Tercüman gazetesinin yayını olarak hazırlanan bu eser Garanti Matbaacılık ve Neşriyat tesislerinde dizilip basılmıştır



Yüklə 1.23 Mb.
səhifə7/11
tarix27.04.2017
ölçüsü1.23 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11
SURKAN VADİSİNİN HARABELERİ:

  • «Harabeler nerede? — Nadar onların fotoğraflarını çekiyor — Akkurgan — Aksakalın evi — Bir yağ tüccarı — Zengin bir işadamı, bir işçi ■— Şehr-i Gulgu- la — Harabenin görünüşü — Efsaneler — Hacılar — Salavat — Evsahibimiz bir azizdi — Ammonyak — Şehr-i Samâne harabeleri — Emir Hüseyin'in türbesi

    • Kerkis — Efsaneler —. Su yokluğu.»

    • Taşkent'i terketmeden önce ziyaret edeceğimiz ve hakkında pek fazla bir şey bilmediğimiz bölge hakkında mümkün olduğu kadar fazla bilgi toplamıştık. Soru yağmuruna tuttuğumuz kişiler arasında, çok süratli olsa da Kabul Taşkent arasımı Bamiyan, Be Ih ve Bay- sun dağlarından geçerek kateden bir Rus subayı da vardı. Türk _ Rum savaşı sırasında Rusların Şir-Ali'ye yolladıkları elçinin maiyetinde bulunmuştu. Bu durumdan yararlanan İngiliz dış siyasetinin Avrupa'da tehlike ve protesto çığlıkları attığı bâlâ unutulmadı.

    • Bu subay bize, Amu'nun salla aşıldığı noktada bulunan Patta - Kisar köyü civarını dikkatle ziyaret etmemizi tavsiye etmişti. O kendi hesabına Termes harabelerini görmüştü ve yerliler de ona Amu'nun kolu

    • Surkan'ın sol kıyısında «ansızın kaybolmuş» ve bu yüzden Sehr.i Gulgula denen büyük bir şehrin kalıntılarının olduğunu söylemişlerdi.

    • Semerkand'dan Kilif'e giderken yanımızda çok zarif ve çok neşeli bir yol arkadaşı olarak Zaman Beğ vardı. KafkasyalI olan ve macera için yaratılmış olan bu adam önce Türklere, sonra İranlIlara hizmet etmiş, sonunda Kaşgar hükümdarı Yakub Han'ın yanına gelmişti. Hemen hemen bütün İslâm dünyasını gezip, görmüştü; Fars edebiyatında da derin bilgi sahibi olan Zaman Beğ aynı zamanda Orta Asya'nın çağdaş tarihi üzerinde engin bir bilgi kaynağı idi. O da Rus subayının anlattıklarını doğrulamıştı. Şehr.i Gulgula deyiminin insan topluluklarının büyük öneme sahip yer değiştirmelerine tatbik edildiğini, bu yüzde Bamiyan geçidi yakınlarında bir tane olduğu gibi Orta Asya'da çeşitli Şehr-i Gulgulâlar olduğunu öne sürdü.

    • Harabeleri arayacağımız Surkan vadisinin kesin yerini bilmeleri gereken yerii halka sorular sorarak e- limizdeki bilgileri tamamlamak gerekiyordu: Şirabâd'- da kaldığımız müddetçe başlıca meşguliyetimiz bu oldu.

    • Kendisinden ilk bilgi aldığımız kimse, karşılaştığımızda verdiği sözü tutarak ziyaretimize gelen Çoşka - Guzar'daki sal âmiri oldu. Topladığı geçiş ücretlerini Beğ'e teslim etmeğe gelmişti ve hemen ertesi gün Emir'in buyruğu üzerine AfganlIlar ve Ruslar hakkında bilgi toplamak üzere Mezar-ı Şerîf'e hareket edecekti.

    • Bol şekerli fincanlar dolusu çaydan sonra kendisini iyice keyiflenmiş hissetti; biz de bu fırsattan yararlanarak Surkan vâdisinde bulunan Şehr-i Gulgula'mn harabelerini bilip bilmediğini sorduk. Bildiğini söyledi, izleyeceğimiz yönü, varmak için kaç tane konak yeri olduğunu ve aralarındaki mesafeleri sorduk.

    • «İzin verin bilgi toplıyayım; inşallah size doğru bilgiler getiririm;» dedi. Kalktı gitti, bir saat sonra üstünde not aldığı bilgilerin yazılı olduğunu söylediği bir kâğıt parçasıyla döndü. Ve bizim adam hayalî bir yo planı üzerinde şaşmaz bir ciddî tavırla konuşmaya başladı, arada sırada sanki herşeyin kâğıt üzerinde yazılı olduğunu anlatmak istercesine parmağı ile karaltıları gösteriyordu. Sorularımıza cevap vermeden önce, bizi yolumuzdan şaşırtmak üzere kendisine kesin emir veren Beğ'in oğlu ile görüşmüş olması muhtemeldir.

    • Aslında biz az sayıda adamla, nisbeten küçük bir yükle seyahat eden kimselerdik, neden bir Beğ oğlu bizden sıkılsın? Neden yabancılarla eğlenmek zevkinden mahrum olsun? Gerçek bir Buharah böyle şeyleri hiç ihmâl etmemelidir. Ziyaretçimden artık hiç bir şey öğrenemiyeceğimi anlayınca katlandığı sıkıntıdan dolayı kendiline teşekkür ettim ve alaylı kelimelerle yüksek bilgisine olan hayranlığımı belirttim.

    • Mahcup oldu ve gitti,

    • Abdulzair ve Rüstem daha önceden Şirabâd halkının «çok kitap okumuş» ve ülkelerinin tarihi ile coğrafyası üzerinde derin bilgiye sahip olmuş diye gös-, tereceği kimseleri bize getirmeleri hakkında benden talimat almışlardı. Sanki hepsi birden bize yolumuzu şaşırtmak için anlaşmış gibi konuşan kötü cibilliyeti i bu sözde bilgin adamlardan bir çoğunu yanımıza getirdiler. Hatâ bizdeydi, daha başlangıçta acemilik etmiştik. Surkan vâdisindeki harabeleri ziyaret edeceğimizi açık bir enayilikle kendimiz açıklamamış mıydık? Bu, Buharalılar için o harabeler hariç diğer bütün harabelerden bahsetmek için büyük bir sebepti. İçlerinden biri bizi kuzeye, Hisar yönüne, diğeri güneye, bir çoğu Sur-kâb'ın sol kıyısında Kabadyan'a doğru yollamak istedi.

    • Hangi birine inanacaktık?

    • Buna rağmen, bütün bu adamlar kötü bir niyetle hareket ediyorlarsa da yalan söylemedikleri muhakkaktı. Gerçekten Şirabâd'ın güneyinde Angara - Kurgan'- da harabe izlerine raslamııştık. Kabadiyan yakınlarında, şimdi iyi ellerde olan bir definenin bulunduğu bir şehrin kalıntılarının olduğunu ve Hisar yöresinin yanındaki Surkan vâdisinde toprağın çok verimli olduğunu,— pirinci hâlâ Buhara'nın en iyi ürünü olarak bilinir — suyun »bol bulunduğunu, Belh havalisinin bir yiyecek ambarı olduğu zamanlarda bu vâdide kalabalık şehirlerin sıralandığını öğrenmiştik.

    • Sorularımızla Şirabâd'ın aydınlar zümresini sıkıştırdık, fakat hiç başarı sağlıyamadık; artık yağmurların artmış olmasına rağmen hareket etmemiz ve bu Şehr-i Gulgula yi aramamızdan başka çıkar yol kalmamıştı. Yaptığımız tasarıya göre doğrudan Surkan a gidecek, kıyısı boyunca rasladığımız yerlilerden bir şeyler öğrenmeye çalışacaktık; raslantı da yardım ederse meselenin içinden tek başımıza çıkacaktık. -

    • Küçük grubumuz iki yeni kişi ile çoğalmıştı. Bunlardan biri Beğ'in oğlunun sözde rehber olarak yanımıza verdiği, hilekâr zekâlı, tatlı dilli, hokka takımını kemerine tabanca gibi sokarak ata binen yaşlı bir kâtipti. Şüphesiz efendisi onu bölgesinde yapacağımız seyahati sıkıntı11 bir hâle sokmak ile görevlendirmişti; zira yolculuğumuz boyunca, kâh mesafeleri olduğundan fazla göstererek, kâh yollarda karşılanacak zorlukları abartarak açıkça bize yalan söylemekten kaçınmadı, kısacası bizi aptal yerine koyarak aldatmak istiyordu. Diğeri Koca Nazar adında bir özbekti. Bir gün önce çarşıda bir lokma ekmeğin peşinden koşan bir serserî iken, Kurbaşı'mn takdimi ve Abdulzair'in lütfü sayesinde bir anda katırcı seviyesine yükselmişti, iki yük atımızı gütmek ve bakmakla yükümlüydü. Koca Nazar yirmi yaşlarındaydı, yakışıklı sayılmazdı, yüzüçiçek hastalığından kevgir gibi olmuştu, burnu yayvan ve basık ağzı gayet büyüktü; fakat iyi bir karaktere s«ı. hipti, her fırsatta gülüyor, güldüğünde de iri çenesini açıyordu; hareketli ve güçlüydü. Çalışmaya başlamak için aylıklarına mahsuben bizden bir miktar para istedi. Ayda on tangaya yanımızda çalışmaya razı olmuştu. Abdul eline üç tanga verdi. Nazar çok teşekkür etti ve hemen çarşıya koşarak, Frenklerin gelişine kadar çizme yüzü görmemiş ayaklarına bir çift güzel çizme satın aldı. Aldığı çizmeler şimdiye kadar belki on sahip değiştirmişti, fakat o buna hiç aldırmıyordu; ayaklarının fazla sıkıntıda olmasını istemediğinden kendisine gösterilen bir az bol ilk çizmeleri satın almakta mahzur görmemişti. Gerçekte, onun için ayaklarının harap olması önemli değildi, bütün istediği yüksek kişiler gibi bir çift çizmeye sahip olmaktı ve çizmelerin yapımında ne kadar fazla kösele kullanılmışsa onun için o çizmeler o kadar değerliydi. Satın aldığı şeylerden pek memnundu, Rüstem'in kendisine verdiği kırmızı pamuklu kumaş parçasından yaptığı gösterişsiz sarığı kulağının üstüne oturtunca takındığı itibarlı kişi havası görülmeye değerdi.

    • Yirmi dört saat zarfında Nazar'a önce meşhur Parisli fotoğrafçının hâtırasına Nadar, sonra sadece fotoğrafçı ve Abdul «f» harfini söylemekte zorluk çektiğinden otografçı lâ-kabları takıldı. Otografçı bizi bir çok defa neşelendirdi, Allah ona uzun ömürler versin!

    • Şirabâd'dan doğuya doğru, yağmur suları ile açılmış, rüzgâr etkisiyle genişlemiş yarıklar, izlerle dolu, teşhir için açılmış elbise etekleri gibi ovanın kenarlarına yayılan dağ sıraları boyunca ilerlemeye başladık. Bir saatlik yolculuktan sonra, Özbeklerin oturduğu, birbirlerinden mesafeli duran evler ve salılardan oluşmuş bir köy olan Kabata'ya vardık. Uzakta, yurtların kuzeyinde boğazların girişleri gözüküyordu. Sonra dağlardan uzaklaşmaya başladık: huninin geniş kısmından çıkar gibi gelen nehre geçit vermek istercesine dağlar kuzeye doğru çekiliyorlardı.

    • Yol, tuzlu kurumuş gölcüklerle kaplı düz bir arâzi- den sonra Surkan ırmağına kuzeyden güneye doğru paralel olarak sıralanan kum tepeciklerinin arasından geçiyordu. Bunların üstünde yer alan kumlu taşta düzlüğe çıkmak için bir hayli zorlandık. Sokak parkeleri kadar düzgün bir tabiî masa üzerinden bakıldığında ö- nümüzde, ağaçlarla çevrili bir sürü küçük köy farket- tik kuzeydoğuda Kakaytı; doğu - güeydoğuda, akşamleyin konaklayacağımız Akkurgan. Akkurgan'ın güneyinde güneşin altında Surkan'ın bize göstermek tenezzülünde bulunduğu tek kıvrımını seyrediyoruz; sanki cılızlığından utanmış gibi sarp yamaçları arasına saklanıyordu. Sol kıyıda, bulutların buharlı tülünün değiştirdiği güneşten gelen bir ışık demeti tepeleri garip renklere hoyuyordu; bu, resim ustalarını heyecandan çıldırtacak bir fanteziydi.

    • Hızlı olan inişten sonra, köye varıncaya kadar çiğnediğimiz kumlu bir toprağın dalgalı arâzisi üzerinde yo! aidık. Hava çok ağırdı: bir fırtınanın yaklaştığı muhakkaktı, arkamıza bakınca atlarımızın yürüyüşünü daha hızlandırmak gereğini hissettik. Gök mürekkep gibi kapkara olmuştu. Kaybedecek vaktimiz yoktu, kamçılarımız atların kulakları dibinde ıslıklar çalınca tırısa kalktılar; fakat duyduğum çığlıklarla arkaya döhdüm. Otografçı tehlikeli bir atlayış yapmıştı; güttüğü atın üstüne palangalanmış yüklerin üzerinde bacaklarını a- yırarak duramamıştı; kargaşalığın ortasında ümitsizce havavı tekmeleyen çizmeler gördüm. Otografçı sırtüstü yere yatmıştı, iple tutulu kalan at, nal darbeleri altında garip sesler çıkaran sandıkları hiddetle çifteüyor- du. Nazara bir erişirse, herşey biter, zavallı çocuk çizmelerini eskitmek fırsatı bulamazdı. Hayvan nihayetipten kurtuldu, bacaklarına vuran keçesini sürüyeıok kaçmaya başladı. Nazar'ı ayağa kaldırdık: «Kırık bir tarafın var mı?» Hayır, dedi ve gülmeye başladı. Kaçan atın peşine düştük. Özbek çobanın muhafazasındaki bir keçi sürüsüne daldı; hayvanların ortasında sıçradı, onları korkuttu, kaçırttı; çoban haykırdı, köpeklerini ıslıkla çağırdı; bu karışıklık arasında biz yetiştik, inatçı hayvanı çiftelerine rağmen yakaladık ve sırtına yüklerini koyduk. Bu arada gök gürlemeye, bulutlar yarılmaya ve bardaktan boşanırcasına yağmur yağmaya başladı. Grubumuz dört nala Akkurgan'a sığındı. Toprak duvarlarla çevrili köyün savunmasına yardımcı olmak üzere yapılmış arığın üzerindeki köprüyü aşarken yağmur kesildi. Dar köprü pek tabiî deliklerle doluydu.

    • Rehberimiz bizi, konuşmasını seven ve konuklarını iyi karşılayan dizsiz, yaşlıi Aksakal'ın yanma götür, dü. Evinin avlusunda, oğlunun pilâv pişirdiği muazzam bir gül ağacı altında beklemeye başladık. Tenceresini gülünç bir ciddiyetle gözlüyordu. Söğütlerle çevrili bir su birikintisinin yanına yerleştik, atlarımızı kazığa bağladık; herkes ateşte kurumaya çalışıyordu. Fırtına sona ermek üzereydi; herkes oturmuş, ocağın ışığında çay yudumluyordu; yaşlı Aksakal dumburakı- nı aldı ve geçen yıllara rağmen kalitesinden bir şey kaybetmemiş sesiyle, âleti-nin eşliğinde acıklı bir şarkı terennüm etti. Oradakiler sessizce onu dinliyorlardı.

    • Sonra yatıldı. Gece o kadar karanlıktı ki, gök kubbenin altında değil de, sanki bir mağara içinde yatıyor hissine kapılıyorduk. Geceyarısına doğru, rüzgâr uğuldamaya, ufukta şimşekler çakmaya, gökgürültüsü kulaklarımızı yırtmaya başladı; biri damın bir köşesine açılmış bir delikte ibaret olan ve ferahlık veren iki su oluğunun altında yattığımdan hazırlanan bu tufanınfazla sürmeyeceğini ümid ediyordum. Akkurgan'ın en güzel evinin, en güzel odasının ortasında ateş yakıldığında bu deliğin dumanları dışarı çıkarmak görevi yaptığını sanıyorum. Aksakal bu odayı geceyi geçirmek üzere bize takdim etmişti; temiz yürekli adam, dışarda keçe üzerinde yatan yiğitlerimize sıkıntılı anlar yaşatan duştan bizi kurtarmak istemişti. Molla Ab- dul burnundan çıkardığı sesle arkadaşına, durumunun acıklılığını ve «ıslaklığım» belirten bir tonla sesleniyordu: «Eh, molla Rüstern! Eh, molla Rüstem!» Yer değiştirmelerini işitiyordum; şüphesiz bizimkine ben- ziyen topraktan bir sığınağa giriyorlardı. Aniden Sur- kan kıyılarına getirilen bir Batılı bu ev müsveddelerine başka bir isim bulamazdı. Yaklaşık iki metre kenarı, bir metre seksen yüksekliği vardı; tamamen topraktan imâl edilmişti; giriş kapısı en fazla bir metre yüksekliğinde ve yetmiş santimetre genişliğinde olmalıydı ki bir metre doksan üç santimetre boyunda olan Capus ikiye katlanmasına rağmen geçerken belindeki bitki toplama kutusu, kapının yatay boyunduruğuna tutuldu; girmek için diz çökmek zorunda kaldı. İçerde, duvarlar ocağın ateşinden çıkan isle kararmıştı; dolap işi görmek üzere duvarların içine yuvalar oyulmuştu. Bu yuvalardan birine, içi yağ dolu, pamuk ipliklerinin elde yuvarlanarak imâl edildiği fitili ile toprak bir kaptan ibaret lâmba yerleştiriliyordu. Kapı kapatılınca odanın içine, baca olarak iş gören delikten ve kapının üstüne bilhassa açılmış, dumanı götürmek üzere hava cereyanı temin eden hava deliğinden ışık giriyordu. Kapının karşıcında yere oyulmuş bir kareden başka bir şey olmıyan ocakta ateş yandığında, bu ülkenin halkından biri yerde bağdaş kurarak oturabilir, bizim köylülerimiz ise ancak yüzükoyun durabilir ve bir şehirli ise hangi duruş şeklini alırsa alsın muhakkak, ya boğulacak, ya da kızaracaktır. Başımın yanında sığınaklarıolan çatlakların kenarında kertenkeleler meraklı haçlarını sallıyorlardı. Yatak odamızın duvarları çıplaktı, ev sahibimiz kötü bir zevki temsil edecek her türlü süsten kaçınmıştı; sadece kenarda tahtadan bir çiviye asılmış, anlaşılmaz şekildeki çizmeleri bizi seyrediyordu, yani Şirabâd'da Tasladığımız, odanın yerine saman hasır konması gibi lüksler burada yoktu.

    • Ertesi gün sabah bir yağ fabrikasını ziyaret ettik; köy halkının büyük bir kısmı bizi izliyor ve merakla bakıyordu.

    • Her türlü tohumdan yakmak için yağ imâl ediliyordu: pamuk, kavun, karpuz, keten ve kuncuk (1) tohumları şu oranlarda karıştırılıyordu: yarısı keten ve kuncuk tohumu, diğer yarısı da diğer tohumlar. Hepsi birden bir hazne içinde, at veya deve tarafından döndürülen bir değirmen ile öğütülüyor, pek iyi olmayan bir parlakılk veren nisbeten berrak bir yağ elde ediliyordu. Yoksullar bu yağı mutfaklarında da kullanıyorlar, o zaman burna hiç de iyi gelmeyen kokular yayılıyordu. Aynı kişiler, ellerindeki koyun yağını satmayı tercih ettiklerinden bu yağ ile yetiniyorlardı. Koyun yağı bu ülkenin «Normandiya tereyağı» ayarında sayılıyordu; sadece zenginler pilâv ve tatlılar yaparken bunu kullanıyorlardı.

    • Yağcı ham maddesini Akkurgan'dan, Şirabâa'- dan, Kakayti'den ve diğer komşu köylerden temin ed’. yordu; bir kilo pamuk, kavun ve karpuz tohumuna bir santim (2); bir kilo kuncuk tohumuna da yedi buçuk santim ödüyordu. Kuncuk ağırlığının yüzde ellisi oranında yağ verir.

    1. Susara.

    2. Frangın yüzde biri. (Ç.)

    • Yağın libresi (1) yaklaşık yirmi beş-otuz santime satılıyordu.

    • Değirmeni döndüren cılız atın yanında en az onun kadar cılız bir oğlan çocuğu vardı; o da atla birlikte dönerek değirmenin kenara ittirdiği tohumları havane- linin ortasına doğru sürüyordu. Bu iki köle bir iş günü içinde on bir, on iki kilo yağ üretiyorlardı. Yağ çıktıktan sonra tohumlardan geriye kalan hamur yuvarlak havanelinin şeklini alıyordu. Bizim ülkede «kenevir ekmeği» diye adlandırılan bu hamur, özellikle kış aylarında yeterli samanı bulamıyan göçebelere hayvanlarını beslemesi için satılıyordu; ve o mevsimde, on beş libre kadar gelen bu ekmekler, arz-talep yasasına göre, normal zamanda beş, yedi santime satılırken, on on iki santime satılıyordu, özellikle yol uzun ve zahmetli olduğunda develerine vermek üzere bunlardan bol miktarda satıh alan kervancılar için hamurlar pek değerli oluyordu; hayvanın cüssesine ve taşıdığı yüke göre her hayvana bu hamurdan iki ilâ beş libre veriliyordu.

    • Yerdeki hasırın üstünde vicdan rahatlığı içinde sırtüstü yatmış uyuyan yağcının yeğeni olan işçisine sorular yönelttim. Kanımca amca pek cömert değildi. Akrabasına emeğine karşılık pek az bir şey ödüyordu; imâl edilen her on hamura karşılık bir tanga veriyordu. Halbuki, bu zavallının bize itiraf ettiğine göre günde ancak üç veya dört hamur çıkarabiliyordu; buna göre, bütün hesaplar yapılınca ayda yaklaşık 8 frank kazandığı anlaşılıyordu, işte Orta Asya'nın derinliklerinde çalışan iyi bir işçinin kazancı bundan ibaretti ve her şey İzafî olduğundan bu ücrete çalışan kişi kaderinden memnundu.

    • O işçinin patronu buğday, arpa ve özellikle pirinç ektiği iki tanap (1) toprağa sahipti. Değirmeni döndürenden başka bir ata daha sahip olduğundan Akkurgan'ın büyük servet sahiplerinden sayılıyor ve durumu başkalarının hasetini çekiyordu.

    • Bir gün önce attan indikten sonra, Mirza kulağına yalanlar fısıldamadan ev sahibimize sorular sormak fırsatını bulmuştuk, iyi kalpli Özbek hemen bize Şehr.i Gulgula'yı bildiğini söylemişti; ve Mirza hemen lâfa karışarak: «Evet, fakat şehre on beş taş mesafedeyiz.» demişti. Özbek hemen lâfı kapmış «Ak sakalımız varken yalan söylemeye ne hacet? Gerçeği söyliyeyim, Şehr-i Gulgula bu yönde gidildiğinde iki saatlik mesafededir;» deyivermişti. Mezar-ı Şerîf yönünü gösteri, yordu. Yiğitlerimiz tarafından sorguya çekilen diğer köylüler de hep aynı yönü göstermişlerdi. Artık şimdi nereye gideceğimizi biliyorduk.-Atları eyerledik ve harabelere doğru ilerlemeye başladık.

    • Bir gün önce üzerinden geçtiğimiz kötü köprü, sel suları ile dere hâline gelen arğıın suları tarafından götürüldüğünden büyük bir tur yaptık ve derenin ge. çit verdiği yerden geçtik. Arkamızda Akkurgan'ı, solumuzda Surkan'ın ekili kıyılarını bıraktık ve batıya doğru uzanan kum tepecikleri ile ırmak arasında kalan kumlu bir bozkırda atlarımızı sürdük. Bir çeyrek saat sonra harabelerin olduğu bölgeye girmiştik.

    • Ayakiarımız altında her tarafta pişmiş tuğla, çanak parçaiarı, sağda solda, boz bir fon üzerinde parlak noktalar hâlinde sırlı kapların parıltıları seziliyordu. Toprağın ner tarafında, eskiden evlerin olduğu yerlerde kenarları yuvarlanmış kurganlar yükseliyordu; çok uzun zaman önce yerle bir olmuşlardı; rüzgâr, onları örten topraKtan kefenin kıvrımlarını silmek için bol bolvakit bulmuştu ve savaş alanlarındaki mezarların üstünde olduğu gibi bunların üstünde de ot bitmişti.

    • Yolu dikine kesecek tarzda eskiden bir arık akmıştı; susamış yatağı kuraklık yüzünden çatlamıştı.

    • Akkurgandan altı kilometre ötede, atlarımızın üstünden -banda büyük bir yapının cümle kapısının hâlâ ayakta kalmış kemerlerini seyrediyoruz. Uzakta farke- dilen bir kaç sütün da ayakta kalabilmişti; şimdi hiç bir şey taşımıyorlardı ve uzaktan bakıldığında bir hat üzerine sıralanmış eski zaman anıtlarına benziyorlardı.

    • Acaba bu sütûnlar Kalenderiyye mezhebine meri- sup dervişlerin camilerinin kalıntısı mı? Kalıntılar çok şekilsiz olduklarından hiç bir ipucu vermiyorlardı.

    • Bu yöre, halkların zihninde derin bir izlenim bırakarak kendisini adetâ kutsallaştıran bir takım büyük olaylara tanık olmuş olsa gerekir. Zira çok eski bir töreye göre, büyük bayram günlerinde halk saygıdeğer mollaların başkanlığında bu harabelere gelerek, hayat fışkıran bu şehre ölümün sessizliğini veren büyük gerçek Tanrıya yakarır.

    • işte solumuzda, şimdi daha doğuda akan Surkan ırmağının eski yamacında kurulmuş, bağlarıyla bir köy. Sonra ansızın birinin, «Şeıhr-i Gulgula, Şehr-i Gul- gula!» diye bağırdığını işitiyorum.

    • Bu, önde yürüyen Abdulzairdi; küçük bir tepenin üstünde yanına gelmemi işaret ediyordu. Atımı dört nala koşturarak gidiyorum, ve önümde güneye doğru tjpkı bir mızrak gibi ince bir minare uzanıyor. Parlak yuvarlağı ile onu taçlandırmak isteyen güneşe erişmek istercesine göğü deler gibi duruyordu. Bir buçuk saat boyunca kurumuş arıklar arasından geçmemiz ve duvar yıkıntıları ile moloz yığınları arasından yol bulmamız gerekti.

    • Nihayet, büyük yapıların çevrelediği minarerrinyanına geliyoruz. Bunlar halka açık binalar, güçlüle- rin ve zenginlerin evleriydi. Pişmiş tuğlalardan itina ile örülmüş duvarlar iyi bir durumda kalmışlardı. Sağlam olduklarından tahripkârların kızgınlığını söndürmüşler, zamanın ve yersarsıntılarının darbelerine di- renebılmişlerdi. Damı çökmüş bir kervansarayın ayakta kalmış kemerlerini'hemen taradık. Minarenin dibinde beş veya altı od a İri bir medrese vardı: çok zaman önce Kur'an'ın ayetlerini tekrar eden genç ulemanın bağrış- ları ile çınlamıştı. Buradan yaklaşık yüz metre ötede, izleri şüphesiz daha uzakta olan bir arığın beslediği hamam vardı. Yıkanmaya gelenlerin havuzlara ve yıkanma yerlerine geçtikleri merkezî kubbeli oda ancak tanınabilecek hâldeydi, içleri moloz dolmuştu; şimdi parçası kalmamış olan, binanın bu kısmının üstünde duran kubbeden dökülmüşlerdi. Onun yerinde şu anda hiç bir zaman eskimeyen gök kubbe yer almıştı.

    • Bu salonun duvarlarına iki, üç türbe sırt vermişti.

    • Buradan geçen müminler türbelerin üstüne tuğla ve elbise parçaları koymuşlardı. Bu, kemikleri burada yatan ölünün faziletlerine gösterilen saygıyı ifade ediyordu. Batılı milletler de yolları üstünde rasladıkları mezarlara taş atmak geleneğini muhafaza ederler.

    • Minarenin etrafında, halkın tellâlları, masalcıları dinlemeye, idamları seyretmeye geldiği şüphesiz şehrin en önemli alanı olan boş bir meydan uzanıyordu. Şimdi orada biten bol otlan develer rehavet içinde, küçük lokmalarla rahatsız edilme endişesi taşımadan yemekteler.

    • Pişmiş tuğladan inşa edilmiş olan rçıinarenin yaklaşık yirmi metrelik bir uzunluğu vardı; alt tarafında çapı belki üç metreydi; tepesinde ise çapı bir buçuk metreye iniyordu. Alt taraf tahripten uzak kalmamıştı. Kim buna tecavüz etmişti? Zaman veya bir tahrip işine başlarken bu eseri yerle bir etmekten vazgeçen tahripkâr insanların kazması. Temelleri sağlam olduğun, dan toprağa saplanan mızrak gibi şanlı günlerin hâtırası olarak orada harabelere hâkim bir durumda kalacaktır.

    • Yukardan düşen tuğlalar kısmen kapanmış olan ve karanlık bir delikten başka bir şey gibi görünmeyen kapıdan içeri girmek üzere geçiyoruz. Dar, dik bir merdiven helezon şeklinde sert bir dönüm yapıyor; basamaklarının durumu pek iyi değil. Ezan okumak için yukarıya çıkan mollaların, bekçilerin ve hatta yukardan atılacak olan mahkûmların ayakları basamakların kenarlarını esaslı şekilde törpülemiş ve yol üstüne konmuş tuğlalar don olduğundan parçalanmışlardı.

    • Şehrin tamamına hâkim bir görüş sunan dar düzlüğe ellerimizin yardımıyla tırmandık. Harabeler doğuda Surkan ırmağına, batıda Şirabâd - Akkurgan yolunu dikine kesen yüksek arâzinin devamı olan tepelere kadar uzanıyordu. Güneyde, rüzgârın etkisiyle kayan kum tepeciklerinin ortasında kayboluyorlardı.

    • Irmak yönünde bakıldığında minarenin sağında ve solunda aralarında bin beş yüz ilâ iki bin metre mesafe olan ve birbirleriyle paralelkenar, en büyük açının zirvesine yerleşmiş minare ile düzgün beşgen meydana getiren dört kurgan görülüyordu. Şehrin yok olmasından önce mi, sonra mı yapılmışlardı? Üst taraflarında görünür inşa izleri yoktu, sadece kazma ve küreklerimiz bize bir cevap verebilecekti. Bu kurganlardan Şirabâd yakınlarında raslamış, bu şehir ile Akkurgan arasında görmüştük, ilerde Şirabâd'a dönerken, daha sonra Baysun dağlarından çıkakken Guzar ile Karşi arasında göreceğiz. Konuştuğumuz kişiler bu tepelerin eskiden kalelere ve işaret kulelerine dayanak oL duklarım ifad etmişlerdi; işaret kulelerinin tepelerinde yakılan ateşler ile Amu-Derya'nın güneyinde Belh il, kuzeyde de Şirabâd ile haberleşiliyordu. Bu kulelerin kullanıldığı çağın çok eski zamanlarda kaldığı belirtilmek istendiğinde hepsi birden «Belh, Buhara’nın büyük ve güzel bir şehri olduğu zaman» diye bahsetmektedir.

    • Karakteristik görünüşlerini nisbeten belli eden bazı tasımlarını muhafaza etmiş olan minare, hamam, medrese ve kervensarayiin dışında göze duvar yıkıntıları ve yığılmış molozlardan başka bir şey çarpmamaktadır.

    • Saz ve çamurdan harçtan yapılmış yuvarlak kulübelerde oturan otuz 'kadar Özbek Şehr-i Gulgula'nın tek sakinleriydi. Hemen bize doğru koşarak adamlarımızı soru yağmuruna tuttular. Neden buraya gelmiştik? Hangi millettendik? Frenklerin o kadar uzaklardan gelip bu basit şeyleri görmesinden endişe duyuyorlardı. Sefaletleri çok büyük olan bu insanlar fevkalâde konuksever ve lütûfkârdırlar; hemen bize ekmek, tuz ve tahta çanak içinde kaymaklı süt ikram ettiler, Medresenin bölgesinde kendimize ziyafet çektik.

    • Saban toprağı pek derin olmıyan bir şekilde sürmüş ve burada kendisiyle ne kadar az iIgileniIirse ilgilensin cümert davranan toprağa bu yetmişti. Onu hor görenlerin sayısı o kadar fazlaydı ki, en ufak bir itinaya hassastı. Özbek çatlak duvarlar boyunca ekiyor, biçiyor ve çıplak gövdeyle çapa salladığında kertenkeleler kendisini» seyrediyordu. Korkunç kara akrepler

    • sokmaları ölümle sonuçlanır — düşmüş tuğlaların üzerinde uyukluyorlardı. Harabeler sakin görünüyordu. Minarenin tepesinde, gezmekten yorulmuş bir güvercin dinlenirken kederli bir şekilde dem çekiyordu; bir yurtun içinden bir dumburağın keskin notaları ile tekdüze bir şarkı duyuluyordu; ovada ince bir duman havaya yükselirken, arada sırada bir köpek havlıyordu. Gürültülü bir şehirden geriye kalanlar bundan ibaretti.

    • önemli insan topluluklarını barındırdığına dairbelirgin izleri taşıyan bu sessiz harabeleri gören yerlilerin zihni şiddetle etkilenmektedir. Gördükleri mah- voluş ile aynı yerde hayâl güçlerinin —Asyalı aklıselimden ziyade hayâlgücüne de sahip olduğundan— hatırlarına getirdiği canlılık ve hayatın ortaya çıkardığı tenakuz ile büsbütün sarsılmaktalar ve bu yörenin nüfusunun azalması ile ilgili olarak çoğunlukla çocukça olan açıklamalar uydurmaktalar.

    • Bazıları için burası göğün ateşi ile tahrip edilmiş Sodom ve Gomora'nın harabelerinden başka bir şey değildir; tarihî olayları karıştıran başkaları için ise şehir Çengiz Han tarafından inşa edilmiş, İskender tarafından yok edilmiş olmalıydı.

    • Bir ak sakallıi ihtiyar bize şunları anlattı: «Şehirlerin anası Belh bütün ihtişamına sahip olduğu zamanlarda minarenin etrafında, gece gündüz muazzam bir çarşıda ticaret yapan zenaatkâr ve tüccar bir halkın doldurduğu büyük bir şehir varmış. Komşuları Belhli- lerle insan eliyle yükseltilmiş ve iki şehir arasına belirli aralıklarla dizilmiş tepelerde yakılan ateşle haber- leşiyorlarmış. Kazanç hırsıyla cezbedilen tüccarlar Hindistan'dan, İran'dan Çin imparatorluğundan akın akın gelmişler ve Şehr-i Gulgula zenginlik içinde yüzmeye başlamış. Bir sabah gün doğarken, şehrin kapısında konaklamış olan kervancılar, ırmağın karşı kıyısında salla geçmek üzere sıralarını bekleyenler, kavun, yaş üzüm ve diğer meyvelerle dolu arabaları ile komşu köylerden gelen bostancılar, hepsi şehre yaklaştıklarında hayretten dona kalmışlar. Şehirden en ufak bir gürültünün bile çıktığını işitmiyorlardı. Halbuki bir gün önce kendilerini ibadete dâvet eden müezzinlerin sesi ile namaza durmuşlar, medreselerle camilerin yuvarlak kubbelerini ve güneş altında parıldayan tuğlaların sırlarını görmüşlerdi; kulaklarında şehrin gürültüsü ile uykuya dalmışlardı, oysa şimdi hiç bir şey duyulmuyor ve çevrede bir mezarlık sessizliği hüküm sürüyordu. En yüreklileri ilerlemişler, çevre duvarları aşmış'ar ve dehşetten kalakalmışlardı: bütün yapılar yerle bir olmuş, halk yıkıntıların altında kalmış, pazar çökmüştü; sanki kudurmuş devler şehri çiğnemişlerdi; leylekler bile kaçıp gitmişti. Yalnız minare ayakta kalmıştı. Minarenin dibinde yüz yaşlarında bir kadın çömelmiş duruyordu; onu sorguya çekmişlerdi. Her soruya, «Al. lahu Ekber! Şehir yok oldu! Allahu Ekber! Şehir yok oldu!» diye cevap vermekten 'başka bir şey söyliye- memişti. Uzun yıllar .bu yaşlı kadının harabelerin üzerinde dolaştığı görülmüştü, fakat artık ona şimdi Taslanmıyordu.»

    • Kufî yazıyla yazılmış bir ibare minarenin baş kısmını çevreliyordu: harfler kabartma tuğlalarla temsil edilmişti. Gözlerimi kamaştıran güneşe rağmen, gözlerimin sağlamlığı sayesinde, bir hayli zaman harcayarak o yazıyı kopye etmeyi başardım. Bu ibare —gördüğümüz tek yazıydı—- İslâm'ın iman ifadesiydi.

    • Atlarımız arpa dolu torbaları boşaltırken, adamlarımız gölgelikte uyurken, Capus krokiler çiziyor, ben de Şehr-i Gulgula'mn yaklaşık bir planını yapıyordum; daha sonra Surkan'a yaklaşarak yolumuza devam ettik.

    • Salavat köyüne kadar izleyeceğimiz çölde, küçük bir dere yatağım dikine keserek önce ineceğimiz, sonra çıkacağımız bir noktada birden karşımıza iki atl'i ile iki yaya çıktı. Onlarla tam aşağıda karşılaşmıştık. Bunlar, evliyâların türbelerinde duâ edip, pazaryerinde bir kaç gün vakit geçirdikten sonra Mezar-ı Şerîf'ten gelen Baysun dağlarının sakinleriydi. Satın aldıkları eşyalar atlarının sağrısındaki torbalarda duruyordu, içlerinde biri beline İngiliz malı kayıştan enli bir kemer sarmıştı. Mezar-ı Şerîf'i bir kaç gün önce terketmişler, şu anda Patta Kisar’dan hareket etmişlerdi. Söylediklerine göre dağlarına kavuşmakta acele ediyorlardı. Atlar oldukça iyi gidiyorlar, yayalar da çıplak ve güçlü bacaklarıyla attıkları acele adımlarla onları izliyordu; ellerinden biriyle omuzlarına dayadıkları sopaları ile haç taşırmış gibi bir havaları vardı, ama çok ne-şeli görünüyorlardı.

    • Mutlaka Mirza bize sevimsiz görünmeye yemin etmişti. Akşamleyin, minareden «bir, iki taş uzaklıkta olan» Salavat köyünde yatacağımızı söylememize rağmen, gece yarısı hâlâ güzel bir ay ışığında at üzerin- deydik, bîr yandan da Surkan ırmağının berbat kokusunu teneffüs ediyorduk. Sular alçalınca, çürüyen bitkiler ırmakların kaplı olduğu mil toprağı ve dip çamuru ile karışarak en berbat kokuları yaymaktaIar ve gayet ince mantarlar olarak uçuşarak hava vasıtasıyla genizlerimize dolmaktalar ve ancak üzerinden iki uç gün geçtikten sonra kaybolmaktalar. Bazen beş altı yüz metreye varan genişlikteki ırmağın yatağı üzerindeki adacıklara da çadırlar kurulmuştu; inekler ve atlar yeşil ve diri otları kemiriyorlardı. Otlakların mükemmelliği sadece göçebeleri böylesine bir sıtma yatağı içinde yerleşmeye itebilirdi. Her şeyden öte sağlık ile çok az ilgileniyorlardı.

    • Rehberimizin bir saattir bize vaad ettiği Salavat'a vardığımızda ay kaybolmuştu. Köyü aşarken köpekler havlamaları ile bizi selâmlıyorlardı; ilerledikçe havlamalarının şiddeti arttı ve köyün öteki ucuna geldiğimizde duyulmamış bir şamata karşısında kalmıştık. Evlerin olduğu kısımdan çıktıktan sonra bir kale görünümünde boz renkli bir kütle gördük. Kalacağımız yer orasıydı.

    • Rehberimiz bir arık üzerine atılmış küçük köprüye yaklaştı (/e hemen boz yapıdan havlamalar yükseldi, bir kapı gıcırdadı, kapıyı açan adam rehber ile konuştu, sonra loş kapının aralığında bir fenerin ışığıtitredi, köprü girişini atlara kapatan kol kaldırıldı ve içeri girdik.

    • Uzun sakallı bir adam bizi karşıladı ve ambar gibi geniş bir odaya kabul etti; odanın pencerelerinin karşısında yatak görevi yapması için peykeler kurulmuştu. On kadar adam kaputlarına sarınmış uyuyordu.

    • Ertesi gün Abdulzair’den ev sahibimizin tanınmış bir velî olduğunu, vakıf olan Salavat köyünün şimdiki Emir'in babası tarafından kendisine verildiğini öğren, dik. Yaşının gereği -seksen beş yaşına vardı- zayıfladığından topraklarının yönetimini, yine bir velî olan oğluna bırakmıştı. Bu adam ekim-biçim işlerini denetliyor ve ürün toplama zamanı aslan payını kendisine ayırıyor ve köyün her mensubuna hakkı olduğu payı veriyordu. Köylünün ekip ciçtiği tarlanın yüz ölçümüne göre bu pay az veya çok olabiliyordu. Emirin buyruğu ile, Mezar-ı Şerîf'ten hac ziyaretinden dönen yolcular yaşlı velînin dirseğini öpmek âdetine sahip olduklarından, konakladıklarında iaşelerini sağlamak ü- zere velînin oğluna belirli bir miktar batman buğday ve arpa bırakılıyordu.

    • Mala Koca adındaki genç velî bizimle birlikte çay içmeyi kendisi için asla küçültücü bir şey olarak görmüyordu. Dişlerinden şikâyet ediyor, her dört günde bir nöbeti tutan sıtmadan ızdırap çekiyordu; bizden bir ilâç rica etti. Kendisine birkaç paket kinin bıraktık. O yörede kaynaşan ve her yıl bir çok insanın canına kıyan zehirli yılanlar ile diğer sürüngenlerden çok şikâyetçi idi ve Rüstem'i demesine göre yılan sokmalarını iyileştiren çok iyi bir dua bilmesine rağmen bizde Avrupa icadı bir panzehir olup olmadığını sordu amonyak şişemizi düşündük ve ona gösterdik. Ona nasıl kullanılacağını gösterdikten sonra, beyaz suyumuzun kudretini göstermek amacıyla, Abdulzair'in burnunun altında tuttuğu şişenin deliğini koklamasını istedik.

    • Güvensizlik duymadan, kuvvetle ve birkaç defa içine çekti. Hemen arkasından korkunç bir aksırma krizine tutulduğundan ayağa kalkmak ve duvara yaslanmak ihtiyacını duydu. Bu sahneye tanık olan Rüstem, yarı Rus, yarı Türk şivesiyle, «Botilka şeytan», yani şeytanın şişesi diye söylenmekten kendini alamadı. Mala Koca'ya sordum, «Nasıl mükemmel bir ilâç değil mi?»

    • Vallahi, hârika bir ilâç; dedi.

    • Bize bir şişe ver size bir miktar bırakalım.

    • Şişe mi ? Ama bende şişe yok.

    • Bu yörede şişe gerçekten ender bulunan bir nesneydi. Sonra fikrini değiştirdi. Yakışıklı, on beş yaşlarında görünen oğlunu çağırdı ve eve yollıyarak sahip olduğu tek şişeyi getirmesini istedi. Oğlan, içinde eskiden votka olduğunu sandığımız bir Rus şişesiyle dön dü. Salavat'a kadar nasıl gelmişti acaba? Bunu sormayı unuttuk. Aşağı yukarı üç yüz kişilik ıbir köyde bu türden ev eşyasının sadece bu şişe olması ihtimal dahilindedir.

    • Civarda harabe olup olmadığını sorduk. Daha önce Mirza tarafından uyarılan velî istenen açıklıkla konuşmadı.

    • Ne mutlu ki yiğitimiz Rüstem sofu bir Müslüman- dı. Kendisini kötü kazalardan korumak için boynunda küçük torbalar içinde sakladığı muska ve mukaddes emanet koleksiyonunu arttırmak için önüne çıkan her fırsatı değerlendiriyordu. Bu yüzden Rüstem yaşlı velîye saygılarını sunmak ve velîlere ait kutsal elbise parçaları satın almakta acele ediyordu. Kendisine verdiğimiz talimatı unutmadığından yaşlı adamı soru yağmuruna tuttu. Yaşlı adam da ona Salavat'tan az bir mesafe ötede çok sayıda emirin gömülü olduğu büyük bir türbenin ve Şehr-i Samâne denilen eski -bir şehrin kalıntılarının göründüğünü söylemişti. Rüstem bu iyihaber ve khalatının astarına dikmeye çalıştığı bir kutsal elbise parçasıyla geri döndü.

    • Bizi bu güzel türbeye götürmesi için Mirza’yı dâ- vet ettik. Hiç bir itirazda bulunmadı, bu bilgiyi kimden aldığımızı söylediğimde ev sahibimizin sözlerinin doğru olmadığını iddia edemedi. Ertesi gün, yani 11 nisan günü, kendisi bizi Şehr-i Samâne'ye götürmek üzere başa geçti.

    • Ufuk boyunca dağılmış yapı temelleri görünceye kadar boş bir bozkırda, güney batı yönünde yaklaşık beş kilometre at üstünde yol aldık. Uzaktan, bu harabelerin görünümü gerçekten ihtişamlıydı ve bu boz renkli gök altında bizde hüzün uyandırıyorlardı. Uzaklaştıkça daha büyük gibi gözüken, duvarlarla çevrili, hâlâ sağlam duran câmiler sağdan soldan fışkırmış gibiydi. Ani bir güneş ışınının aydınlattığı türbeler topluluğu, genel çöküntü içinde güneyden kuzeye doğru bir dev gibi duruyordu. Şehr-i Gulgula'da olduğu gibi kurumuş arıklarla moloz yığınları yürüyüşümüzü yavaşlatıyordu; bu anıtın etrafında sayısız mezar vardı: bölge sakinleri, içlerinden bir kısmı velî olan emirlerin türbelerinin yanına yakınlarının cesetlerini defnetmeyi uygun buluyorlardı. Ucunda bir paçavra kurganın üstüne dikilmiş bir sopa, veya toprağa gömülmeden önce bir bıçağın ucu ile üzerine kaba bir yazıyla bir şeyler yazılacak kadar düz olmasına dikkat edilerek dağdan getirilmiş bir taş ölülerin hâtırasına dikilen tek anıtlardı. Yakınlarından birinin kefene sarılmış ölüsünü gömmek üzere atlarının terkisinde getiren bir kaç atlıyı hiç istemeden rahatsız ettik, ölü için seçtikleri yere cesedi koydular, üzerine aceleyle bir kaç kürek toprak serptiler ve hemen atlarına atlayarak dört nala uzaklaştılar. Tüfeklerimizin parlayan namluları mutlaka onları korkutmuştu. Mirza'nın yüce Emir Hüseyin'e ait olduğunu söylediğini türbenin yüz adım öte.

    • sinde, çevredeki toprağın ham maddesini bol bol verdiği tuğlaların pişirildiği fırınının temelleri gözüküyordu. ,

    • Türbenin güney ucuna gelindiğinde çatlak kubbelerin arasından, sütunların ve alınlığı üzerinde parlak renkli çinilerle süslü bir kajı methalinin tepesi fışkırıyordu.

    • Yapı İran stilindeydi; eskiden toplam iki yüz metre uzunluğunda olmalıydı. Bu hâliyle bile yüz doksan metre geliyordu; en büyük genişliğinde kırk iki metreye ulaşıyordu.

    • Binanın güney giriş kapısından itibaren her iki tarafa doğru inşa edilmiş cenahları, şimdi mezarlarla kapatılmış ve kuzey yönünde toprağa gömülmüş bir câmi ile son bulan bir yol teşkil ediyordu; câmiden yola inen merdivenin şu anda ancak bir kaç basamağı kalmıştı.

    • Türbe bir tek plân olarak düşünülmemişti, daha gerçek bir deyimle ihtiyaca göre genişletilecek ve başka türbeler ilâve edilecek tarzda yapılmıştı. Başlangıçta sadece emirleri mezarlığı olarak seçilen bu yerin sonradan hükümdarların kendileri ve aileleri için anıtlar diktiği bir mezarlık hâline gelmiş olması muhtemeldir; anıtların boyutları ve süslerinin güzelliği sahip lerinin kaprislerine göre yapılmış değilse bile onların zenginliğini ve kibrini gösteriyordu.

    • Bugün devamlılık meselesi ile bizi karşı karşıya bırakan molozların muazzam yığınları eskiden bunların mevcut olmadığını ve bir uçta büyük kapı, diğerinde, tam karşıda câmi arasında kesiksiz yapıların olduğunu düşündürmektedir.

    • Damın tamamen kaybolmadığı yapıların hemen hepsinin içinde düzgünce sıralanmış mezarlar bulunmaktadır. Çocuklara veya büyüklere ait olmalarına göre boylam değişikti; büyük olanların tamemı üç adımuzunluğunda, bir adım gerıişliğindeydi. Yine hepsi doğu ıbatı yönünde yerleştirilmiş, içinde yatanlar hak. kında en ufak bir işaret bile konmamıştı. Orada yüz kırk üç tane mezar saydık.

    • Her mezar, cesedin dört küçük tuğla duvar üzerine yatırılması ve üstüne fazla kavisleşmemiş bir kubbenin yapılmasına müsait, yerden bir hayli yüksek eşkenar dörtgen şeklinde bir duvarcılık stili yapılmıştı. Dış tarafı çamur ve saman karışımı bir harç ile sıvanmıştı. Bir kahraman veya bir velî söz konusu olduğunda bu sıva üzerine çini plâkaları yerleştirmek mümkün olurdu. Nitekim, mezarlardan birinin kenarından kabartma olarak yazılmış bilgileri ve parlak bir sırı olan, her nasılsa tahripten kurtulmuş bir çiniyi kopardık.

    • Türbe içine, elimle yatay boyunduruğunu tutabileceğim kadar alçak ve dar kapılardan giril e b iliyordu. Gün ışığı içeriye duvara açılmış ender pencerelerden ve her kubbenin tepesindeki delikten giriyordu. Bazı kubbeler yerlerinde geniş bir boşluk bırakarak kaybolmuşlardı; diğerleri, dışardan güzel bir güneşin altında mevcudiyetlerini ispat ediyorlardı; içerden ve aşağı kısımlardan bir inceleme, yakında bir çökmenin belirtileri olan yarıkları ortaya çıkarıyordu. Türbenin köşelerinden birine yerleştirilmiş bir merdivenle düz teras şeklinde olan damlara çıkmak mümkündü. Kubbelerin inşası sırasında malzemenin yukarı taşınmasına yarayan bu merdivenler sonradan mezarlıkların muhafızları mollaların işine yaramıştı. Ezan okuyacakları sırada dama çıkıyorlar ve daha yukarıda olduklarından seslerini daha uzaklardan duyurabiliyorlardı.

    • Kuzey ucundaki câmiden duvarlar ve uzun müddet dayanamıyacak olan kubbe kalmıştı.

    • On beş, on altı metre yüksekliğindeki kapı methali yapının en yüksek kısmı olup, bütün alınlığı ile altı ilâ sekiz metre yüksekliğinde duvarları olan büyük türbeyi aşıyordu. Methalin üstü tamamen çinilerle kaplıydı; büyük boyda olanlar ya düşmüşler, ya da çoğunlukla sökülmüşlerdi. Daha ziyade yerlerinde orta büyüklükteki çiniler kalmıştı; sütûnların gövdesini süslüyorlar ve oldukça sağlam bir harç içine gömüldüklerinden ancak küçük parçalar hâlinde sökü I ebi I i yor I a r- dı. içlerinden pek çoğu yaldızlı olduğundan kazınmıştı. Yere düşmüş olan parçalar önce, ölülerini kapının hemen yakınına gömen yerliler tarafından mezarların üstüne -konmak üzere toplanmış, fakat daha sonra ölülerini daha ileriye gömmek zorunda kaldıklarından diğer tuğla ve çini parçalarına dokunmamışlardı. Renklerin parlaklığı ve işçiliğin mükemmelliği bakımından Se- merkand'takiler kadar değerli olduklarına şüphem yok.

    • Mezarlığın güney ucuna inşa edilmiş mütevazi türbeyi Mirza da bizimle birlikte ziyaret etti; bütün türbeler içinde en yeni inşa edilmiş ve en az geniş olanı oydu, içerisine iki kanatlı alçak bir kapıdan giriliyordu; eşiğin yanında kapak taşının üstünde bir müminin adak olarak bıraktığı bir yığın hint darısı gözüküyordu. içerde eşit büyüklükte, paralel olarak yerleştirilmiş ve aralarında eşit mesafeler olan dört mezar bulduk. Birincinin sağında bir tuğ dikilmişti: tuğun mızrağı eğilmiş, kurtlar tarafından kemirilmiş ve kudretin ifadesi olan at kuyruğunun kılları dökülmüştü. Bu Tuğun Emir Hüseyin'in karısı ve iki oğlu ile birlikte yattığı yeri göstermesi gerekmekteydi: Mirza, «Yüz elli yıl önce ölmüş; on bir yıl boyunca adı hutbelerde o. kunmuş, yani on bir yıl ülkenin mutlak hükümdarı olmuş. Mezar-ı Şerîf'e hac ziyaretine giden ve Ali'nin mezarında duâ eden müminler dönüşte mutlaka ŞehrJ Samane'ye uğrayarak, aynı zamanda büyük bir hükümdar ve bir velî olan Emir Hüseyin'in türbesind» de ibadet ederler;» dedi.

    • Mirza'ya göre Sultan Sançar.ı Mazi türbenin yanındaki kapıyı ve diğer yapılan inşa ettirmişti; Emir Temür de sağ cenahı teşkil eden uzaktaki yapıyı ve Abdullah Han da sol cenahı. Kuşto-Sib adında biri de mezarlığın genişlemesinde katkıda bulunmuştu. Kuşto-Sib Müslüman olmıyan bir sultandı.

    • Değerli bulduğumuz için naklettiğimiz bu rivâyet- lere dikkat edilirse zaman'in tahribine karşı en iyi dayanmış kısımların en eski dönemlere ait olduğu ortaya çıkmaktadır.

    • Bütün bu yapılar, yirmi beş, yirmi altı santimetre kenarı, dört, beş santimetre kalınlığı olan fırında pişirilmiş tuğlalardan yapılmıştır. Halka açık yapıların inşasında da aynı tip tuğlalar kullanılmıştı.

    • Durmadan büyüyen duvar çatlakları arasında rüzgârın uğuldadığı bu türbelerin bakımı ile kimse meşgul değildi; bazen rüzgâr şiddetini arttırarak yapıları hırsla süpürmekteydi. Kaba sıva tamamen dökülüp bitince de, güzel bir gün sonrası patlak veren bir kasırga duvarların çökmesine sebep oluyor, harabelerin tek konukları olan aç çakallar bir zamanlar ülkenin hâkimlerinin kemiklerini kemirmek fırsatını buluyorlardı.

    • Emir Hüseyin'in türbesinin iki kilometre batısında «Kerkis» göze çarpmaktaydı. Bu, yetmiş beş adım boyunda kenarı olan dikdörtgen bir hisardı; tam ortasında açılmış kapıları ilk dört yanı tam tamına dört •yöne bakmaktaydı; her köşeden ise yuvarlak bir kule çıkıyordu. Doğuya bakan en az zarara uğramış kapıdan girince, artık mevcut olmıyan dama kadar yığılmış molozlarla dolu bir avluyla karşılaşılıyordu, içte, Kerkiş'in bütün çevresi boyunca bir katlı meskenler yapılmıştı; en büyükleri kulelerdekinde olmak üzere her mesken bir çok odaya bölünmüştü. Ateş külleri ve koyun izlerinden de belli olduğu gibi, bugün de çobanlar kötü havalarda, ayakta kalabilme dayanıklığını gösterebilmiş tek kapıya sığınıyorlardı.

    • Kerkis o kadar kötü bir durumdaydı ki, hiç bir odasında kalabilme imkânı yoktu; duvarların çoğu yıkılmış, dam tamamen çökmüştü. Dış tarafları nisbeten yağmacıların elinden veya yılların yıpratıcılığından kurtulmuştu; otuz dokuz santimetre kenarında, on üç santimetre kalınlığında güneşte kurutulmuş tuğlalardan imâl edilmişti. Savunma duvarları için tercihan bu tuğlalardan kullanıldığına dikkat ettik. Bu yapının inşasında gösterilen itina, pahalıya mâl olan pişmiş tuğla kullanılması, önemli kişilerin kullanılmasına bırakılan geniş odaları Kenkiş'in Emirlerin emrine verilmiş bir hisar-saray olduğu izlenimini bırakıyordu. Şüphesiz, bir yandan nisbî bir rahat içinde yaşarlarken, diğer yandan canları ve servetlerini düşmanların veya kendi tebâlarıarn bir sürprizinden koruyacak tarzda düşünerek bu yapıyı gerçekleştirmişlerdi.

    • Mirza ile, babasından duyduğunu söyleyen genç velîye göre Kerkis, türbesi Amu-Derya üzerinde Ter- mezde olan Abdülakim tarafından inşa ettirilmişti.

    • Bu Emir'in çılgın gibi sevdiği bir kızı varmış. O zamanlar Şehr-i Samâne sayısız bahçeleri, kumru dolu koruları, içimi nefis sular taşıyan arıkları ile yaşanacak şahâne bir yer olduğundan Emir Abdülakim Ker- kis'i yaptırmıştı. Yazları kızı kırk kız arkadaşı ile burada kalırmış. Her akşam Emir yanında adamları Ter- mezden hareket eder, kızının yanına koşar ve eğlenceler, ziyafetler birbirini kovalar, Kerkis'in çevresi rakkasları harekete getiren dümbelek sesleri ile inlermiş; gecenin ilerlemiş saatlarında Emir Termez'e dönermiş. Halk bu saraya kerkis demiş; böylece prensesin yanındaki «Kırk Kız» imâ etmek istemiş. (1).

    • Ayakta kalan câmiler oldukça genişti; içlerinden

    • (1) Aynı kelime oyunu Kırgız’ın da bir kurt ve kırk kızdan türediği, efsanesini doğurmuştur.

    • biri kolaylıkla onarılabilecek durumdaydı. Stil ve kullanılan malzeme bakımından Karşi veya Buhara'daki câmilerden pek az farkı vardı.

    • Salavatlı velî Mala-Koca Şehr-i Samâne'nin yok oluşunu bize şöyle nakletti: «Sultan Bâbür bu ülkenin hâkimi olduğu sıralarda Şehr-i Samâne güzel bahçeleri ile kalabalık bir şehirmiş. Orada oturan Bâbür'ün Samüne adında, durmadan kendisinden yeni lütûflar ve armağanlar isteyen bir gözdesi varmış. Emir uzun zaman onun isteklerine boyun eğmiş, olmıyacak dileklerini yerine getirmiş, fakat sonunda bir kişiye bu kadar çok lütûf vermenin anlamsız olduğunu anlamış ve gözdesine kötü muamele etmeye başlamış. O da şehri terketmiş, kimseye görünmemiş ve yaşayıp yaşamadığından kimsenin haberi olmamış. Şehri terket. mesinden sonra her gece Bâbür bir sesin kendisine şöyle bağırdığını duyarmış: «Samâne geldi! Bâbür, koş!» (1) Bu sesle iyice rahatsız olan zavallı Emir, u- yuyamaz olmuş, Semâne’nin yaşadığı bu şehirde huzuru bir türlü bulamayınca Amu'nun sol kıyısına geçmiş ve Be İti'e sığınmış. Tebâsı için çok sevilen bir hükümdar olduğundan halkı da arkasından gelmiş. Bu olaydan sonra şehirde hiç kimse oturmaz olmuş; zamanla da evler ve diğer yapılar yıkılmış, arıklar çamurla dolmuş ve Şehr-i Samâne, Emir Hüseyin'in türbesi yanına ölülerini gömmeye getirenlerden başka kimsenin uğramadığı bir ölü şehir hâline gelmiş.»

    • Daha sonra Mala Koca şunları diyerek sözü bitirdi: «Bunları, elli yıl önce maalesef bir savaş sırasında kaybolan bir kitaptan okuyan babamdan öğrendim.»

    • işte bu yöre halkından elde edebildiğimiz bilgiler bundan ibarettir.

    • Salavat köyünde günlerce kaldık; gündüz harabe-

    • (1) Orijinal metinde aynen Türkçe olarak yazılmıştır: (Ç.)lere gidiyor, geceleyin köye dönüyorduk. Capus ayakta kalan yapılardan en ilgi çekenlerinin krokilerini çıkarttı, nisbeten doğru bir planlarımın yapılabilmesi için ancak ayakla veya iple ölçü alabildi. (1)

    • Çalışmamız sırasında kimse gelip işimize karışmadı, harabe daima ıssızdı. Sadece, şehirli olduğundan bir avcının göz keskinliğine sahip bulunmayan Abdulzair'in vahşi hayvanlar sanarak bize «Ayılar geliyor! ayılar geliyor!» diye bağırarak gösterdiği bir ça kal sürüsünden başka bir ziyaretçimiz olmadı.

    • Harem dairesinden dışarı çıkmadığı için ziyaretimiz mümkün olmıyan yaşlı velîye sorular soramama- mızdan dolayı üzüldük. Bir kapının aralığından değ' neğine dayanmış olarak kendisini gördük; sırtında küçük bir 'kız zorlukla ilerliyordu. Göğsüne yayıfmış u- zun beyaz sakalı kendisine saygıdeğer bir hava veriyordu. Bu yaşlı adam bize mutlaka daha ilgi çekici şeyler anlatacak ve Şehr-i Samâne hakkında oğlunun naklettiklerinden çok daha makul bir şeyler söyliyebi- lecek durumdaydı. Belh yöresinin tarihine büyük önem de yeni belgeler verecek olan kazılar yapamayışımız da üzünülmeyecek gibi değildir; zira, Belh'de olduğu giıbi, İslâm dönemine ait harabelerin altında muhtemelen Yunan - Belh döneminin harabeleri bulunmaktadır, üstelik oraların Zerdüşt'ün ülkesi olduğunu da unutmamak gerekir.

    • Bize göre, susuzluk bu yörenin yavaş yavaş ıssıız iaşmasına önemli katkıda bulunmuştur. Başka herhangi bir yerde olduğu gibi burada da yağmur toprağın tam anlamıyla verimli olmasına yetmiyor, ve insanoğlu çeltik, buğday ve darı tarlaları için gerekli olan suyu, kısın hemen hemen görünmez, yazın ise taşkın olan

    • (1) Boğucu bir sıcaK vardı; 12 Nisan öğleden sonra göl- ğede termometre 38°C gösteriyorduırmaklardan ödünç almak zorunda kahyordu; dolayısıyla su seviyesi ne kadar alçak olursa o kadar zahmetli sulama meseleleri ortaya çıkıyordu. Dağlardaki ormanların azalması, hava cereyanlarının yönünün değişmesi veya başka bir meteorolojik olay sonucu su seviyesinin azalması ki bu bölgede söz konusu olan buour, a- karsular tarlalara erişmek için daha fazla eğime ihtiyaç gösterince çiftçiler arıklarının derinliğini ve uzunluğunu arttırmak zorunda kalmaktadırlar. Durmadan artan bu fazladan çalışmaya bir de, Asya'nın sahip olduğu özel katliamiı savaşlar sonucu nüfusun giderek azalması da eklenince Surkan vadisi insanlarının kanalların bakımtı ve genişletilmesi için gerekli işgücünü temin edememesi ve bu yeni şartlar altında mevcudiyetlerini devam ettirebilmeleri için savaşı çok yorucu bulmaları anlaşılabilir. Bu arada fâtiıhlerin tahrip ettikleri şeyleri yeniden kurmaktan vazgeçmeleri; tarlalarını ve mezarlarını terkederek, bir miktar taze su olmaksızın acımasız bir üvey ana olan toprakları bırakarak daha uygun yer aramaları tabiî olmaktadır.

    • Kısacası ileri sürdüğümüz sebepler yüzünden Buhara'da ve Orta Asya'da durmadan yer değiştirmeler olagelmektedir. Biz bile yolculuğumuz sırasında böyle göçlere tanık olduk. Amu kıyılarında tarım için «daha »yi bir yer» arayan bir Türkmen aşiretine raslamış ve Guzar ile Karşi arasında, vadide su çok azaldığından ve kanalların bakımı artık çok zahmetli gelmeye başladığından halkı tarafından yeni terkedilmiş bir köy görmüştük.

    • Surkan vadisinin boşalması, sanayiiden mahrum insanın kendisini çok zayıf hissetmesi ve tabiat tarafından önüne çıkarılan engeller karşısında gerilemesini gösteren hayat kavgasını temsil eden menkıbelerden biri olarak kabul edilebilir.

    • Belki de başka bir faraziye ileri »üremediğimizden,, bir zamanlar çok kalabalık bir insan topluluğunun yaşa, dığı yerlerde nasıl bir yalnızlık duygusuna kapıldığımızı, çok eski bir ırkın «yıpranması» sonucu atılım ve enerjisini kaybetmesi ile açıklıyabiliriz.

  • 1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


    Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
    rəhbərliyinə müraciət

        Ana səhifə