38
odatlar hosil qilishga yordam berishi lozim. Dars vazifasini faqat bilim
berish va ko‘nikma hosil qilishdan iborat qilib qo‘ymasligi, balki
tarbiya berish va kamol toptirish vazifalari bilan bog‘lab olib borish
ham zarur. Shuning uchun ham o‘qituvchi o‘zi o‘qitayotgan bilimini
bilishi lozim. Bu esa
biror mavzuga tayyorlana turib, o‘qituvchi
mazkur dars materiali asosida o‘quvchilarning axloqiylikning
qanday
g‘oyalarini ang lash ga olib kelajagini diqqat, fikrlash, xotira, tasavvur,
irodani rivojlantirish va boshqa shu kabilar sohasida shaxs sifatini
qanday kamol toptirishga erishishini aniq tasavvur qilmog‘i lozim.
Agarda bolalar yaxshi yoritilmagan sinfda, yoshiga mos kelmaydigan
qo‘pol, og‘ir asboblar bilan ishlasalar, bu ularning ish natijalariga juda
yomon ta’sir ko‘rsatadi. Mehnat madaniyati malakalari ko‘p
marotaba
takrorlanadigan mashqlar natijasida hosil bo‘ladi, bunda mashqlar
davomida har bir mashq jarayonida o‘rnatiladigan tartib va ish
harakati izchilligini tushuntirib berish zaruriyati bilan birga qo‘shib
olib boriladi.
Mehnat fanining yangi dasturi “taqlid qilish” metodikasini meh nat
darsida rad etadi, tajriba shuni ko‘rsatadiki, bolalar butun buyumning
tuzilishini yaxshi tasavvur etsalargina ish jarayonini va asboblar bilan
ishlash usullarini tezroq va puxtaroq his qilib oladilar. Ayniqsa,
birinchi
sinf o‘quvchisi o‘qituvchiga taqlid qilishga intiladi. Shu sababli
o‘quvchi boshidanoq faqat to‘g‘ri usullarni ko‘rishi va eslab qolishi
lozim. Bordi-yu, o‘qituvchi qo‘llamasligi lozim bo‘lgan noto‘g‘ri ish
usulini har doim ta’kidlab ko‘rsataversa o‘quvchi shuni eslab qolishi
mumkin, u o‘quvchilar ongiga singib qolib, keyin uni tuzatish ancha
qiyin bo‘ladi.
Mehnat darslarida birinchi sinf o‘quvchilarining ishlarini ku zatish
natijasida o‘quvchilarni topshiriqlarni olib, buyum-nar sani
xuddi
namu nadagidek yasash uchun namunaning qurilishini sinchiklab qa-
rab chiqib, buyumni yasash yo‘llarini qunt bilan izlaydilar.
Birinchi sinf mehnat darslarida, odatda tayyorlanishi kerak bo‘l-
gan buyumning namunasi ko‘rsatiladi. Bunda birinchi sinf o‘quvchilari
uchun real buyum narsa, buyumning namunasi zarurligi nazarda tutiladi,
bolalar unga qarab mazkur buyum narsa qanday qilinganligini, qanday
qilib xuddi mana shunday tayyorlash mumikinligini o‘ylab oladilar.
39
O‘qituvchi yangi mavzuga metodik jihatdan qanchalik to‘g‘ri
yon dashmasin, uni suhbat va ko‘rsatmada qanchalik tushunarli qilib
izohlamasin, baribir o‘quvchilar dastlabki vaqtlarda mehnat usullarini
har doim ham to‘g‘ri qo‘llayvermaydilar. O‘quvchi ko‘p savollarni
mustaqil hal qilishi kerak. O‘quvchilar mustaqil, faol fikrlash qobi-
lyati ni, tashabbusni, uchragan qiyinchiliklarni yengishini, avval hosil
qi lin gan mehnat bilimi va malakalarini oqilona va ijodiy qo‘llay
bilishni o‘rganishi lozim.
Mustaqil ish faoliyatida asosiy faol shaxs o‘quvchidir. Lekin shun-
ga qaramay darsning bu bosqichida o‘qituvchining vazifasi be ni hoyat
katta va ma’suliyatlidir. Bunday mashg‘ulotlarda maq sadni aytib,
ish usullarini ko‘rsatib qo‘ya qolish kifoya, o‘quvchilarni erkin ish-
lashi kerak deb o‘ylash katta xato bo‘ladi. O‘qituvchi mumkin qadar
kamroq so‘zlashni, sekin ohista ovoz
bilan gapirishni odat qilishi,
o‘quv chilarga sezdirmay ularning xarakterini kuzatishi, ularga yaqin-
lashish va uzoqlashishni, o‘rniga qo‘yib gapirishni yoki jim tu rishni
o‘rganish lozim. Qoloq o‘quvchini yaxshi o‘zlashtiralidgan o‘quv-
chiga biriktirib qo‘yish kerak. Masalan tikishda o‘g‘il bolalar odatda
orqa da qoladilar ularga qizlar yordamini biriktirib qo‘yish, aksincha
tex nikaviy modellashda o‘quv tajriba hovlisidagi ishlarda o‘g‘il bola-
lar qizlarga yordamlashishlari kerak.
Shu tarzda o‘quvchilarda o‘zaro do‘stona yordam hissi tarbiya-
lanadi. O‘qituvchi har bir o‘quvchining imkoniyatlarini hisobga
olib bolalarni ruhlantirish lozim. Bolalar mustaqil ishlayotganda
o‘qituvchining mehnati oson emas, balki yanada qiyinroq, biroq ijodiy
mehnat singari huzurbaxshdir.
O‘quvchilar mustaqil ishlayotganda o‘qituvchi nofaoldek ko‘rinadi,
lekin aslida o‘qituvchi oldida u rahbarlik qilish lozim bo‘lgan xilma-
xil xarakterli o‘ttiz-qirq o‘quvchi bor. Ayrim o‘quv chi larni butun
dars davomida bezovta qilmaslik lozim, ayrimlariga ko‘rsatma be-
rish kifoya, qolganlari yordamga muhtojdir. Mustaqil mashg‘ulot
vaqtida bolalar qo‘ng‘iroqni
ham sezmay qoladilar, hatto ishini davom
ettirishga ruxsat etilsa quvonadigan hollar ham bo‘ladi. O‘zlariga
yoqqan ishga sho‘ng‘ib ketib va tez ishlaydigan o‘rtoqlarini ko‘rib
o‘quvchilar bora-bora o‘zlarining ish su’ratini tezlashtirishni odat
40
qilib oladilar. O‘qituvchi o‘quvchilarning amaliy ishini o‘z vaqtida
tek shirmaslik o‘quvchining ishga qizi qishini kamaytiradi. Ishni tek-
shirish va baholashga o‘quv chi larning o‘zlarini jalb qilish kerak.
Bu bilan ular mehnatga ongli muno sabatda bo‘lishlik, faollik va ta-
shabbuskorlik xislatlari rivoj lanadi. Mehnat natijalarini birgalikda tek-
shirish va baholash o‘quvchilarning xotiralarida ma’lum bir buyumni
tay yorlashning barcha bosqichlari, ayrim usullari tiklanadi. Uyga top-
shiriq berish dars ning muhim bosqichidir.
Mehnatdan uyga bajarib
ke lish uchun beriladigan vazifani avvalo darsda ishni yaxshi uddalay
olmagan o‘quvchilarga berish zarur.
Dostları ilə paylaş: