DAŞ yuxular 1 Әkrәm Әylisli Daş yuxular



Yüklə 0,61 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə3/6
tarix08.12.2016
ölçüsü0,61 Mb.
1   2   3   4   5   6

 
 
 
İKİNCİ  
HİSSӘ 
 
 
Ey yerin-göyün hakimi
mәrhәmәtini әsirgәmә, 
mәnә düzünü de, Әylis mәni yaradıb, 
yoxsa mәn Әylisi yaratmışam?.. 
 
  
 
  
 
  
 

DAŞ YUXULAR 
47
İlahi, bu yer nә yerdi belә! 
Yәni doğrudanmi dünya deyilәn  şey çayların  әyri 
qırağından baş alıb sıldırımlı dağların tәpәsinә dikәlәn 
nәrdivandı? Әylisdimi bura ? Necә olur görәsәn ensiz dar 
dәrә bircә göz qırpımında qәfil genişlәnir, genişlәnir, 
dünya boyda olur. Doğrudanmı Әylis bu qәdәr böyüyüb? 
Yoxsa burdakı bütün daşları toplayaraq ucalara gedәn bir 
nәrdivan qurub ki, oradan baxanda balaca, әl içi boyda 
Әylis dәrәsi yox, göz işlәdikcә genәlәn bütün dünya 
görünsün. Bu necә mәkandı, İlahi ! 
Bәlkә bu dağlar vavilion Allahının Mesapotomiyadakı 
Daş darvazasıdır. Bәlkә Akropoldur? Bәlkә bu batıq-
çıxıqlar, pillәkәnlar göy üzündәki Parfenona açılır? Vә 
nәdәn, nә üçün onun qövüsvari pillәkәnlәri Dionis 
teatrının daş oturacaqlarını xatırladır? Bәlkә  dә  Әylisin 
yuxarı hissәsindәki Vuraqırd adlanan daş dünyaya Ahәng 
demәk daha düz olardı. (Vuraqird ermәnicә Vardakert 
toponiminin tәhrif olunmuş  şәkilidir. Vardakert kilsәsi ( 
Müqәddәs Xristofor kilsәsi)  Әylisin  әn qәlbi yerindәdir). 
Amma hәlә belә demәk tezdir. Çünki Saday Sadıqlının 
durduğu daş pillәkәndәn Vuraqirdın daş kilsәlәrinin bircәsi 
dә görünmürdü. Axı o, bu ecazkar, İlahi mәkanına mәhz 
ahәng dalınca gәlmişdi, artist onu görürdü, әgәr o ilahi 
ahәngdarlıq olmasaydı bundan sonra gedilәsi yol da 
mәnasını itirәrdi. 
Artist can atdığı o uzaq mәkana qovuşmaq üçün bu 
daş pillәlәrlә üzüyuxarı  hәlә çox dırmaşmalıydı : di gәl, 
ayaqlarının heyi azalmışdı,  әllәri sözünә baxmırdı, 
başındakı  ağırlıq vucudunu çәkib aparmağa imkan 
vermirdi. Artist heç olmasa bircә pillәkәni dә qalxmağa 

DAŞ YUXULAR 
48
can atırdı, amma dәrhal qüvvәsini itirirdi. Bax onda Saday 
soyuq kәlәkötür daş çıxıntının üstünә uzandı, bir az özünә 
gәldi, yenidәn qırmızı bişmiş  kәrpicdәn hörülәn, hәlә  dә 
görünmәyәn kilsәyә doğru hәrәkәt etmәyә başladı. Elә ki, 
o bir qәdәr irәlilәyirdi, qәribәdir hәmәn an arxada 
qoyduğu dikdir yeni başdan irәli sürüşürdü. Dәrә boyunca 
axan çay qırağından başlayıb göyün üzünә qәdәr yüksәlәn 
pillәkәnlәrin daş dünyası  zәlzәlәdәn titrәyir, o titrәyәn, 
yellәnәn daş dünyanın müsafiri Saday Sadıqlı yadına sala 
bilmirdi ki, haradadır, nә axtarır? Yoxluğun vә 
mәkansızlığın dәhşәtli qorxusu içindә batıb boğulurdu. 
Artist belә dünyaya huşunu itirәndәn sonra 
düşmüşdü. 
Hәmin gün sәhәr saat on bir, on iki radәlәrindә 
evdәn çıxıb Parapet tәrәfә gedirdi. Hansısa sirli bir qüvvә 
yenә  dә Saday Sadıqlının düşüncәsinә hakim kәsilmişdi 
mübhәm bir qüvvә onu Eçmiәdzinә dartırdı. Saday Sadıqlı 
heç vaxt Eçmidzindә olmamışdı. Ancaq axır macallar, az 
qala hәr gecә yuxuda nahamar daşların, qayaların arası ilә 
ona tәrәf gedirdi vә yuxusundakı bu çәtin yol Vuraqırda 
aparan, kitablarda oxuduğu, videolarda gördüyü daş 
pillәkәnlәrә dirәnir, ilişib qalırdı. Eçmiәdzinә yollanmaq, 
törәtdiklәri  әmәlә görә müsәlmanların bağışlanılmasını 
dilәmәk niyyәti Saday Sadıqlının ürәyindә Sumqayıt 
hadisәlәrindәn sonra, gecәlәrin birindә baş qaldırmışdı. 
Sonralar Saday Sadıqlı ayırd elәyә bilmirdi: bu fikir onun 
ağlına yuxuda yoxsa gerçәkli hәyatda gәlib. Ancaq hәmin 
sәhәr o, yuxudan qıvraq oyandı, yuyundu, iştahla sәhәr 
yemәyi yedi, lәzzәtlә çay içdi vә hәtta bu sәmavi ideyanın 
mәğzini sevimli arvadına danışmaqdan özünü saxlaya 

DAŞ YUXULAR 
49
bilmәdi. Son zamanlar әrinin pisxoloji durumundan 
rәndicә düşәn Azadә xanım hәmәn gün işdә canını 
qoymağa yer tapmadı, axşam isә  Mәrdәkana zәng çalıb 
baş verәnlәrin hamısını atasına nağıl elәdi. 
İndi tibblә vidalaşan doktor Abasәliyev az qala 
tәlәbәlik illәrindәn müxtәlif mәnbәlәrdәn  Әylisin tarixi ilә 
әlaqәdar qarışıq mәlumatlarla dәrindәn tanış idi. Elә bu 
sәbәbdәn dә  çәtinlik çәkmәdәn diaqnoz qoydu: 
«Depressiv-maniyak sindiromu» - dedi, sözünün 
hәqiqiliyinә özü dә inanan kimi oldu vә dәrhal da sonrasını 
zarafata saldı: - Nәdi, bәlkә Katalikosu sünnәt elәmәyә 
gedir? Qoy getsin, mane olma. Uzaq başı Vuraqırdacan 
gedә bilәcәk. - Sonra isә mövzunu tamam dәyişdi, gәnclik 
şövqü ilә yeni әylәncәsi barәdә söz açdı. - Aza, dünәn 
axsam o vaxtlarda yaşamış ermәni tacirinin gündәliklәr 
kitabını tapmışam. Hәmin ermәni savadsız imiş, amma 
yaxşı tacir olub. Kitabı yazmaqda mәqsәdi dә bu olub ki, 
ondan sora gәlәnlәr ticarәt elәmәyin  әsas qaydalarını 
bilsinlәr. Aza, bu adam Әylisin dәhşәt vurğunu imiş. 
Mәәttәl qalıram, Әylis niyә ermәniyә bu qәdәr doğmadı? 
Onun nәyinә lazım idi çaqqalların vә ilanların yaşadığı, 
daşı, qayası tarlasından vә suyundan milyon dәfә çox olan 
bu yerdә  cәnnәt xülyasına düşmәk? Mәgәr dünyada 
ermәniyә yer azlığıdır? Heç bilmirәm nәyә görә Eçmiәdzin 
bu qәdәr mәşhurlaşıb. Bir-iki dәfә olmuşam orda. Amma 
indi qoca vaxtımda başa düşürәm ki, Allahın evi Әylisdir! 
Eçmiәdzin Әylisin yanında ağzından süd iyi gәlәn uşaqdır. 
Eçmiәdzin katalikosundan Sadaya müәllim çıxmaz. Qoy 
ora getsin, hәqiqi müәllimin hüzuruna: - Abasәliyev 
zarafatla әlavә elәdi. 

DAŞ YUXULAR 
50
- Eh, sәn dә, papa! Hәr  şeyi zarafata salırsan, - 
Azadә xanım bir az incik sәslә dedi. - O, hәr bir Bakı 
ermәnisinin halına elә yanır, guya onları qorumaq tәkcә 
bunun borcudur. Ermәni onun üçün canından  әzizdir. 
Guya onlar mәlәkdirlәr, göydәn uçub gәliblәr, biz isә 
cәlladıq, onların qanını içirik. Mәәttәl qalmalı işdi, tәkcә o 
zamanın  Әylis ermәnilәrini deyil, burdakıların da 
ucdantutma hamısını bizim taxtabaş qara-qışqırıqçılardan 
üstün tutur. Öz gözü ilә heç vaxt görmәsә  dә  Әylisdә 
türklәrin ermәnilәrә qarşı törәtdiyi qәtliamı unuda bilmir. 
Papa, onun belә olmağının baiskarı sәnsәn. 
- Elә deyil, qızım, bu mәsәlәyә  mәnim heç bir 
qarışacağım yoxdur. O, anadangәlmә düzgün, vicdanlı, 
insaflı adamdır.  İş onda deyil, indiki ermәnilәr necәdir, 
әsas mәsәlә budur ki, biz necәyik. Sadayın keçmişdәki vә 
ya indiki ermәniylә  nә  işi. Onu düşündürәn bizim 
millәtimizdir. Sәn ki bilirsәn o, yağışdan sonra çıxan 
göbәlәk kimi dünyanın harasına desәn sәpәlәnmiş 
millәtini necә sevir, elә buna görә  dә taxtabaş qara-
qışqırıqçılardan fәrqlәnir. - Doktor uzun müddәt susdu. 
Sonra hәr ağrısını öz ağrısı bildiyi qızıyla isti, mehriban 
sәslә danışmağa başladı. - Sәn "Leyli vә  Mәcnun"u 
oxumusan. Yadındadı, Mәcnunun ata tәrәfinin qoşunu qәti 
qәlәbә üçün Leylinin qohum-әqrabasının üstünә cumanda 
o nә oyun durquzur? Dava nәyin üstündә idi? Dava onun 
üstündә idi ki, valideynlәri öz qızlarını ayrı qәbilәdәn olan 
dәliyә vermәk istәmirdilәr. Leylinin dәrdindәn dәli-divanә 
olan Mәcnun neynәdi, hәlledici mәqamda düşmәn tәrәfә 
adlayıb özününkülәrә qarşı vuruşdu. Çünki ortada hәqiqi 
sevgi vardı. Hәqiqi sevgi sәrhәd tanımır. Bu sayaq yalnız 

DAŞ YUXULAR 
51
qadını  vә  vәtәni sevmәk olar. Sevgi tәmiz güzgü kimidi, 
qızım, orada yalnız xeyirxahlıq vә  mәrhәmәt  әks olunur. 
Әsl sevgi hәyatda qazanılmır, onu Allah әta edir. Bizim 
Mәcnunun da dәrdi bax bu idi. Yaxşı ki, qızım, belә 
xәstәliyin әlacı hәlә tapılmayıb, - doktor Abasәliyev indiki 
vәziyyәtdә çarәsizliyini ifadә edәn qәhәr dolu sәslә susdu. 
Elә onda da doktor Abasәliyev telefondaca qızına 
Әylis haqqında bir saatacan uzun nitq irad elәdi. Amma o 
telefon söhbәti Azadә xanımı nәinki toxtatdı, әskinә daha 
bәrk tәlaşlandırdı, ona elә  gәldi ki, bütün kişilәr tәdricәn 
olan ağıllarını da itirirlәr. 
"Bu bizim Vәng kilsәsidir - eynәn Eçmiәdzindәkinin 
oxşarı". Bu sözlәri bir zaman Abasәliyev Vәng kilsәsinin 
hәyәtindә kürәkәninә demişdi (Vәng - kilsәnin 
azәrbaycanca adıdır. Mәbәd bizim eranın I әsrindә apostol 
Varfolomey tәrәfindәn tikilib. Kilsәnin inşa olunduğu 
mәhәllә  Vәng adlanır). Mәsәlәnin qәribәliyi var, artist 
haradan bilәrdi vә  nә  tәhәr olur ki, Eçmiәdzinә gedәn 
saysız-hesabsız yollardan biri Vәng kilsәsindәn keçir? Kim 
nә deyir desin, artıq o, Vuraqırda oxşayan,  әzablı 
pillәkәnlәrdәn, eniş-yoxuşdan ibarәt daş dünyadan 
addımbaaddım, bitdә-bitdә keçmişdi. Aman Allah, bu ki, 
Vәng kilsәsinin eynidir. 
Günәşin sarımtıl, bәnövşәyi  şәfәqlәri qollu-budaqlı 
ağcaqovaq, gilas ağaclarının çәtirlәri arasından süzülәrәk 
kilsәnin daşdan yonulmuş günbәzinin tәn ortasına düşür, 
oradan isә  әks olunaraq, rәngini dәyişmәdәn, gurluğunu 
azaltmadan dağların әn uca nöqtәlәrinә әlәnirdi. 
Saday Sadıqlı bir dәfә günәşin gah yanlardan saçaraq 
ağac çәtirlәri arasından keçәn, gah kilsә günbәzindә, gah 

DAŞ YUXULAR 
52
da dağların әn uca zirvәsindә hava kimi, ruh kimi dolaşan 
şәfәqlәrini Allahın tәbәssümü, böyük yaradanın nәzәrlәri 
adlandırmışdı. Bunu Allah özü dә çoxdan bilirdi. Axı başqa 
necә ola bilәr ki, Saday Sadıqlı huşsuz halda Bakı 
xәstәxanalarından birindә döşәli qala vә  hәm dә elә o 
huşsuz, can hayında ikәn  Әylisdә  Vәng kilsәsini görә, o 
kilsәnin günbәzindә od tutub yanan gün işığını, hәyәti, 
bağları, gilas ağaclarının qalxıb göylәrә meydan oxumağını 
görә. 
Yayın  әvvәllәri idi. 1952-ci ilin iyun ayı. Pişpişә 
ağacları gül açmışdı.  İydәnin, yasәmәnin, akasiyanın 
çiçәklәri salxım-salxım olub budaqlardan sallanırdı. 
Üstәlik, Әylisdә Anıx adlandırılan, әsilindә Aniko kilsәsinin 
qarşısındakı da müxtәlif növ topa-topa әlvan gül-çiçәklәr 
әkmişdi. Kilsәnin qonşuluğunda, Allahın evini odun, ot-әlәf 
ambarına çevirәn Mirәli kişinin hәyәtindә sarı  lәçәklәrini 
tәzә-tәzә açmağa başlayan günabaxanlar bu cәnnәt 
mәkanın axar-baxarını bir az da artırırdı. Danışırlar , guya, 
bir vaxtlar yuxarıda sarımtıl-narıncı nur içindә alışıb yanan 
günbәz qarlı dağlar qәdәr, dünyanın hüdudsuzluğu vә 
gözәlliyi qәdәr möhtәşәm imiş. Rәssam Lüsi, Haykanuşun 
on üç-on dord yaşlı  nәvәsi yenә  dә  mәbәdin - Vәng 
kilsәsinin hәyәtindә idi. O yay Lüsi ilk dәfә Yerevandan 
Әylisә  tәtilә  gәlmişdi, ilk gündәn başalayaraq sәhәrdәn 
axşamacan kilsәnin hәyәtindәn aralanmamışdı. Eyni 
kilsәnin rәsmini neçә dәfә çәkmәk olar, İlahi? Bәlkә kilsә 
mәsәlәnin gözә görünәn tәrәfidi? Bәlkә o sәhәrlәr vә 
axşam üstü yuxarıda, günbәzdә nur saçan Allah 
tәbәssümünü görür vә inanır ki, onu fırça ilә kağıza 
köçürmәk olar? Yoxsa daha hansı  sәbәbә görә  sәhәrdәn 

DAŞ YUXULAR 
53
axşama eyni mәnzәrәni çәkir, çәkir. Bәlkә dә o, mәbәdin 
Ezmiәdzindәkinin tam oxşarı olduğunu hәmәn vaxtlar 
bilirmiş? Sadayın bütün bunları başa düşmәyi sonranın işi 
idi. Hәlә onda Saday gәlәcәk qayınatasının adını da 
bilmirdi. 
Doktor Abasәliyevin uzun illәrdәn sonra qızı ilә 
birlikdә orada peyda olması  Әylisin hәyatında böyük 
hadisә sayılmışdı : 60-cı illәrin  әvәllәri idi, Saday 
inistitutda oxuyurdu. Nә zamansa Zülfünün atası Hacı 
Hәsәn İranda, İraqda, Anadoluda tacirlik elәmişdi, Әylisdә 
isә onun şәxsi torpağı, tәsәrrüftı, mal-qarası  vә digәr 
mülkiyyәti vardı. Ermәni-azәrbaycanlı davasının 
başlamasından  İsfahanda xәbәr tutan Hacı  Hәsәn geri 
dönüb topdağıtmaz  әmlakından çәkidә yüngül, vәzindә 
ağır nәyi vardısa toplayıb ömürlük Bakıya üz tutdu. Uzun 
illәrdәn sonra doktor Abasәliyev  Әylisә  gәlәndә onların 
müsәlman mәhәllәsindәki ikimәrtәbәli evi demәk olar ki, 
dağılmışdı. Xoşbәxtlikdәn istisna hal kimi birinci 
mәrtәbәdә iki otaq salamat qalmışdı. Doktor Abasәliyev 
hәmәn otaqlardan birinә  әl gәzdirib qızıyla orada 
yaşamağa başladı, eyni zamanda hәyәtin başında özü 
üçün qabağı  dәhlizili balaca bir otaq da düzüb-qoşdu. 
Hәmkәndlilәrinin aktiv kömәyi bәhrә verdi, heç bir ay 
ötmәmiş inşaat işlәri başa çatdı, hәtta hәlә o vaxtacan 
әylislilәrdәn bir kimsәyә qismәt olmayan әlçatmaz arzu da 
yerinә yetdi: evin damını  şiferlә örtdülәr. Doktor 
Abasәliyev yeni mәnzilin tikintisi ilә bahәm istirahәtindәn 
dә qalmırdı. O, hәr sәhәr xeyli aralıdakı  Vәng kilsәsindә 
başa çatan gәzintiyә  çıxırdı. Uzun ziyarәt yolunun axır 
başında, kilsәnin hәyәtindә qaynayıb axan bulağın göz 

DAŞ YUXULAR 
54
yaşı kimi tәmiz suyun üz-gözünә vurdu, ovcunu qoşa açıb, 
doyunca içir, sonra da o saf sudan evә aparmaq üçün 
Bakıdan gәtirdiyi termusa doldururdu. Abasәliyev 
soyadına  Әylisdә böyük ehtiram vardı. Bu hörmәt-izzәti 
Abasәliyev hәr adımbaşı hiss edirdi vә tәbii ki, buna görә 
çox mәmnun olurdu. Ona bәslәnәn ehtiram vә hörmәt 
kәnddә keçirdiyi hәmәn yay günlәrindә dә doktora lәzzәt 
verir, canına sarı yağ kimi yayılır, Әylis camaatı ilә doğma 
kәndin yetirib bitirdiyi mәşhur, qәnimәt adam arasında sıx 
ünsiyyәt yaranırdı. 
Doktor Abasәliyevin sәlahiyyәti var idi ki, istәdiyi evin 
qapısını döysün vә o evin yiyәsinә lazım olan sözü desin. 
O, özünәmәxsus tәrzdә qapısını vaxtlı-vaxtında süpürüb 
tәmizlәmәyәn, yaxud zir-zibilini çayın qırağına tökәn 
arvadları danlayırdı. Xәstәlәrin imdadına çatır,  әlindәn 
gәlәn yardımı әsirgәmirdi. O, cәmi bircә dәfә kilsәni şәxsi 
anbara çevirәn Mirәli kişi ilә elә tәrzdә danışdı ki, ermәni 
Ankanın uzun müddәtdәn bәri apardığı davaya nöktә 
qoyuldu. Mirәli kişi hәmәn gün nәinki kilsәdәn әlini çәkdi, 
üstәlik oranı  tәmizlәdi, gülә-gümüşә döndәrib kilsәnin 
açarını şәxsәn öz әli ilә Ankaya tәslim elәdi. 
Doktor Abasәliyevin dediyinә görә bir vaxtlar Әylisdә 
on iki kilsә olub. Saday Sadıqlıya hәmin kilsәlәrdәn 
sәkkizinin yeri mәlumdur. Yerdә qalanların xarabalığı 
hardadı, bunu heç doktor Abasәliyev dә bilmir. Әslindә 
movcud olan sәkkiz kilsәni dә kilsә adlandırmaq olmaz, 
yeri bilinir, uçuq-söküklәrdi. Onlardan әn qәdiminә 
әylislilәr  İstazın deyirlәr.  İndinin özündә heç bir әylislini 
inandıra bilmәzsәn ki, hәqiqәtdә  İstazın deyilәn bir söz 
yoxdu. Bunun gerçәk ifadәsi Astvasadundu, söz ermәni 

DAŞ YUXULAR 
55
dilindәdi. Allah evi demәkdi. İndi onun zirzәmiyә dirәnәn 
ikicә divarı qalıb. Nә zamansa bura ermәnilәrin Mәkkәsi, 
Mәdinәsi olub. Yalnız zirzәmisi salamat qalan bu «ermәni 
Mәkkәsi» kәnddәn xeyli aralıda, çılpaq dağların dibindә, 
dәrmana bir ağac bitmәyәn, bir әlcә kölgә üzünә  hәsrәt 
qalan, yayın cırcırama istisindә daşı, qayası  tәndir kimi 
alışıb yanan yerdә idi vә indi zirzәmidә çobanlar vә mal-
heyvan daldalanırdı. Sanki salamat divarlar da Allahın 
evinin nişanәsi kimi qalmış  vә zaman-zaman insanlara 
xatırladır ki, Allahın evi bir özgә yerdә deyil elә burdadır, 
budur. 
Digәr üç mәbәddәn biri ( Әylisdә kimsә xatirlamır ki, 
onları nә zaman dağıdıblar) Ağ kilsә, o birilәri Yetim kilsә 
vә Meydan kilsә imiş. Ümumiyyәtlә salamat qalanlar 
Vuraqırdda - Vәngdә Daş kilsә  vә Dop idi - keçmişdәki 
möhtәşәmliyi qoruyub saxlayan abidәlәr baxımsız vә 
Allahsız qalmışdılar. Kilsәlәrin dördünü elә tikmişdilәr ki, 
hәrәsinin arxasında bir dağ dayanırdı. Tәbii ki, Әylisin 
müsәlman  әhalisi bunun fәrqinә vara bilmәzdilәr. Ancaq 
bu, belә idi vә kilsәnin belә tikildiyini, hәr kilsәnin 
arxasından bir dağ yüksәldiyini, belә bir ahәngdar 
düzülüşü, anlam üçün ermәni olub tarixin әlifbasın 
bilmәyә ehtiyac yoxdu. Hәr kilsә arxasında dayanan dağın 
rәngindәdir, sanki onu tikmәmişdilәr, elәcә dağdan kәsib 
elә o dağın qucağına qoymuşdular ki, Allah әtrafı seyr 
elәyәndә  әziyyәt çәkmәsin, rahat-rahat baxa bilsin. Ayrı-
ayrılıqda hәr kilsә yaxasında tikildiyi dağın doğmaca 
balasıydı elә bil. Saday Sadıqlı doktor Abasәliyevin 
özündәncә  hәmәn yay eşitmşdi ki, Vәng ermәnicә « 
monastr» demәkdir. Saday ilk dәfә bax elә orda Vәng 

DAŞ YUXULAR 
56
kilsәsinin hәyәtindә  gәlәcәk qayınatasına rast gәldi.  İlk 
kәlmәdәn söhbәtlәri tutdu, söhbәtlәşdilәr, o vaxtlar bir-
birinә qarşılıqlı ehtiyac hiss etdilәr vә xoş münasibәtlәr 
sonradan dostluğa çevrildi. Hәmin yay onlar (adәtәn 
ikilikdә, hәrdәnbir Azadә  dә onlara qoşulurdu) bağ-
baxçadan keçib, bulaqdan içib, kilsәlәrә baş  çәkib 
doyunca gәzib dolaşdılar. Hava sәrin olan vaxtlarda hәtta 
dağın o üzünә  aşıb qonşu kәndlәrә  gәzmәyә gedirdilәr. 
Çox vaxt axsamlar danışır, sәhәrlәr qәrarlaşdırdıqları 
yerdә görüşürdülәr. Bәzәn Abasәliyev lap ertәdәn qalxıb 
Sadaygilә gәlir, onu tәlәsdirirdi, « tәlәs, cavan oğlan, bir 
azdan gün qalxacaq ». O zamanlar Abasәliyev Sadaya 
cavan oğlan deyirdi. 
O yay günlәrin hәr biri, Әylisdә Abasәliyevlә birgә 
keçәn vaxtlar yalnız Әylis haqda olan maraqlı әhvalatlarla 
deyil, hәm dә havasındakı  sәfalı quru istisiyilә uzun illәr 
bir bayram tәәssüratı kimi Sadayın yaddaşından silinmәdi. 
Bir dә  tәzә-tәr yaşıllığıyla, bir dә neçә-neçә çeşmәlәrinin 
dadıyla vә tәbii ki, әn çox da adamlarının mehribanlığıyla 
yaddaşına hәkk olundu. 
Axşamlar danışdılar ki, sabah görüşüb, ikilikdә 
Vuraqırddan xeyli aralıda yerlәşәn  Әylisin çoban 
yataqlarına baş çәksinlәr. Bundan irәli dә yay tәtillәrindә 
Saday istәmişdi, gedib çoban yataqlarını görsün. Sadayın 
uşaqlıq dostu, yeddi il onunla bir sinifdә oxuyan Camal elә 
yedinci sinifdә  mәkdәbdәn aralanıb qoca çobana 
qoşularaq kolxozun mal-qarasını, qoyun-danasını 
otarmağa getmişdi. O vaxtdan bu vaxta Camalın yay 
aylarında kәndә  gәlmәyә imkanı olmurdu. Tәkbaşına 
dağlar aşıb uşaqlıq dostu ilә görüşmәk Sadaya da çәtin 

DAŞ YUXULAR 
57
idi. Vәng kilsәsinә  qәdәr olan yol dümdüz idi, hәmin o 
dümdüz yolun sonunda çayın qırağına düşüb yoxuş cığıra 
çıxdılar. Dağlardan sızan balaca Әylis cayının suyu adi bir 
bulaq axarı  qәdәr olar, ya olmazdı. Hәm dә onun suyu 
ürәk yanğısını biran da söndürәn bulaq suyu qәdәr soyuq 
deyildi. Amma uzun yolun istiliyi canlarını bürüyәndә elә 
bu çayın suyu da kara gәlirdi. Birtәhәr dәhnәnin yanına 
çatdılar. Elә orada anladılar ki, bәlәdçi vә at, yaxud eşşәk 
olmasa ora gedib çıxa bilmәyәcәklәr. Elә buna görә  dә 
çobanların açdığı dar cığırla geri dönüb günortaya yaxın 
Әylisin  әn uca nöqtәsindә  qәrar tutan Vәng kilsәsinә 
yetişdilәr. 
Saday kilsәyә  uşaqlıqdan bәlәd idi. Orada saysız-
hesabsız göyәrçinlәr mәskәn salmışdı. Ona görә  dә 
cammat arasında bu yerin ikinci adı « Göyәrçin bazarı » 
idi. Onlar kilsәnin hәyәtinә girәndә göyәrçinlәrdәn  әsәr-
әlamәt qalmamışdı. Görünür, quşlar su vә  dәn dalınca 
bağlara, tarlalara uçub getmişdilәr. Elә buna görә  dә 
kilsәnin qalın divarlarının arasında mövcud dünya vә 
atmosferlә heç bir әlaqәsi olmayan sakitlik vә  sәsizlik, 
insansızlıq vә zamansızlıq hakim idi. Hәtta kilsәnin içini 
dolduran hava da bu dünyanın havası deyildi, yad hava 
idi. Düz xәtlә boyunca uzanıb künbәzin dörd pәncәrәsini 
yarıb keçәn gün işığı  hәmişәki  Әylis işığına bәnzәmirdi, 
sanki çox uzaq vә gözәgörünmәz bir mәkandan axıb 
gәlirdi. Künbәzin aşağı hissәsindә axır macallarda әmәlә 
gәlmiş, yarıqdan sızan gün işığı  nәsә yad dünyanın sirli-
sehirli ovqatını yaradırdı. Çayın qırağından başlayıb yuxarı, 
kilsәyә aparan daş pillәkәnlәr Sadayın uşaqlıq yuxularına 
çox girmişdi. 

DAŞ YUXULAR 
58
Uşaq vaxtlarında Saday çayın qırağından başlayıb 
yuxarıya, addım-addım kilsәyә  tәrәf dikәlәn daş 
pillәkәnlәri görmüşdü, o pillәkәnlәrә dayaq olan dayanan 
meydançanı görmüşdü. Vә bununla yanaşı o yüksәklikdәn 
geriyә, çayın qırağına yenәn, möhkәm daşlardan hörülü 
daracıq yol da yadındaydı. Amma doktor Abasәliyevlә 
uğursuz sәfәrdәn geri döndüklәri gün Sadaya elә gәldi ki, 
ömründә heç zaman bu kilsәni, ona qalxan daş yolu, daş 
divarları, bu qәribә, qәdim Vuraqırdda olan yeganә yolu 
görmәyib. 
Qulu elә hәmin Qulu idi, dәyişmәmişdi. Nә zaman ki, 
tutması tuturdu, dәrhal evdәn çıxır, sәhәrdәn axşamacan 
bir hovur toxtamadan darvazanın qabağında fırlanır, ağzı 
köpüklәnә-köpüklәnә öz-özüylә danışırdı. Onu danışdıran 
sәbәb isә guya bu idi ki, kimsә  hәr gün su arxına zәhәr 
tökür vә o zәhәr dә onun hәyәtinә axır. Qulu hәmәn 
"mәrdimazarları" ağlı 
kәsәn dәrәcәdә, belәcә 
zәrәrsizlәşdirirdi. O, evinin üstünә daş atan, damına 
dırmaşan uşaqlara nifrin yağdırırdı. Ayrı yerlәrdәn gәlәn, 
qozbel arvadı vә evdә qalıb qarımış naxoş qızı ilә yaxınlıq 
elәmәk istәyәn hansısa cavan oğlanları hәdәlәyirdi. 
Doktor Abasәliyev pul çıxarıb Qulunun cibinә basdı. 
O, susdu vә  tәәccüblә uzun-uzadı doktor Abasәliyevә 
baxdı. 
- Nәdir, Qulu. Tanımadın mәni? - doktor soruşdu. 
Pessimis Qulu bir qәdәr fikirlәşdi vә birdәn doktorun 
çiyninә vurub dedi: 
- Zülfü deyilsәn? Böyründәki yoldaşını isә o saat 
tanıdım, uşaq olanda bütün günü boş-boşuna aralıqda 

DAŞ YUXULAR 
59
veyillәnirdi. - Bu dәfә Qulu doktorun çiynini bir az da bәrk 
dürtmәlәdi - Bәri bax, Zülfü, sәn hara, bura hara? 
- Gәldim, baxım görüm sәn öz cinlәrinlә necә yola 
gedirsәn - deyә doktor Abasәliyev cavab verdi vә ehmalca 
Sadaya göz vurdu. Hә, Pessimis, yenә onlar sәnә  nә 
pıçıldayırlar? Gecә gәlirlәr, yoxsa gündüzlәr dә qır-saqqız 
olub yaxandan әl çәkmirlәr? 
- Söz tapdı danışmağa, - Qulu rәncidә oldu - adını da 
doxtur qoyub. 
- Demәli cinlәrlә dostluğu pozmusan? De görüm bu il 
hәyәtdә bir şey әkә bildin? 
- Әlbәttә әkmişәm, elә şey olar? - Pessimis Qulu uca 
sәslә dillәndi vә tez dә söhbәti dәyişdi. - Heç denәn bu 
alçaqlar qoyurlar ki, әkdiyimizdәn bir şey әlә gәlә? 
- Deyirsәn, cinlәri yanından qovmusan, hә? 
- Belә yerdә cin durmaz! Buranın adamları cindәn 
dәhşәtlidir. - Pessimis Qulu darvazanı tәpiklә itәlәyib açdı 
- Budur, özün bax, әclaflar hәyәtә gәlәn suyu zәhәrlәdilәr, 
nә ki ağac var quruyub. 
Saday hәyәtә göz gәzdirdi:  әsasәn  әrik, orda-burda 
gilәnar, armud, fındıq,  şaftalı  ağaclarıydı. Gilas ağacına 
mәmәlәri dizinәcәn sallanan keçi bağlanmışdı. Divarın 
dibindә  әkilәn zirinc kollarının dibindә bir neçә toyuq vә 
cücә  eşәnәk atırdı. Hәyәtә heç nә  әkilmәmişdi. Heç bir 
ağac-zad da qurumamışdı. 
Onlar Qulunun darvazasından çıxanda: 
- Sәn ki bilirsәn, cavan oğlan, bu çoxdanın dәlisidi - 
Abasәliyev dedi. Onlar daş döşәnmiş dar yolla üzü aşağı 
gedәndә yan-yörәdәki evlәrә  nәzәr sala-sala Sadaya 
gözlәnilmәz, qorxulu vә qәribә әhvalat danışdı. 
1   2   3   4   5   6




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə