doğru hesab etməmiş  və 
məsdərin, eyni zamanda hərəkətin adını da bildirdiyini əsas 
götürmüşdür. (1, səh. 15) 
 Prof. 
Q.Kazımov isə  məsələyə xüsusi həssaslıqla 
yanaşmış, yalnız ismin hal, mənsubiyyət və felin şəxs 
şəkilçilərinin cümlədə sözlər arasında  əlaqə yarada bilməsinə 
əsaslanaraq, onları sözdəyişdirici  şəkilçi adlandırmışdır. 
Müəllifin fikrincə, isimlərdə  kəmiyyət  şəkilçisi, fellərdə 
inkarlıq, şəkil əlamətləri kateqorial şəkilçi olub, sözdüzəltmədə 
və sözlər arasında qrammatik əlaqə yaratmada heç bir rol 
oynamadığından formadüzəldici  şəkilçi hesab edilməlidir.       
(2, səh. 31) Fikrimizcə, bu cür təsnifat məqsədəuyğundur.  
Dilimizdə şəkilçilərdə də omonimiya hadisəsi müşahidə 
olunur. Eyni fonetik tərkibə malik olan şəkilçi bir məqamda 
sözdüzəldici, başqa məqamda sözdəyişdirici  şəkilçi kimi çıxış 
edir. Hətta bəzən eyni şəkilçi bir neçə qrammatik vəzifəni 
yerinə yetirə bilir. -ma
2
, -dır
4
,  -da
2
, -mış
4
,  -ar
2
, -acaq
2
, -ır
4
,      
-ım
4
, - ın
4
,  -a
2
, -aq
2
  və s. şəkilçilər bitişdikləri nitq hissələri və 
ya yaratdıqları mənalara əsasən bir münasibətlə sözdəyişdirici, 
başqa münasibətlə sözdüzəldici  şəkilçi olur: Gəl adam, 

Müasir  Azərbaycan  dili 
 
 
15 
Mənə yaxın gəl; Çoxdan  zərər gəlməz, Səni çoxdan 
gözləyirdim; Gəlir vergisi çoxaldı, Bahar gəlir, Bir içim saf su 
ver. Mən nə deyim  sənə, nə deyim axı? Baxın, baxın, yaxşı 
baxın, diqqətlə baxın! (C.Məmmədquluzadə); Yaz əkini  
başlandı; Yaşamaq yanmaqdır yanasan gərək. (B. Vahabzadə); 
Yara qanadı; Gərək məktubu ünvanına çatdıraq. Mərd bir dəfə 
ölər, qorxaq min dəfə. (Atalar sözü) və s. 
Belə hallarda şəkilçinin funksiyasını müəyyənləşdirmək 
üçün onun artırıldığı sözə  və cümlədə mövqeyinə,  şəkilçinin  
məzmununa əsaslanmaq lazımdır.  
Şəkilçilər həm də  işlənmə intensivliyinə görə  təsnif 
edilir. Bu baxımdan  şəkilçilər məhsuldar və qeyri-məhsuldar 
olmaqla iki qrupa ayrılır. Məhsuldar  şəkilçilər dedikdə dildə 
çox işlənən  şəkilçilər başa düşülür. Qeyri-məhsuldar  şəkilçilər 
isə, bunun əksinə olaraq az-az təsadüf olunan şəkilçilərə deyilir. 
Məsələn,  -lı
4
,  -sız
4
,  -dakı
2
,  -ın
4
,  -çı
4
  və s. məhsuldar, 
-gə, -ım  şəkilçiləri qeyri-məhsuldar  şəkilçilərə misal ola bilər. 
Bundan  əlavə, alınma  şəkilçilər də qeyri-məhsuldar 
şəkilçilərdir. 
Dilimizdə şəkilçilər yazılışına görə bir, iki və dörd cür 
yazılan olmaqla üç qrupa ayrılır. Ahəng qanununa uyğun 
olaraq, Azərbaycan dilinin öz şəkilçiləri iki və dörd cür yazılır. 
Tərkibində açıq sait olan şəkilçilər iki, qapalı sait olanlar isə 
dörd cür yazılır. Dilimizə başqa dillərdən keçən  şəkilçilər isə 
bir cür yazılır. Məsələn,  -lı, -sız, -çı  və s. dörd, -la, -ar, -ma             
və s. iki, -şünas, -pərəst, na- anti-  və s. şəkilşilər isə bir cür 
yazılan şəkilçilərdəndir. 
                        
 
 
 
 
 
 
Gülarə  Abdullayeva 
 
 
16
 
Şəkiliçilərin təsnifatı 
Şəkilçilərin təsnif 
prinsipləri 
Şəkilçilərin 
növləri 
Nümunələr 
Sözdüzəldici 
dəmirçi, yayla(maq), 
çəmənlik, yağsız, duzlu
dirək və s. 
 
Vəzifəsinə görə 
Sözdəyişdirici 
Yazır, alacağ-am
tələbəyəm, evin və s. 
Son şəkilçilər 
gözəllik,yaşa-yış
adamlar, qızım və s.  
Iç şəkilçilər 
Qovhaqov, qaçaqaç, 
güngün və s.  
 
 
İşlənmə yerinə görə 
Ön şəkilçilər 
naümid, anormal, 
bisavad,baxəbər, 
antihumanist və s. 
Milli şəkilçilər 
söhbətcil, kəsik, əzgin
yazı-çı-lar-ımız-ın və s.   
Mənşəyinə görə 
Alınma şəkilçilər 
şöhrətpərəst,marksizm
xəyalpərvər, yoldaş və s. 
Məhsuldar 
şəkilçilər 
Yaxşılıq, çəməndəki,  
dənizçi, bozar(maq) və s. 
 
Məhsuldarlığına 
görə 
Qeyri-məhsuldar 
şəkilçilər 
Qumsal, keçid, dön
naümid və s. 
Dörd cür yazılan 
şəkilçilər 
Yazlıq, çəmənlik, otluq
güllük, yazı,çəki, qorxu
ölü və s.   
Iki cür yazılan 
şəkilçilər 
Başla(maq), göz(mək), 
otar(maq), közər(mək)  
və s.  
 
 
     
 
Yazılışına görə 
Bir cür yazılan 
şəkilçilər 
Yoldaş,  sirdaş, əmək- 
dar, hesabdar  və s. 
 
 
 
 

Müasir  Azərbaycan  dili 
 
 
17 
Nitq  hissələri və onların  
təsnifi prinsipləri 
 
           Ümumi  qrammatik  əlamətinə görə  fərqlənən söz 
qruplarına nitq hissələri deyilir.  
 Ümumi  qrammatik  əlamət dedikdə sözün ifadə etdiyi 
məna, daşıdığı sual və cümlədə mövqeyi nəzərdə tutulur. Sözün 
ifadə etdiyi məna onun  yalnız  ayrılıqda  götürülmüş  leksik  və  
ya  lüğəvi  mənasını  deyil,  həm də onun qrammatik  mənasını 
əhatə edir.  Hər  bir  sözün  müəyyən bir  nitq  hissəsinə  aid  
olması  üçün  həmin  söz  leksik  məna ilə yanaşı, qrammatik  
məna  da  kəsb etməlidir.  Qrammatik  məna  isə  sözün  öz  
daxilində  olmur,  qrammatik  formalarla  meydana  çıxır.  
Deməli,  sözlər  nitq  hissələrinə  bölünmək üçün dilin  
qrammatik quruluşuna xas olan  qrammatik kateqoriyalara  
malik  olmalıdır. Beləliklə, leksik  mənaya  malik  olan  sözlər  
qrammatik  məna  kəsb  edərək qrammatik  əlamətlər qəbul 
edir, digər sözlərlə əlaqələnərək fikrin ifadə olunmasına təminat 
verir. Nəticədə cümlələr formalaşır və sözlər cümlədə müəyyən 
sintaktik vəzifə daşıyır. Qrammatik  məna  ilk  növbədə,  
cümlədə    başqa  sözlərlə    əlaqə    və  münasibətlərdə  
müəyyənləşən  mənadır. 
Qrammatik  mənanın  həm  morfoloji,  həm  də  
sintaktik  ifadə  vasitələri  vardır.  Qrammatik  mənanın   
morfoloji   ifadə  vasitəsinə sözlərin  dəyişməsi  (şəkilçilər  və  
vurğular),  sintaktik  ifadə  vasitələrinə  isə sözlərin  bir-birinə  
yanaşması,  intonasiya   və   sözlərin  sırası  daxildir.  
Azərbaycan dilindəki  nitq  hissələrini  müstəqil 
mənalarına,  qrammatik  formalarına  (morfoloji  əlamətlərinə)  
və  sintaktik  roluna   görə  əsas,   köməkçi   və   xüsusi    nitq  
hissələri  olmaqla  üç  qrupa  ayırmaq  olar.  
Hər şeydən əvvəl,  sözləri lüğəvi mənaya malik olan və 
lüğəvi mənası olmayan sözlər adı ilə iki qrupa bölmək olar. 
Gülarə  Abdullayeva 
 
 
18
Dilimizin lüğət tərkibindəki sözlərin 99%-dən çoxunun lüğəvi 
mənası var. Lüğəvi mənası olmayan sözlər köməkçi 
vasitələrdir.  Əslində köməkçi vasitələr olmadan da fikir ifadə 
etmək mümkün olur.  Lakin fikrin bütün inçəliyinə qədər ifadə 
olunmasında bu vasitələrin rolu da danılmazdır. Vaxtilə dildə 
belə köməkçi vasitələr olmamış,  onlar dilin  inkişafı prosesində  
lüğəvi mənaya malik olan sözlərdən əmələ gəlmişdir.     
1. Əsas nitq  hissələri leksik   (lüğəvi)  mənaya  malik  
olur,  müvafiq  suala  cavab  verir, müəyyən  sintaktik  vəzifə  
daşıyır,  söz  yaradıcılığı  prosesində  fəal  iştirak  edir.  Onlar  
əşyanın  adını,  əlamət  və  keyfiyyətini,  miqdarını, hal-
hərəkətini, hərəkətin əlamətini  bildirir.  Əsas   nitq  hissələrinə  
isim,  sifət,  say,  əvəzlik,  fel  və    zərf  daxildir.  Əsas  nitq  
hissələri  içərisində  əvəzlik  digərlərindən fərqlənir.  Belə  ki,    
əvəzliyin lüğəvi mənasında konkretlik, dəqiqlik yoxdur. O, 
hansı nitq hissəsini  əvəz edirsə, həmin nitq hissəsinin də 
əlamətlərini qəbul edir.  Əvəzliyin özünəməxsus qrammatik 
xüsusiyyətləri olmadığından, tarixən müəyyən mübahisələrə 
səbəb olmuş, bir sıra dilçilər onu ayrıca bir nitq hissəsi kimi 
qəbul etməmişlər. 
2. Köməkçi  nitq  hissələrinin  müstəqil  leksik  mənaları  
olmur,  heç  bir  suala  cavab  vermir  və  buna  görə  də  cümlə  
üzvü  ola  bilmir.  Köçəkçi  nitq  hissələri  mənsə  etibarilə  əsas 
nitq  hissələrindən  törəmişlər və cümlənin  təşkilində  yardımçı  
rol oynayırlar.  Onlar  ya  sözlər  və    cümlələr  arasında  
qrammatik  əlaqəni  təmin  edir,  ya  da  fikrin 
 
formalaşmasında  müxtəlif  çalarlıqlar  və  emosional  
ekspressiv  xüsusiyyətlər  yaradaraq,  danışan  şəxsin,  bəzən  
də    başqasının  müxtəlif  hissi  münasibətlərinin  ifadəsinə  
xidmət göstərmiş olur. Bu baxımdan köməkçi  nitq  hissələrinin  
özlərini  də  iki  hissəyə  ayırmaq  olar:  a)  sözlər  və  cümlələr  
arasında müxtəlif əlaqə və  münasibətləri  təmin edən  köməkçi  
nitq  hissələri.  Bunlara  qoşma  və    bağlayıcı    daxildir.            
b) müxtəlif emosional-ekspressiv və hissi  münasibətlərin  

Müasir  Azərbaycan  dili 
 
 
19 
ifadəsinə  xidmət  edən  köməkçi  nitq  hissələri.  Bunlara  ədat  
və  modal  sözləri  daxil  etmək  olar. 
3. Xüsusi  nitq  hissələrinə  nida   və    təqlidi  sözlər  
daxildir.  Bunlarda  həm  əsas,  həm  də  köməkçi  nitq  
hissələrindən  fərqli  xüsusiyyətlər  özünü  göstərir. Xüsusi nitq 
hissələri cümlədə heç bir qrammatik vəzifə daşımır,  daha  çox  
hiss və  duyğuların ifadə olunmasına xidmət edir.  Nidalar  hiss  
və  həyəcan  ifadə  etsələr  də,   əsas  nitq  hissələrindən  fərqli  
olaraq,  onları  adlandıra  bilmir.  Təqlidi  sözlər  isə  söz  
yaradıcılığında  iştirak  etməklə  əsas  nitq  hissələrinə  yaxın  
olsalar  da,  müəyyən  təbiət  səslərinin,  bəzən  də  görünüşün  
təqlid  olunması  bunlara  xüsusi  nitq  hissəsi  səciyyəsi  
qazandırır.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Beləliklə,  dilimizdə  on  iki  nitq  hissəsi  vardır:          
1.İsim; 2.Sifət; 3.Say; 4.Əvəzlik; 5.Fel;  6.Zərf;  7.Qoşma; 
Nitq 
hissələri 
Əsas nitq 
hissələri 
Köməkçi  
nitq 
hissələri 
Xüsusi nitq 
hissələri 
Adlar 
qrupu 
Fel qrupu 
İsim, sifət, 
say, 
əvəzlik, 
Fel, zərf 
Qoşma,bağ- 
layıcı,  ədat, 
modal sözlər
Nidalar,  
səs təqlidi 
sözlər 
Gülarə  Abdullayeva 
 
 
20
8.Bağlayıcı; 9.Ədat; 10.Modal sözlər; 11.Nida; 12.Təqlidi  
sözlər  (yamsılamalar). 
Bunlardan  əşyanın  adını  bildirən  sözlər  isim,  
əlamətini  bildirən  sözlər  sifət,   miqdarını  bildirən  sözlər  
say,  əşyanın  adını  əvəzetmə  yolu  ilə  ikinci  dəfə  bildirən  
sözlər  əvəzlik,  əşyanın  hərəkətini  bildirən  sözlər  fel,  
hərəkətin   yerini,  istiqamətini, hal-vəziyyətini,  əlamətini,  
zamanını  bildirən  sözlər  zərf  adı  altında  öyrənilir.  
 
 
 
ƏDƏBİYYAT: 
 
1.  Hüseynzadə M. Müasir Azərbaycan dili. Morfologiya.   
III hissə, “Maarif”,  Bakı, 1983. 
2. Kazımov Q. Müasir Azərbaycan dili. Morfologiya. 
Bakı, 2010. 
3. Xəlilov B. Müasir Azərbaycan dilinin morfologiyası.        
I hissə,  Bakı,  2007. 
4. Xəlilov B. Müasir Azərbaycan dilinin morfologiyası.     
II hissə, Bakı,  2007 
5. Müasir Azərbaycan dili. II hissə, EA nəşri, Bakı, 1980. 
6.  Müasir Azərbaycan dili proqramı. AMİ,  Bakı,  2009. 
7. Seyidov Y. Azərbaycan dilinin qrammatikası. Morfolo- 
    giya,   Bakı,  2000. 
 
 
 
 
 
 
 
 

Müasir  Azərbaycan  dili 
 
 
21 
 
       Mövzu № 2                      Əsas nitq hissələri 
 
 
 
 
Mövzunun planı: 
 
1.
  Əsas nitq hissələri haqqında ümumi məlumat 
2.
  İsim əsas nitq hissəsi kimi. İsmə məxsus ümumi 
qrammatik kateqoriyalar 
3.
  Sifət, quruluşca növləri, dərəcələri 
4.
  Say, onun məna növləri və quruluş xüsusiyyətləri 
5.
  Əvəzlik əsas nitq hissəsi kimi 
6.
  Fel əsas nitq hissəsi kimi 
7.
  Zərf əsas nitq hissəsi kimi 
 
Əsas nitq hissələri 
haqqında ümumi məlumat 
 
Sözlər bir-birindən ifadə etdiyi müstəqil leksik mənaya 
görə fərqlənir. Məsələn, kitab, qələm, tələbə sözləri bir-birindən 
təklikdə daşıdığı lüğəvi mənasına görə fərqləndirilir. Lakin bu 
sözlərin hamısı üçün eyni olan cəhətlər- qrammatik mənaları 
onları bir arada birləşdirməyə imkan verir. Bu sözlərin hər üçü 
adlandırma funksiyasını daşıyır, tək və ya cəmdə ola bilir, 
hallanır, mənsubiyyətə görə  dəyişir, cümlədə  əşya məzmunlu 
üzv yerində durur. Qeyd olunan xüsusiyyətləri hündür, qırmızı, 
geniş, eləcə də qaçmaq, gətirmək, yemək və s. sözlərə də şamil 
etmək olar. Beləliklə, dildə olan sözlərin bir qismi adlandırma, 
bir qismi əlamət bildirmə, digər qismi hərəkət bildirməsinə görə 
və s. fərqlənir. Bundan başqa,  dilin lüğət tərkibində elə sözlər 
də vardır ki, onlar müstəqil lüğəvi mənaya malik olmasalar da, 
Gülarə  Abdullayeva 
 
 
22
fikrin ifadə olunması prosesində yardımçı olur, cümlədə 
müəyyən qrammatik vəzifə daşıyır.  Beləliklə, dildə olan sözlər 
qrammatik  əlamətlərinə görə bir-birindən fərqlənərək söz 
qruplarının  əmələ  gəlməsinə  səbəb olur. Bu cür söz qrupları 
nitq hissələri adlanır. 
Ümumi qrammatik əlamətinə görə  fərqlənən söz 
qruplarına  nitq  hissələri  deyilir.   
Qeyd etdiyimiz kimi,  nitq hissələri bir-birindən ümumi 
qrammatik əlamətinə görə fərqlənsələr də,  bəzən müxtəlif nitq 
hissələri üçün ümumi olan cəhətlər ortaya çıxır. Dilimizdə olan 
nitq hissələrinin bir qismi müstəqil lüğəvi mənaya malik olub 
ayrılıqda suala cavab verir. Bu nitq hissələrinə daxil olan sözlər 
məfhum və anlayışları, onların  əlamətlərini, miqdarını,  hal-
vəziyyətini, hərəkətini ifadə edir. Bu sözlər, eyni zamanda dilin 
daxili imkanları hesabına sözyaratma prosesində  fəal olub, 
xammal rolunu oynayır. Fikrin ifadəsi üçün cümlə qurarkən bu 
sözlər  əsas rol oynamaqla cümlənin bu və ya digər üzvü 
yerində dayanır. Dilimizdə qeyd olunan xüsusiyyətləri daşıyan 
nitq hissələri  əsas nitq hissələri adlanır. Beləliklə,  əsas nitq 
hissələri müstəqil lüğəvi mənaya malik olan, təklikdə suala 
cavab verən, cümlədə müəyyən sintaktik vəzifə daşıyan, söz 
yaradıcılığı prosesində  fəal iştirak edən sözlərdir. Dilimizdə 
əsas nitq hissələrinə isim, sifət, say, əvəzlik, fel, zərf daxildir. 
Əsas nitq hissələri özləri də qrammatik keyfiyyətləri, sintaktik 
xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla, iki qrupa: adlar və fellər 
qrupuna bölünür. Adlar qrupuna əşya ilə bağlı olub, onu 
müxtəlif cəhətdən aydınlaşdıran nitq hissələri, yəni  isim və 
isimləşə bilən nitq hissələri daxildir. Başqa sözlə, isim, sifət, 
say,  əvəzlik  adlar qrupunu yaradır.  Fel və  zərf isə  hərəkətlə 
bağlı olduğu üçün əvvəlki qrupdan fərqləndirilir və ayrıca fellər 
qrupunu təşkil edir. Əsas nitq hissələrinin sıralanmasında da bir 
qanunauyğunluq vardır. Yaranma tarixinə görə ilk və ən qədim 
nitq hissəsi hesab olunan isim bu sıralanmada birinci yerdə 
durur. Əşyanın əlamətini bildirən sifət ikinci, miqdarını bildirən 

Müasir  Azərbaycan  dili 
 
 
23 
say üçüncü yerdə dayanır. Bu nitq hissələrinin hər birini əvəz 
edən  əvəzlik onlardan sonra gəlir. Fellər qrupunu təşkil edən 
nitq hissələrindən  əvvəlcə fel, sonra hərəkətin  əlamətini 
bildirən zərf dayanır. Beləliklə,  əsas nitq hissələri isim, sifət, 
say,  əvəzlik,  fel,  zərf  kimi  düzülür.  Bunlardan   isim - ad,      
sifət - əlamət, say - miqdar, sıra, fel - hərəkət, zərf isə hərəkətlə 
bağlı əlaməti bildirir.  
 
İsim əsas nitq hissəsi kimi.  
İsmə məxsus ümumi qrammatik kateqoriyalar 
 
 
 Əşyanın adını bildirən, kim? nə? hara? suallarından 
birinə cavab verən əsas nitq hissəsinə isim deyilir.  
İsmin ümumi qrammatik mənası  əşya bildirməkdir. 
İsimlər bütün canlı  və cansız, konkret-mücərrəd, hətta dini və 
mifik-əfsanəvi varlıqların adlarını bildirir. Məsələn, insan, 
Cəmil, müəllim, daş, dəmir, alma, armud, səadət, mənəviyyat, 
fikir, əxlaq, Allah, Peyğəmbər, cin, şeytan və s. Məkan bildirən 
müxtəlif səmavi-astronomik varlıqlar da əşyadır. Bu mənada 
əşya sözü terminoloji addır və bir termin olaraq təbii ki, 
müəyyən  şərtiliklərə malikdir.  Morfologiyada əşya,  hərfi 
mənasından fərqli olaraq, bir qədər mücərrədləşmiş  şəkildə 
başa düşülür. Yəni  əşya dedikdə yalnız cansız varlıqlar deyil, 
canlı varlıqlar da nəzərdə tutulur. İsimləri məna növlərinə görə 
üç cür təsnif etmək olar: 
1.
  Ümumi və xüsusi isimlər. 
2.
  Konkret və mücərrəd isimlər. 
3.
  Tək və toplu isimlər. 
Eynicinsli  əşyaların ümumi adlarını bildirən sözlərə 
ümumi isim deyilir. Başqa sözlə, ümumu isimlər dedikdə 
əşyalara ümumi şəkildə verilən adlar başa düşülür. Məsələn, 
ağac, daş, insan, torpaq, uşaq, mələk və s
Gülarə  Abdullayeva 
 
 
24
Xüsusi isimlər varlığı  tək olan əşyanın adını bildirir. 
Başqa sözlə, xüsusi isim ümumi isimlərdən birini başqalarından 
fərqləndirmək üçün ona təklikdə verilən addır. Xüsusi isimlərə 
insan ad və soyadları  (Kamil Cəlilov),  təxəllüs  (Füzuli, Vaqif, 
Sabir), ölkə adları  (Azərbaycan),  şəhər və  kənd adları  (Bakı, 
Maştağa), dağ, dəniz və çay adları (Kəpəz, Xəzər, Araz), qəzet 
və jurnal adları  (“Ulduz” “Tumurcuq”), planet adları  (Yer, 
Mars), heyvanlara verilən adlar (Məstan, Alabaş) və s. daxildir. 
Gözlə görülməsi və  əl ilə toxunulması mümkün olan, 
obyektiv aləmdə, fəzada müəyyən yer tutan əşyaların adını 
bildirən  sözlər konkret isimlər adlanır. Məsələn, kitab, kağız, 
ot, süd, daş, ağac və s. 
Gözlə görülməyən, toxunulması mümkün olmayan, 
təsəvvür olunan məfhum və anlayışların  adını bildirən sözlər 
mücərrəd isimlər adlanır. Mücərrəd isimlər yalnız nə? sualına 
cavab verir. Məsələn,  xəyal, arzu, fikir, müəllimlik, düşüncə, 
gözəllik və s
 Ümumi  isimlərin bir çoxu bir məfhum olaraq təklik 
bildirir. Məsələn, insan, həkim, söz, fikir və s.  Lakin eyni 
əşyadan iki və daha çox sayda olduqda, bunu  saylardan istifadə 
etmədən, ismin sonuna cəm  şəkilçisini (-lar, -lər) artırmaqla 
ifadə etmək olur: insanlar, həkimlər, sözlər, fikirlər və s. Bu cür 
isimlər cəm isimlər adlanır.  
Dilimizdə elə isimlər də var ki, cəm  şəkilçisi qəbul 
etmədən öz bütöv kütləsi ilə çoxluq bildirir. Formaca tək olan, 
mənaca çoxluq bildirən belə  isimlər toplu isimlər adlanır. 
Məsələn, sürü, camaat, xalq, ordu, qoşun, rota, el, kütlə, əhali, 
naxır, ilxı və s. Bu isimlərin leksik mənasında çoxluq anlayışı 
vardır. Bunlar cəm  şəkilçisi ilə  də  işlənə bilər. Məsələn
sürülər, ilxılar, xalqlar, qoşunlar, kütlələr  və  s. Belə hallarda 
toplu isimlər ikiqat çoxluq məzmununa malik olur. Yəni toplu 
ismin ifadə etdiyi məzmunda nəzərdə tutulan əşyanın deyil, 
onun özünün çoxluğu başa düşülür. Məsələn,  ilxı sözü atların 

Müasir  Azərbaycan  dili 
 
 
25 
çoxluğunu bildirirsə,  ilxılar dedikdə bir neçə ilxı  nəzərdə 
tutulur. 
       
Lakin camaat və əhali sözləri cəm şəkilçisi ilə işlənmir. 
Toplu isimlər cümlədə mübtəda vəzifəsində işlənərkən də xəbər 
təkdə olur. Məsələn,  Camaat küçələrə axışdı. Kütlə narahatdır. 
Ordu  qələbə çaldı. və s.  
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   28


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə