Tercüman gazetesinin yayını olarak hazırlanan bu eser Garanti Matbaacılık ve Neşriyat tesislerinde dizilip basılmıştır



Yüklə 1.23 Mb.
səhifə8/11
tarix27.04.2017
ölçüsü1.23 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11
TERMEZ'DEN ŞİRABÂD'A

  • «Patta - Kisas — Yeni teşekkül eden bir koloni —

    • Türkmen kadınları — Mutfak — Cengiz Han Termez'de -—- ibn-i Batûta — 1345 yılında Termez — Şimdi geriye kalanlar — Bir «mezar» — işân —Öşür

    • Yine hacılar — Varan — Mirza «Yarım Taş» — Mezar-ı Şerîf'ten dönen Ruslarla karşılaşıyoruz.»

    • Amu üzerinde daha uzakta bulunan Termez e hareket edeceğimiz gün sabahleyin Salavat köyüne son bir ziyaret yapacaktık. Surkan ırmağından pek uzakta olmayan, meyve ağaçları ile çevrili, evlerinin arkasında ırmağa kadar gölgeli ve çimenli güzel bir-bahçe görünümü veren, çınar ve dut ağaçları dolu küçük adası ile ilk bakışta sevimli bir köşe olarak gözüküyordu. Ne yazık ki Surkan'dan gelen tebahhur (1) büyük sıcaklarda korkunç olan sıtma hastalığının devam etmesine sebep oluyordu; ayrıca, köylülerin ifadesine göre yazın Salavat bir fınn gibi yanarmış. Bu ifadeye inanmak zorunda kaldık zira daha nisan başlarında olma-

    • (1) O zamanîa-r sıtmanın sivrisineklerden bulaştığı bilinmiyordu. (Ç.)

    • miza rağmen gölgede otuz sekiz derece ölçmüştük. Temmuz ve ağustos aylarında sıcaklık ne olur acaba?

    • Ulu ağaçları sanki koruyucu ilâhlarmış gibi ha!k tarafından saygıyla anılıyordu. Nitekim, yer seviyesindeki otlan kavuran ve fırının ateşinin çömleğin kilini yaptığı gibi toprağı çatlatan bir güneşin bütün vadiyi bir fırına çevirdiği ve hayvanlarla insanların sıcaktan nefes nefese getirdiği bir yerde o ağaçlar gerçekten koruyucu ilâhlar gibi sevilmeliydi.

    • Eskiden yaşlı Amu-Derya'nın havzasının bu hışmını işgâl ettiğini sandığımız ormanların son temsilcileri olan bu dev ağaçların boylarını ölçmeye çalıştık. İskender'in askerleri o ağaçlardan bayrak direklerinin sopalarını ve mızraklarının ağaç saplarını yapnmşlardı.

    • Gövdesinin çapı bir insan boyuna erişen dev dut ağacının çevresi beş metreye erişiyordu; toprağı dört iri dalı ile kapatan çınarın ise dipte çevresi on metre kadardı.

    • Ev sahibimizin evine döndüğümüzde adamlarımızı eşyaları sandıklara yerleştirirken gördük. Bu çalınmaya nezaret eden Mala-Koca bir elbise fırçası görünce hayretini gizleyemedi; fırçayı eline aldı, evirdi, çevirdi, sonra Abdulzair'e dönerek:

    • Bu ne işe yarar? diye sordu.

    • Diğeri eliyle fırçalama hareketi yaparak,

    • Elbiseleri temizlemeye; diye cevap verdi.

    • Genç adam hayret dolu bir «Ah?» çekerek, fırçaya bakmaya devam etti, yine evirdi, çevirdi, sonra yere bıraktı ve düşünceli bir hâlde gitti. On beş, on altı yaşlarındaki bir AvrupalI çocuk Mısır Piramitleri önünde nasıl hayrete düşerse aynı yaşlarda olan bu Özbek de elbise fırçası önünde aynı duyguyu yaşıyordu.

    • Abdul, sırtını duvara dayamış, kendisine bakan bir köylüye boş bir tütün kutusu vererek onu mutlu etti. Abdul'a efendisi gibi bakan köylü gördüğü lütfa te-

    • şekkürlerle karşılık verirken, aldığı armağana görünür bir sevinçle bakıyordu. Kutunun kapağında açılmış o- lan deliği örten mika yaprağı şeffaflığı ve yumuşaklığı ile hayretini çekiyordu; onun cam olmadığını anlamıştı. Abdula onun ne olduğunu sorduğunda o, «Allah bilir ya! Şu -Frenkler ne kadar garip şeyler icad ediyorlar!» dedi.

    • Her şey hazırlanmıştı. Velî ve oğlu ile el sıkışması, oğlana bir kaç parça şeker ve en iyi dilekleriyle hareket ettik. Bu ülkenin insanlarına verilebilecek en iyi armağan olduğundan bu iltifat yağmurunun o birkaç parça şekerden ileri geldiğini sanıyoruz. Şekerin imâl edilme usûlünü bilmiyorlardı; şeker ihtiyaçları Rusya'dan ve Hindistan'dan gelen şekerlerle karşılanıyordu. Onlar için şeker bir lüks maddesiydi.

    • Termez yolu üzerinde, Mezar-ı Şerîf'ten gelen yolcuların Amu'yu sallarla aştıkları noktada Patta-Kisar köyü bulunuyordu. Geçiş hizmeti, biri AfganlIlara, diğeri Buharalılara ait iki salla yapılıyordu. Bu köy yeni kurulmuştu; ahalisi bütünüyle Türkmenler'den oluşuyordu. Bizi iki gün misafir eden ve aynı zamanda Patta - Kisar'ın kurucularından olan ev sahibimiz şehrin sa tarihini şöyle anlattı:

    • Yirmi yıl kadar önce Kara Türkmen boyundan altı kişi Amu'nun sol kıyısındaki yurtlarını tenkederek. Kerki'den uzakta, ırmağın sağ kıyısında daha iyi bir yer aramaya başlamışlar. On yıl sonra Emir tarafından ilga edilecek bir vakıfa ait olan ve Patta - Kisar salının yanında bulunan arâzide yerleşmeye karar vermişler. Hemen çalışmaya koyulmuşlar ve tarıma elverişli bir duruma getirmek için «patta ve tugay» (saz ve ılgın ağacı) kaplı bir kaç tanap büyüklüğünde arâziyi temizlemek için çok zahmet çekmişler. Sonra aynı boydan olan arkadaşları gelmiş, bir müddet sonra sayıları iki yüze varmış, şimdi ise üç yüz yirmi kişi olmuşlar.

    • Bütün yiI boyunca işleri hiç eksik olmazmış. Bu adamlar bütün kış boyunca tarlaları üzerine eğilirler, çapayla çalışarak onu ekime hazır hâle getirirlermiş, aksi takdirde tabiat onları şiddetle cezalandırıyordu: tarlalarını en ufak ihmalde hemen tugay bürüyordu. Yine soğuk mevsimde kadınları kaşmak (yani halı) dokuyorlar ve yağmacı Türkmenlerin ziyaretlerini karşılamaya hazırlamyorlarmış. Daha kalabalık ve cesaretli olduklarından bu saldırılardan hiç korkmazlarmış; kendilerini rahatça savunur ve yağmacıları öldürürlermiş. Tutsak ettiklerini Şirabâd a götürürler, orada hepsinin kafası vurulurmuş. Nisan ayından itibaren çok dolu o- lurlar, haftanın bütün günleri hattâ tatil günü olan cuma günleri bile çalışırlarmış. Sadece havalar kötü gittiğinde dinlenmek fırsatı bulurlarmış. «Savzan ve sa- ratan» aylarında ıirmağın en taşkın olduğu devirlermiş.

    • Salın müşterileri azdı. Doğudan hiç kervan gelmiyor, kuzeyden ise tek tük geliyor ve Afganistan'dan gelenler ise Kilif veya Çuşka - Guzar'dan geçerek Kar- şi ve Buhara ya gidiyorlardı. Fakat nisan ve mayıs aylarında Fergana ve Hisar'dan yanlarında yükleri ile Mezar-ı Şerîfe giden çok sayıda hacı adayı gelirmiş. Amu-Derya'nın bir kıyısından diğerine yüzen ve hayvanları yiyen kaplanlardan çekiniyorlardı.

    • Köylüler tanap başına yılda yaklaşık bir tanga ö- düyorlardı. Köyün beği önce buğday hasadından, daha sonra da cugara (hint dansı) hasadından sonra topladığı paraları Şirabâd beğine götürür. Topraktan aldıkları ürünleri kendileri tüketirler. Sadece kadınları tarafından imâl edilen keçeleri ve halıları satarlar. Aynı zamanda ipekböceği yetiştirirler; her ev ortalama beş, altı libre (iki, üç kilo) ipek çıkarır; beş libresi altı, sekiz hattâ on tangaya satılır.

    • Herkesin karısı yoktur: zenginlerin bir veya iki karısı varken, yoksulların hiç yoktur. Bunlar yaptıklarıişe göre hizmet ettikleri imtiyazlılardan çeyrek veya yarım tanga ücret alırlar; ayrıca kendilerine yemek »zeri lir.

    • En iyi toprakların tanapı otuz' ilâ kırk tanga arasında değer bulur; daha düşük kalitede olanlarının tanapı iki veya üç tangadır.

    • Toprak satacakları vakit, alım-satım pek önemli değilse en iyi arkadaşlarını toplarlar, fiyat üzerinde tartışırlar ve bir defa anlaşmaya vardıktan sonra tanıkların yanında tutarı hemen ödenir; satıcılar ve alıcılar karşılıklı memnun olduklarını söylerler ve oradakileri daha önceden hazırlanmış palavı yemeğe dâvet ederler.

    • En azından on, on beş tanaplık satışlar, söz konusu olduğundan her iki taraf Şirabâd’a gider ve kadının başkanlığında pazarlık yapar, kadı da alıcıya yeni toprağının mülkiyetini gösteren bir kâğıt verir. Kadı, satılan tanap miktarına göre çoğunlukla üç ilâ altı tanga arasında ücret alır. Alıcı satış belgesini muhafaza eder.

    • Evlerin etrafında dolaşan ve yabancılara saldıran köpekleri uzaklaştırmak için yanında iri bir çomak bulunduran bir Türkmen'in eşliğinde köyü gezdim; köyün evleri Amu'nun eski bir yamacı kenarında kurulmuştu, aynı yamacın etrafında arasında küçük kanalların aktığı meyve ağaçları dolu bahçeler uzanmaktaydı. Gezdiğimiz sırada köyün uyku saatiydi; ona rağmen üzerlerinde basit bir don, parlak güneş altında başları açık, çapaları ile çalışan bir çok adam gördüm. Bu insanlar genellikle sağlam yapılı ve aceleciydi. Bazıları Khanikoff tarafından tasvir edilen Türkmen tipini andırıyordu; gözleri küçük, yüzleri yuvarlak, burunları ki- sa ve kalkık, elmacık kemikleri iri ve çıkık, boyunları kuvvetli ve adaleliydi; her kişinin kemik yapısı sağlam, eğik bacakları üzerindeki gövdesi güçlüydü.

    • Serbestçe, açık yüzle dolaşan kadınlarında havada dalgalanan elbiseleri, başlarında bir taç gibi duran kırmıizı pamukludan başlıkları ile ihtişamlı bir hava vardı. Erkeklerle en ufak bir sıkılma duygusu göstermeden ve çoğunlukla hürmet ifade etmeyen bir ton ile konuşuyorlardı. Bir kâfir önünden kaçmadan önce pehçesinin kenarından farkedilen ürkek bakışlı Şart kadınına nazaran Türkmen kadını kedine itimadın belirlendiği sakin bir bakışa sahipti. Sart kadını, ayaklarmı beceriksizce sürüyerek ince bacakları üzerinde kamburumsu gövdesiyle köşe bucak kaçıyor, Türkmen kadını başı dik, sükûnetle yürüyor. Patta - Kisar'da gördüğümüz kadınlar bize sağlam yapılı, güçlü ve her bakımdan sağlıklı ve kuvvetli insanlar çıkarabilecek bir ırkı devam ettirebilecek kabiliyette göründüler.

    • Patta - Kisar'daki Türkmen kolonisi şu anda mükemmel elemanlardan müteşekkildi: tarlayı tarıma elverişli hâle getirme çalışmaları sırasında çalışmayan ağızlara gerek olmadığı için erginler çoğunluktaydı. Bu koloninin ilerde gelişeceği ve eskiden yapmaaılıkta gösterdiği itina ve dayanıklılığı yerleşik hayata geçtikten sonra, toprağı işlemede de göstereceği hakkında kimsede şüphe yoktur.

    • Üzerine susam yağı konmuş suda pişirilmiş pirincin bizde bıraktığı zevksiz tadı gördükten sonra mutfak işlerinde de ilerleme göstermelerini temenni edelim. Aslında sekiz ay sonra Üst-Yurt'un donmuş ovalarından dönüşte, önceleri bize ağıza alınmaz gibi gelen şeyi büyük bir iştiha ile kapıştığımızı da itiraf etmek isterim.

    • Patta - Kisar'ın sekiz veya dokuz kilometre batısında Termez kalesinin kalıntıları vardı.

    • Tarihin öğrettiğine göre, Semerkand'ı aldıktan ve yazı Şehr-i Sebz'de geçirdikten sonra Cengiz Han Türk ve Moğol boylarınım başında Amu-Derya'ya yönelmişti. 1220 yılının sonbaharında çadırlarını Termez yakınlarında kurmuştu.

    • Termez halkına teslim olması, kapıları açması, burçları ve hisarları yıkması için çağında bulunmuştu. Kendisine verilen red cevabından sonra hemen şehri kuşatmaya başlamış ve dokuz gün sonunda şehri tamamen eline geçirmişti; Termez halkı tamamen katledilerek cezalandırılmıştı. Tam öldürülecekken hayatının bağışlanması hâlinde şahâne bir inci vereceğini vaâd eden bir kadının ortaya çıktığı hakkında bir ri- vâyet vardır. İncinin nerede olduğu sorulduğunda onu yuttuğunu söylemişti. Hemen karnı yarılmış ve inci bulunmuştu. Bunun üzerine benzer servetlerin ölülerin içinde olabileceğini düşünen Cengiz Han güyâ cesetlerin karınlarının yarılmasını emretmişti.

    • Sonra savaşçılarına büyük bir av tertiplemeleri için buyruk vermişti. Avın dört ay sürmüş olması o zamanlar ülkenin, içinde av hayvanları kaynaşan ormanlarla kaplı olduğunu ortaya çıkarmaktadır. Bugün ağaçlar sayılacak kadar seyrekleşmiş, değerli av hayvanları ise Amu kıyısındaki sazlıklarda bulunabilir hâle gelmiştir. Bugünde, eskiden Cengiz Han'ın rasladığı ve kuşların geçiş mevsimi olan sonbaharda Termez civarında tüylü av hayvanlarını bolca avlamak imkânı vardır.

    • Bu avdan sonra büyük Fatih, Kunkurt ve Samâne bölgelerini ele geçirmişti.

    • ünlü Arap seyyahı İbni Batûta 1345 yılında, yani Cengiz Han'dan yüz yirmi beş yıl sonra Termez'i ziyaret etmişti. Şimdi sözü ona bırakalım:

    • «Semerkand'tan hareket ettik ve «El-man Zumah» adlı eserinde dört büyük fakirin çatıştıkları meseleleri inceleyen Ebû Hafız Ömer en-Nesefî'den adını alan Nesef (Karşi) şehrinden geçtik. Sonra, töreleri inceleyen «El-Câmiül - Kebir» adlı esere sahip Ebu ika Mu- hammed'in doğduğu yer olan Termez e geldik. Ter-mez, iyi inşa edilmiş, içinden bir sürü dere akan, meyve bahçelerine sahip bü-yük bir şehirdir. Üzüm ve çok iyi kalitede ayvaları burada bulmak mümkündür, aynı zamanda bol et ve süt de çıkar. Termez halkı başlarını balçık yerine sıcak süt banyolarında yıkamaktadır. Her evde süt dolu büyük kaplardan ibaret banyolar vardır. Hamama girenler oradan küçük bir kapla süt alırlar ve başlarını bununla yıkarlar, böylece süt saçlarına tazelik ve kayganlık verir. Hint halkı saçları için «asırac» dedikleri susam yağı kullanır, sonra bai- çık ile başlarını yıkarlar. Bu yıkama usûlü vücuda rahatlık verir, saçları düz yapar ve gür çıkmalarını sağlar. Bu sayede Hintlilerin sakalları uzun olur.»

    • «Eski Termez şehri Ceyhuun ırmağı (Amu-Derya) kenarında kurulmuştu. Cengiz Han onu yerle bir ettikten sonra, şimdiki şehir ırmaktan iki mil ötede kurulmuştur. Termez'de, önemli ve en cömert şeyhlerden biri olan, sahip olduğu bahçelerin ve evlerin gelirini yolcuları ağırlamakta sarfeden faziletli Şeyh Azizân'm tekkesinde kaldık. Bu şehre varmadan önce, Beği Ala . Almuk, Hûdâvend-Zade ile görüşmüştüm. Şehre haber salarak bana şerefli bir konuğa gösterilecek her ikramın yapılmasını emretmişti. Termez'de kaldığımız sürede her sabah ihtiyacımız olan yiyecek ve içecekler gönderiliyordu. Hindistan'a seyahat yapmak üzere Sultan Termaşirîn'den izin almak üzere giden şehrin kadısı Kıvameddin'e de yolda raslamıştım.»

    • Eski Termez'den geriye ne kalmıştır? Boş bir bozkır; doğuda, yaklaşık bir kilometre uzunluğunda çatlamış, yıkılmak üzere, muhafızların, tahsildârların ve tüccarların durduğu üstü kapalı bir kapının hâlâ izlerini taşıyan bir sur; batıya bakan iki kulesi ancak tanınabilecek durumda olan, bir yığın molozdan ibaret bir kale.

    • Kale, güney tarafında ırmak tarafından yalananbir çıkıntı üzerine kurulmuştu, 'kuzeye bakan en büyük kenarı sekiz yüz adım uzunluğunda, en küçük kenarı da iki yüz elli adım uzunluğunda ölçülüyordu. Tam Afganistan'ın karşısına, kalenin ortasına, Şehr-i Samâ- ne tuğlalarının boyutlarında tuğlalardan yapılmış iki muazzam blok dikilmişti. Kopmuş köprü kemer ayağı- ın kalıntılarına benziyordu; alt tarafını kemiren ve temelleri çökerten su yüzünden kemer ayağının ön tarafı dayanağını kaybetmiş ve esas kütleden kopmuş olmalıdır. Böylesine birköprü bu noktada acaba hiç mevcut oldu mu? Öyle bir şey olduğuna ihtimal vermiyoruz, olsa olsa, Semerkand yakınlarında Zerafşan üzerinde olduğu gibi, burada da inşasına başlanmış, ama tamamlanmamış bir köprü söz konusudur.

    • Kalenin alt tarafında, hemen hemen hiç bozulmamış bir binada velîlerin türbeleri bulunuyordu; içlerinden en ünlüsü Hoca Abdül Akim. Termesî'nin adını almıştı. Yapı üç büyük odadan meydana gelmişti, içlerinden birinin üzerinde büyük bir kubbe vardı, önünde de, yapının ön tarafında mevcut üstü kapalı balkonun dört kemerinden biriyle varılan bir methal bulunuyordu. Kapalı balkon üzerinde de daha küçük boyutlarda dört kubbe sıralanıyordu.

    • Yan tarafta, caminin muhafızlarına ayrılmış toprak bir evde kalan işane'ye (1) göre Cengiz Han Abdül . Akim'in hâtırasına saygı duyduğundan bu yapıyı ayakta bırakmıştı.

    • En fazla saygıya lâyık velîlerin türbelerinin bulunduğu odanın kapısını İşâne'ye açtırtmamız mümkün olmadı; şu anda hayvanlan gütmekte olan oğlunun odanın anahtarını beraberinde götürdüğünü ileri sürdü. Büyük kubbenin solunda, mağara gibi karanlık bir odada bulunan ve tıpkı Şehr-i Samâne'de olduğu gibi su

    • (1) Din adamına Türkistan’da verilen ad (Ç.)ralanmış ikinci derecede ünlü velîlerin türbelerini ziyaret etmekle yetindik. Kadınlar tarafından konmuş kil ve kısyak topakları ile üzerleri kaplanmıştı. Duvarlara keçi ve geyik boynuzları asılmıştı. Acaba Cengiz Han tarafından tertip edilmiş olan büyük avda avlannvş hayvanların boynuzları mıydı?

    • Mezar (1) her biri üç ay görev yapan dört işâne tarafından muhafaza ediliyordu. İlkbaharda Termez'i ziyarete gelen çok sayıda hacının bıraktığı sadakalar- dan ve bölge halkından alman muntazam bir vergiden geçimlerini sağlıyorlardı. Onlar için Şirabâd bölgesi dört eşit kısma bölünmüş ve böyleşine her işâne önceden tesbit edilmiş kendi bölgesine buğday hasadından sonra gitmekte, hakkı olan öşürü almaktadır. Her çiftçi zenginlik derecesine göre, beş, on hattâ zengin ve sofu ise daha fazla kilo buğday verir. Bu şekilde her işâne'nin yılda elli batmanlık bir gelire sahip olduğu ortaya çıkar. Batmanın fiyatı da göz önüne alınınca bunun çok tatlı bir gelir olduğu anlaşılır; böylelikle, yokluklarında daha parlak bir şekilde eğlenmek fırsatı buldukları Termez'den uzakta kalenin dibinde geçirecekleri üç ay içinde günleri daha az sıkıntılı olmalıidır.

    • Ertesi gün Şirabâd'a doğru hareket ettik. Patta- Kisar'dan yaklaşık altı verst ötede, bir bozkırdan geçen yolun sağında, bir gün önce farkettiğimiz ve bize bir kule gibi gözüken yapıyı daha yakından gördük. Sanki ortasından kırılmış gayet iri bir sütün gövdesi gibiydi, otuz dört, otuz beş santim uzunluğunda kenarı ve on iki santim eninde kurutulmuş tuğlalardan inşa edilmişti. Dip kısmına çobanlar kötü havalarda sığınacakları bir kovuk açmışlardı; önce orayı yapının girişi sandık. Daha yukarda, yerden beş, altı metre yukarda bir başka delik daha görünüyordu; tuğlaların

    • (1) Ası metinde aynen Türkçe olarak yazılmıştır. (Ç.)«çıkıntılarına tutunarak oraya kadar tırmandım. Bu, yaklaşık iki metre derinliğinde bir delikti, içersinde o- rada yatıp kalkan bir adama ait pamuklu parçalan, V9 başımın üzerinde dolaşıp duran kartal tarafından getirildiğini sandığım ince dal parçalan vardı. Yuvasını kurmak istediği sığınağa tecavüzümü önlemek istercesine kızgın sesler çıkarıyordu.

    • Çevresi yirmi beş adım ve yüksekliği yaklaşık on metre olan bu tuğladan kütle neyi temsil ediyordu? Ne işe yarıyordu? Şehrin savunmasına mı, ovanın gözlenmesine mi? Yolculuğumuz boyunca buna benzer başka yapı görmedik.

    • Harap olmuş bir camiye destek olurcasına duran yıkılmaya yüz tutmuş bir minarenin dibinde bir velînin megili önünde namaz kılan otuz kadar hacıya ras- dık. Ellerinde uzun bastonlar vardı ve khalatlarının e- tekleri toplanmış ve kemerlerinden geçirilmişti; yiyecekleri ve yükleri eşeklerin sırtına yüklenmişti. Abdül •onlarla konuşmaya başladı: Hepsi Mezar-ı Şerîf'e gidiyordu. Onlara iyi yolculuklar diledik, kılavuzları olduğunu sandığım birisi bütün topluluğun adına, sağ elini kalbinin üzerine koyarak ve belini kırarak bize selâm verdi.

    • Termez harabeleri gözden kaybolduktan sonra, bir metre boyunda şahane bir varana (1) bakmak için durmuş olan Mirza'ya yardımcısına ve seyise yetişmekte pek gecikmedik.

    • Deliğinin girişinde kum üzerine tembelce uzanmış olan hayvan, sıcak güneşten yararlanarak, kelimenin tam anlamıyla bir «kertenkele banyosu» yapıyordu; atlıların mevcudiyetinden hiç de ürkmüş gözükmüyor, onlara göz kapaklarını kırpıştırarak bakıyordu. Cesur Abdulzair'den onu yakalamasını istedim'. Abdul

    • Şah Sinden firuzesi büyüklüğünde bir firuze karşılığın, da bile atından inmeyeceğini söyledi; diğer dört atlıya gelince ihtiyaten uzakta duruyorlardı. Gereğinde sürüngeni tepelemek için bir Berdan tüfeğinin demir çubuğunu yanıma alarak,ve ıslık çalarak hayvanın yanına yaklaşmaya başladım; hayvan sanki beni dinliyordu. Dehşete kapılan Abdul bağırmaya başladı: «Dur! Gitme! Isıracak seni!» Ayağımı tam üzerine koyacakken son anda kendini kurtaran hayvan kaçmaya başlayınca, bir az önce korkan kahramanlar, sanki tavşan avındaymışlar gibi çığlıklar atarak peşinden koşmaya başladılar. Şirabâd'dan beri peşimizden ayrılmayan küçük köpek varanın üzerine atıldı, duran sürüngen sipsivri dişlerle dolu çenelerini açtı ve kapadı. Hemen sırtına bastım ve boynundan ipi geçirdim; Capus'nün çizmesini delecek kadar kuvvetle, ısırıyordu.

    • Koleksiyoncuların kurbanı olan bu varan, midesine bir çubuk ile konan nargile borusunda birikmiş nikotin ile Şirabâd'da öldürüldü. Asitfenik emdirilmiş bezlere sarılı olarak muhafaza edilen cesedi Paris'e içi boşaltılmış bir kabak içinde götürüldü; şu anda buruşmuş mumyası «Museum»un bir köşesinde alkol dolu bir şişe içinde yüzmektedir.

    • öğleden sonra saat ikide Özbek köyü olan Angara

    • Kurgana vardık. Oraya varmadan üç verst ötede, yolun solunda, kurumaya yüz tutmuş tuzlu göllerin son izleri olan su birikintilerini güney kısmında muhafaza eden bir tepenin üzerinde eski bir kalenin yükseldiğini görmüştük. Kaleden sadece surları kalmıştı.

    • Patta - Kisar'dan otuz altı verst uzakta bulunan Anga- ra-Kurgan'da Aksakalı'n evinin önünde indiğimizde bizi geçici olarak ağabeyi aksakalın yerine bakan kardeşi karşıladı. Bütün yolculuğumuz boyunca kambur olarak gördüğümüz tek kimse o olduğundan, bu ülkede bu tür sakatlığın pek ender olduğunu anladık. Mirzanın ısrarları ile kısa kesmek zorunda kaldığımız dinlen- meden sonra yeniden yola koyulduk. Bu adam Şira- bâd'a varmaya pek az bir şey kaldığını, gece bastırmadan şehre varmanın iyi olacağını ileri sürüyordu; gece olmadan iyi bir palav pişirmek imkânı doğacaktı; sonra, çok sevdiği karısı onu sabırsızlıkla beklediğinden, onu görmekte daha fazla gecikmek istemiyordu. Atlarımızı kamçıladık.

    • Mirza'nın vaatlerinin aksine güneş iyice alçalmasına rağmen hâlâ Şirabâd'ı göremiyorduk. Da>ha sonra ekilen topraklara girdik, sık sık, son günlerde karların erimesi ve yağmurlar sayesinde büsbütün kabaran Şirabâd Derya'nın bulanık sularını taşıyan arıkları aşmak zorunda kalıyorduk. Nihayet yüksek söğütler, sazlar, küçük göller, sağda solda toprak evler, ufukta kaybolmuş bir câmi ve rehberimizin dostu olan o câmimn mollası: sanki gerçek bir vaha içindeydik. Dağlar boz renkleriyle önümüzdeydiler, fakat hâlâ Şirabâd kalesini göremiyorduk, ondan bir hayli uzakta olduğumuz aşikârdı. Mirza'ya yaklaştım:

    • Şirabâd a kadar daha ne kadar yolumuz var dersin?

    • Başta, giden Mirza atının üzerinde geriye döndü, khalatının uzun yeninden çıkardığı küçük parmağını havaya kaldırdı ve «Bir taş!» dedi. Eğer önümüzde gerçekten bir taşlık mesafe varsa, gün batımından önce şehirde olmamız gerekecekti. Bir taşlık mesafeyi fazlasıyla yürüdük, yine Şirabâd'ı göremedik.

    • Mirza, Şirabâd'a da-ha var mı ?

    • Mirza duymamazlıktan geldi. Sesimin tonunu daha yükselttim:

    • Mirza, Şirabâda daha var mı?

    • İnşallah, zamanında varacağız!

    • önümüzde kaç taş var?

    • Mirza işaret parmağını havaya kaldırdı, kırbacının sapı ile onu ikiye böler gibi yaptı ve cevap verdi:

    • Yarım taş!

    • Mirza ya bizimle alay ediyordu, ya da yolu bilmiyordu. Konuşma devam etti:

    • Mirza, yolu kaybetmediğinden emin misin?

    • istihza ile,

    • Ha, Ha! diye güldü.

    • O hâlde, bizimle birlikte olduğun müddetçe yaptığın gibi şimdi de yalan söylüyorsun. Gerçeği söylemediğin her defa sakalından bir kıl koparsaydın, yüzün «baça» (oğlan) yüzüne benzeyecekti.

    • Güldü.

    • Şirabâd ile aramızda kalan mesafeyi çok iyi bilen, benim gibi kaç Mirza vardır? İki tane çıkar mı?

    • Trajik bir tavırla yine parmağını havaya kaldırdı ve kendi sorusunu cevapladı:

    • Yok, bir! Sonra işaret parmağını göğsüne bastırdı.

    • Demek ki Şirabâd'da senin kadar doğru bir Mirza ve şu anda Şirabâd'a bir taş bile mesafe yok diyorsun.

    • He, He! Allaha çok şükür! dedi ve atını kırbaçladı. Tırıs giden atı üzerinde gülünç bir şekilde hoplayan bu Sanço Pançoya (1) kızmak elimden gelmiyordu. İyice karanlık basmasına rağmen biz hâlâ Şi- rabâd’.ı arar dururken. Mirza her sorduğumuz soruya, •«Daha birçeyrek taş var.» diye cevap veriyordu.

    • Gecenin onu olmuşken, öğleden sonra Mezar-ı Şerîf'ten gelen Rus elçisinin çadırlarının dikilmiş olduğu bahçenin önünden geçtik. Tam zamanında oraya erişmiştik, zira gökte parlak izler bırakan şimşekler

    • (1) Don Kişot’un uşağı. (Ç.)bir fırtınanın yaklaşmakta olduğunu işaret ediyordu; dağda yeri göğü titreten gökgürültüleri duyuluyordu.

    • Biz attan inerken Mirza hiç bir şey söylemeden ortadan kayboldu. Esasında bize arzumuz dışında seksen kilometreden fazla yol yürüttüğü için yürekten teşekkürlerimize muhatap olmamak istiyordu; ertesi gün doğru yolu kaybetmiş olduğunu öğrendik. Bir daha yüzünü hiç görmedik.

    • AfganlIların Ruslara iyi muamele ettiklerini öğrendik, ama hangi şartlar altında olursa olsun yabancılara karşı içlerinde daima bir düşmanlık duygusu beslediklerinden, belli ölçülerde bir itimatsızlık göstermekten de vaz geçmemişlerdi.

    • Yolculuklarının son bulacağı Mezar.ı Şerîf'e dönmek için Ruslar, harabeleri çok geniş bir alana dağılmış olan Belh'ten geçmişlerdi. Orada hâlâ bir kalenin son burçları vardı. Eski şehir şimdi bin kadar evli bir kasabaydı. Mezar-ı Şerîf'ten kuzeye doğru, Coşka

    • Guzar'a gelinirken, Amu'dan on verst ötede yine çok büyük bir şehrin kalıntıları varmış. Yerliler bu şehre «Banbar» diyorlarmış.

    • Ruslar ertesi sabah hareket ettiler. Fırtına bütün ge.ce sürmüştü. Taşkent'de yeniden buluşmak üzere ve- dâlaştık.

    • Gündüz Kurbaşı'yı ziyaret ettik. Tok - saba bizi görmeye daha seyrek geliyordu; yokluğu uzayan babasının yerine yine görev yapıyordu. Yük atlarımız bir gün öncenin yorgunluğu ile hâlâ dinlenirken ben de göl bölgesinde avlanmaya çıktım. Sıcaklık çok şiddetlenmişti, gölgede 35°'i ölçtük.

    • Dönüşümde «otografçı»nın bizi terkedeceğini öğrendim; Koca - Nazar da kendi hesabına yolculuğa devam etmek istemiyordu; «memleketi» görmüş ve yeterince tecrübe kazanmıştı; bir çift çizmesi ve büyükbir sermayesi vardı; harabelerde bulduğu iki paraya kendisine bir tanga veriyorlardı.

    • On beş günden beri günde iki öğün yemek yiyi- yordu; işten çekildi. Rus istilâsı altındaki Türkistan'a gideceğimizi bildiğinden belki de doğup, büyüdüğü şehri terketmek istemiyordu. Onun yerine yirmi yaşlarında, ağırbaşlı bir Özbek delikanlısı aldık, fakat bu, selefinden daha gürültücüydü. Yolculuğumuz sırasında bize çok yardımları dokundu; onun yanına da yük atını gütmesi için on üç, on dört yaşlarında bir çocuk verdik. Dönüşte dağlardan geçeceğimizden ve dağ yolları gereği gibi geniş olmadığından her yük hayvanına bir adam vermek uygun olacaktı.

  • 1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


    Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
    rəhbərliyinə müraciət

        Ana səhifə