Dərslik Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin "Tətbiqi kulturologiya"



Yüklə 270,31 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə14/23
tarix05.05.2017
ölçüsü270,31 Kb.
növüDərslik
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   23
İ. Hüseynov, N. Əfəndiyeva
. QƏDİM DÜNYA MƏDƏNİYYƏTİ. 
 
120
uzun daş  mənasında işlənir. Azərbaycanda çoban daşı adı ilə  məşhur olan belə abidələrə dağ  və dağətəyi 
zonalarında rast gəlmək olur. Onların hündürlüyü əksər hallarda bir metr və  bəzən də daha çox olur. 
Menhirlərə ancaq qəbiristanlıqda təsadüf edilir. Arxeoloqlar müəyyən etmişlər ki, menhirlər tunc dövründən 
sonra öz əhəmiyyətini itirmiş tarixi abidələrdir. Qədim qəbiristanlıqlarda cərgələrlə düzülmüş bu şaquli, 
yonulmamış daşlar ölülər kultu ilə əlaqədar olmuşdur. Belə güman edilir ki, hər daş ölən adamı təmsil edərək 
onu bu dünyada guya əbədi olaraq yaşadacaqmış. Göründüyü kimi, menhirlər ilk insan heykəlləridir, xatirə 
səciyyəli abidələrdir. Maraqlıdır ki, tədqiqatçılar belə daşlar arasında, ibtidai şəkildə olsa da, kişi və qadın 
heykəllərinə rast gəlmişlər. 
Qədim Azərbaycanda uzun zaman istehsal alətlərinin sabitliyi, ictimai formasiyaların dəyişməməyi 
nəticəsində  əmələ  gəlmiş konservatizm, köhnəliyə, keçmişə  pərəstiş  əhval-ruhiyyəsi qüvvətli  şəkil alır və 
ibtidai insanların mənəvi aləminə,  şüuruna, ideologiyasına təsir edirdi. Bunun nəticəsində ortaya çıxmış 
atalar kutu ibtidai icma, qəbilə ağsaqqallarına, başçılarına qarşı daimi hörmət və pərəstişi qanuniləşdirmişdi. 
Ağsaqqallara sözsüz tabelik və pərəstiş onlar öləndən sonra da davam edirdi. Tez-tez onların qəbrinə yemək 
qoymaq, çətin günlərdə məsləhət almaq üçün onların qəbrinə müraciət etmək atalar kultunun, əcdad kultunun 
nəticəsi idi. Odur ki, qədim insanlar qəbiristanlıqdakı menhirlərin altında dəfn edilmiş babaların köməyinə 
inanır, torpağın münbitliyi, yağışın çoxluğu, məhsulun bolluğu işində onların iradəsinin həlledici roluna 
etiqad edirdilər. Bu etiqad ikinci bir əqidəni - ölülər kultunu yaratmış oldu. Ənənəvi olaraq davam etmiş bu 
ideologiyanın, konservatizmin təsirinin nəticəsidir ki, Azərbaycanın bir çox rayonlarında qədim menhirlər 
müqəddəsləşdirilmiş və indi də pir kimi tanınmaqdadır.  
Menhirlərin Azərbaycanda dəmir dövrünün sonunda (e. ə. I minilliyin sonu, eramızın ilk əsrləri) 
yaradılmış insan heykəlləri ilə müəyyən yaxınlığı vardır. Bunu aydınlaşdırmaq üçün bir daha ulu 
babalarımızın yaratmış olduğu və Şamaxı rayonundan (Xınıslı, Dağkolanı və digər kəndlərdən) tapılmış daş 
heykəlləri nəzərdən keçirək. Belə heykəllər döyüşçülərin qəbri üstündə qoyularmış. Menhirlərdə olduğu 
kimi, bu heykəllər də ölmüş döyüşçünün özünü təmsil edirdi. Bu heykəllərin qoyulmasından məqsəd elən 
adamın ruhunun gəlib həmin daş fiqurda qərar tutması üçün şərait yaratmaq idi. Beləliklə, qədim dəfn 
ayininə əsasən mərhumun özü də öz dəfn mərasimində iştirak edə bilirdi. 
Göründüyü kimi, menhirlər ilə  qədim türk heykəllərinin ideoloji əsası eynidir. Hər ikisi animistik 
təsəvvürə, insan öləndən sonra onun ruhunun əbədi yaşayacağı təsəvvürünə əsaslanır. Bu baxımdan güman 
etmək olar ki, haqqında danışdığımız oğuz heykəlləri daha qədim olan menhirlərin davamıdır. Menhirlər və 
daş heykəllər xalqımızın ən qədim memorial-xatirə abidələrindəndir. 
Azərbaycan  ərazisində menhirlərə  bənzər, lakin başqa kult ilə, fallos kultu ilə  əlaqədar olaraq 
yaradılmış daşlar da vardır. Fallekolit daşlara Ağdam rayonunda təsadüf edilir. Onlar su arxları, bərəkət və 
məhsuldarlıq əqidəsi ilə bağlı abidələrdir. 
Balıq kultu Azərbaycanda ən qədim kultlardandır. O, su təsərrüfatı və əkinçiliyin inkişafı ilə əlaqədar 
olaraq ortaya çıxmışdır. Balıq bolluq, bərəkət və var-dövlət simvolu kimi həmişə bahar və  məhsuldarlıq 
bayramında süfrəmizin bəzəyi olmuşdur. 
Qədim menhirlər və fallekolit daşlar sonralar yaranmış, hər dərdin əlacını «verən», hər arzunu yerinə 
«yetirən» pirlərin ideoloji əsası  və onların ilk ibtidai formaları olmuşdur. Belə «müqəddəs» abidələrin 
şərəfinə qurban kəsmək ənənəsinin də kökləri çox qədimdir.  
Dolmenlər daşların şaquli vəziyyətdə yerə basdırılması nəticəsində yaranmış, hər tərəfi bağlı düzbucaq 
qəbirlərdir. Onların üstü sal daşla örtülür. Dolmen termini tol (masa) və men (daş) fransız sözlərinin 
birləşməsindən alınmışdır. Onların qurulmasında 10 t ağırlığı olan nəhəng daşlardan istifadə edilmişdir. Bu 
qəbirlər tək, ikimərtəbəli və  dəhlizlə birləşən qəbirlər sırası  şəklində olur. Belə abidələr tunc və ilk dəmir 
dövrünün maraqlı memarlıq tiplərindəndir. Dolmenlərdən ibtidai icma quruluşunun məbədləri kimi də 
istifadə edilmişdir. Dolmenlər icma ağsaqqallarının axirət evi kimi yaradılmışdır. Ona görə  də onların ön 
tərəfindəki daşda dairəvi və ya oval şəkilli çox kiçik bir pəncərə  nəzərə çarpır. Ölülərin ruhu guya bu 
pəncərədən həm içəri girib çıxırmış, həm də buradan onlara yemək və içmək verilirmiş. Güman edilir ki, 
qədim insanlar dolmenlərdən yaşayış mənzili kimi də istifadə edirmişlər. 
Belə abidələrə Avropa, İran, Hindistan, Koreya, Yaponiya, Krım, Qafqazın Qara dəniz sahilində  və 
Azərbaycanda rast gəlmək olur. Fransız alimi Jak de Morqan Lənkəran rayonunun Görükdi kəndi 
yaxınlığında ikimərtəbəli dolmenləri tapmış  və ilk dəfə onların elmi, tarixi və dini mahiyyəti haqqında 
məlumat vermişdir. 
Dolmenlərin yaradılması üçün əsas olmuş axirət dünyasına və ruhun ölməzliyinə inanmaq ideyası 
ənənəvi olaraq zəmanəmizə  qədər gəlib çıxmışdır. Buna misal olaraq Şamaxıdakı «Dədə-günəş» pirinə 
gəlmiş ziyarətçilərin gedərkən balaca daşlardan evlər tikməsini göstərmək olar. Guya bu evlər xəstələrin 
öləndən sonra axirət dünyasında yaşamasına xidmət edəcəkmiş. 
Bu pirin adı  təsadüfi olaraq «Dədə-günəş» adlandırılmamışdır. Günəş kultu Azərbaycanın  ən qədim 
kultlarındandır. Bu kult tunc dövründə çox böyük tərəqqi tapmışdı. Dədələr (atalar) kultu ortaya çıxandan 
sonra, dədələr də günəş qüdrətli, onun kimi himayəkar hesab edilir və ona görə də onların adı çox zaman 

İ. Hüseynov, N. Əfəndiyeva
. QƏDİM DÜNYA MƏDƏNİYYƏTİ. 
 
121
günəş sözü ilə yanaşı çəkilirdi. Sonralar pir şəklinə düşmüş qədim abidənin hər iki kultun adı ilə adlanması 
göstərir ki, onlar çox yaxın və bir-birini əvəz edən ən qədim kultlar olmuşdur. 
Kromlexlər neolit və başlıca olaraq tunc dövründə yaradılmış çevrə boyu, şaquli  şəkildə  əzəmətli 
daşlardan düzəlmiş abidələrdir. Kromlex fransızca krom (çevrə) və lex (daş) sözlərinin birləşməsindən 
alınmışdır. Onlar bir çevrə  və yaxud bir neçə konsentrik çevrələr formasında olur. Belə abidələrin 
hündürlüyü 6-7 metr, diametri isə 100 metrə  qədərdir. Bəzən kromlexlərin ortasında dolmen və yaxud 
menhir də olur. Kromlexlərin yanında menhirlər sırasına da rast gəlmək olur. Kromlexlərin sahəsi qazılarkən 
qəbirlər, daş baltalar, gil qablar, əl dəyirmanı daşı  və s. tapılır. Belə abidələr Asiya, Amerika, Avropa və 
Zaqafqaziyada aşkar edilmişdir. Güman edilir ki, kromlexlər dəfn mərasimlərinin icra edilməsi və yaxud dini 
ayinlərin keçirilməsi üçün icma tərəfindən qurulmuş abidələrdir. Onların günəş kultu ilə əlaqədar olması və 
günəş məbədi vəzifəsini daşıması haqqında da nəzəriyyə mövcuddur. Kromlexlərin çevrə formasında olması, 
görünür, onların günəş kultu ilə olan yaxınlığından irəli gəlmişdir. 
Kromlexlərə Azərbaycan  ərazisində  də  təsadüf edilir. Qobustanın «Böyükdaş» adlanan hissəsində 
qayalıqların  ətəyində nisbətən düzənlik sahədə diametri 21 m olan belə bir abidə mövcuddur. Onun 
mərkəzində tək daş, ətrafında isə çevrə boyu daşlar qoyulmuşdur. Hələlik bu abidənin daxilində və ətrafında 
arxeoloji qazıntı  işləri aparılmadığından onun haqqında  ətraflı danışmaq mümkün deyil, Belə kromlexlər 
Abşeronda,  Şüvəlan kəndinin kənarında, «Ağ daş» deyilən yerdə daha çox tikilmişdir. Bir-birinə yaxın 
məsafədə qurulmuş bu kromlexlərin daşları üzə-rində müxtəlif ayinlərlə  əlaqədar olan cızma üsulu ilə 
çəkilmiş heyvan və insan rəsmləri vardır.  
Siklopik tikintilər Azərbaycanda daha geniş miqyasda yayılmış meqalitik abidələrdir. Belə abidələr 
qədim Yunanıstanda da çox olmuş  və yunan əsa-tirləri ilə  əlaqələndirilmişdir; guya bu əzəmətli tikintilər 
siklop adlanan nəhəng və  təkgöz (təpəgöz) insanlar tərəfindən yaradılmışdır. Elə buna görə  də  həmin 
tikintilər siklopik tikintilər adlanır. Siklopik tikintilər inşaat məhlulu işlədilmədən çox böyük daşlardan 
əmələ gəlmişdir. Daşların uzunluğu bəzən 2 metrə qədər olur. 
Siklopik tikintilərə dünyanın hər yerində, o cümlədən Zaqafqaziyada, Krımda, Tacikistan və Sibirdə 
rast gəlmək olar. 
Zaqafqaziyadakı  ən qədim siklopik tikintilər tunc dövrünə (e. ə. III-II minilliklər) aid edilir. Urartu 
dövlətinin Tuşpa, Topraqqala, Teyşebaini və s. siklopik abidələri isə ilk dəmir dövrünün (e. ə. X-IX əsrlər) 
məhsuludur. 
Azərbaycanın dağlıq rayonlarında 120-yə qədər, əsasən, dairəvi formada, nəhəng daşlardan, suvaqsız 
tikilmiş siklopik abidələr nəzərdən keçirilmişdir. Onlar Naxçıvan, Gədəbəy,  Şəmkir, Tovuz rayonlarında 
daha çox yayılmışdır. Xalq arasında belə tikintilərə «qalaça», «qalacıq», «hörük» və «hörükdaş» deyilir. 
Həmin tikintilər bəzən bir, bəzən də iki-üç divarla əhatə olunur. Azərbaycan ərazisindəki siklopik tikintilər 
yonulmamış kobud daşlardan hörülmüşdür. Lakin nadir hallarda yonulmuş daşlarla sıx hörülmüş abidələrə 
də rast gəlirik. Bu tipli abidələrin daha sonralar (dəmir dövrünün ortalarında və eramızın başlanğıcında) 
tikildiyini güman etmək olar. 
Azərbaycanın siklopik tikintilərinin nə  məqsədlə tikildiyi haqqında müxtəlif fikirlər vardır. 
Arxeoloqlarımız bu abidələri üç qrupa bölmüşlər: 
1. həcmcə çox böyük olan istehkamlardan dinc dövrdə yaşayış  məskəni kimi, müharibə zamanı isə 
əhalinin və mal-qaranın müdafiəsi üçün istifadə edilmişdir. 
2. həcmcə kiçik olan siklopik tikintilər müharibə vaxtı qala vəzifəsini görüb, müdafiə xarakteri 
daşımışdır. 
3. Dağ yerlərində müvəqqəti məqsədlərə xidmət etməkdən ötrü yaradılmış kiçik siklopik abidələrdən 
isə mal-qaranı saxlamaq, qorumaq üçün bir ağıl (çəpər) kimi istifadə edilmişdir. 
Daş qutu qəbirlər. Yuxarı Qarabağda, Gədəbəy, Lənkəran və başqa rayonlarda yayılan 3 min illik 
tarixə malik olan bu abidələr meqalitik abidələrin xüsusi bir növüdür. Bu nəhəng qəbirlərin içərisi səliqə ilə 
yonulub sandıq halına salınmış və üstü tava daşla örtülmüşdür. Güman etmək olar ki, bu qəbirlər ilk siklopik 
tikintilərlə bir zamanda yaradılmışdır. İbtidai icma quruluşunun adamları yaşamaq, dini mərasim keçirmək, 
müdafiə olunmaq üçün əzəmətli tikintilər yaradarkən elə  təsəvvür edirdilər ki, onların ölüləri də axirət 
dünyasında belə  nəhəng daş evlərdə yaşamalıdırlar. Bunun nəticəsidir ki, qədim  əcdadlarımız ölülərini 
nəhəng daş qutularda dəfn etməyi lazım bilirdilər. Belə daş qutu qəbirlərin üstündə isə daha əzəmətli 
görünən kurqanlar tikirdilər. 
Kurqanlar. Kurqan türk sözüdür. O öz mənşəyinə görə kor (qəbir), qurğu, qoruq sözləri ilə əlaqədardır. 
Kurqanlar ölülərin qəbirləri («axirət evləri») üzərində ucaldılmış konusvarı  təpələrdən ibarətdir. Qədim 
Azərbaycanda belə bir formanı əldə etmək üçün içərisində bir və bir neçə meyit dəfn edilmiş qəbrin divarları 
düzbucaqlı formada daşla tikiləndən sonra onun üstünə kvadrat şəkilli ağac haşiyələr qoyulurmuş. Belə ki, 
kurqanın konusvarı formada alınması üçün aşağıdan birinci haşiyə böyük, onun üstündəki haşiyələr isə 
yuxarı getdikcə daha kiçik ölçülü olmalı idi. Nəticədə əmələ gəlmiş pilləli ağac konus əvvəlcə taxta ilə, daha 
sonra isə torpaqla örtülürdü. Konusvarı kurqanlar bizə  qədim Misir piramidalarını xatırladır. Yuxarı 

İ. Hüseynov, N. Əfəndiyeva
. QƏDİM DÜNYA MƏDƏNİYYƏTİ. 
 
122
Qarabağda üstü çay daşı ilə örtülmüş kurqanlara da rast gəlirik. Onların hündürlüyü müxtəlifdir. Çox zaman 
hündür bir kurqanın ətrafında alçaq kurqanların yerləşdiyi də müşahidə olunur. 
Azərbaycanın dağətəyi və düzənlik yerlərində geniş yayılmış kurqanlar müxtəlif dövrlərin 
məhsuludur.  İctimai dövrlər dəyişdikcə bu qəbirlərin forması da bir qədər dəyişilmiş  və yeniləşmişdir. 
Məsələn, eneolit, mis-daş dövrünün (e. z. IV minillik. və III minilliyin birinci yarısı) kurqanlarında qəbirlər 
dairəvi şəkildə qazılandan sonra divarları daşla hörülərdi və xəndəklə əhatə olunardı. İlk tunc dövründə (e. ə. 
III minilliyin ikinci yarısı) kurqanların içindəki qəbirlər kvadrat şəklini almış, son tunc dövründə (e. ə. II 
minilliyin ikinci yarısı) isə qazıma qəbirlər  əvəzinə süni qəbirlər-kvadrat formalı qazıma daxmalar 
yaradılmışdır. Həmin daxmalar bəzən bir neçə mərtəbəli olurdu, birinci mərtəbədə ölü dəfn edildiyi halda, 
ikinci, üçüncü mərtəbələrdə  mərhumun «axirət dünyasında» rahat yaşaması üçün lazım olan avadanlıq 
qoyulurdu. Bu dövrün kurqanlarında qəbirlərdən başqa qurban qoyulan yerlər-qurbangahlar üçün də xüsusi 
yerlər ayrılırdı ki, bu da daşla haşiyələnmiş kvadratşəkilli çalalardan ibarətdir. Bu qurbangahlarda əcdadların, 
ölülərin ruhu və xeyirxah ruhlar üçün yemək, içmək şəklində qurbanlar qoyularmış. 
Azərbaycanda rast gəldiyimiz kurqanların hündürlüyü I metrdən 14-16 metrə  qədər olduğu halda, 
onların diametri əksər hallarda, 2-3 metrdən 18-22 metrə qədər çatır. Nadir hallarda isə onların hündürlüyü 
25 metrə çatır. 
Kurqanlar «axirət dünyası» ideyasına xidmət edən memarlıq abidələridir. 
Arxeoloq Y. İ. Hummel Xanlar rayonunun kurqanlarını  tədqiq edərkən, onların səpələnmiş halda 
deyil, müəyyən ərazidə toplanmasına diqqət yetirmişdir. O, qərara gəlmişdir ki, bütün qəbirlər müəyyən bir 
nöqtə  ətrafında - günəş  şüasının çevrə boyu yayılması istiqamətində tikilmişdir. Onun kəşf etdiyi bu 
qanunauyğunluq «şəfəq sistemi» adını almışdır. Alimlər bu sistemin Orta Asiya kurqanlarına da aid olduğu 
fikrini irəli sürmüşlər. 
Maraqlı  cəhət burasıdır ki, kurqanların quruluşu, ağac haşiyələrlə  və onun üstündən də torpaq ilə 
örtülməsi, onları Azərbaycanda geniş yayılmış qaradam adlı yaşayış evləri ilə bağlayır. Ayrımların yaşayış 
evi olan qaradamların üstünün bu üsulla örtülməsi göstərir ki, onlar da kurqanlar qədər qədim tikintilərdir. 
Məlum olur ki, qədim  əcdadlarımız ilk qaradamlarda yaşadıqları vaxtlarda «axirət evlərini» - qəbirlərini, 
kurqanlarını da qaradama bənzətməyə çalışmışlar. Ruhun əbədiliyinə, ölməzliyinə inanan ibtidai insanlar 
qəbirləri öləndən sonra özləri üçün daimi mənzil hesab edirdilər. 
Yaşayış tikintiləri. Arxeoloqlar müəyyən etmişlər ki, Azərbaycanın qədim yaşayış binaları qazıma və 
qara-damlardan ibarət olmuşdur. 
Tunc dövründə, eramızdan min il əvvəl tikildiyi güman edilən qazımaların yarısı torpağın altında 
yerləşirdi. Divarları  və arakəsmələri yonulmamış çay daşından tikilmiş bir qazıma aşkar edilmişdir. Bu 
binanın içərisi çox böyük, yəni uzunluğu 17-18 m olduğu üçün onu «çox-ailəli» evlər tipinə daxil etmişlər. 
Lakin həmin qazmanın ancaq bir giriş yolu olması onun bir ailəyə məxsus olduğunu göstərir. Binanın dörd 
bölmədən ibarət tikilməsi orada yaşamış ailənin böyüklüyünə, ailə başçısının oğlanları ilə birlikdə 
yaşamasına işarədir. 
Süni mağaralardan yarandığı güman edilən qaradamların Azərbaycanda yayılması tunc dövrünə 
təsadüf edir. Çiy kərpicdən tikilmiş belə binalar Mingəçevirdə tapılmışdır. Onların 3500-4000 illik qədim bir 
tarixi vardır. 
Qaradam tipli yaşayış evlərinin qalıqlarına indi də rast gəlmək olar. Onların qaradam adlanması 
güman ki, evin içərisinin qaranlıq olması ilə  əlaqədardır. Belə evlərdə xarici mühitlə  əlaqə ancaq qapı  və 
baca vasitəsi ilə yaradılırdı. Evlər bir qayda olaraq yoxuşa söykəndiyindən xaricə pəncərə açmaq mümkün 
olmurdu. Bu tip evlərin tikilməsində yerin relyefindən istifadə edilməsi, onların təpələrə söykədilməsi 
mənzilin yayda sərin, qış-da isə isti olmasına kömək etmişdir. Qaradamın təpə şəkilli damından aşağı axan 
yağış sularının evə tökülməməyi üçün qapının üstündə xüsusi örtük qoyulurdu. 
Tunc dövründə, eramızdan iki min il əvvəl Azərbaycanda çiy kərpicin geniş yayılmış inşaat materialı 
kimi işlədilməsini göstərən tikintilər də tapılmışdır. Ağdamın «Üzərliktəpə» deyilən yerindən qazılıb 
çıxarılmış tikintinin qalıqlarını buna misal göstərmək olar. Onun 20 metrə qədər uzanan enli divarları vaxtilə 
buranın yaşayış yeri olduğunu göstərir. Divarların çiy kərpiclə tikilməsində məhluldan istifadə edilmişdir. 
Şimali Azərbaycanda olan qədim tikintiləri öyrənmək üçün yaşayış binalarının tikinti qalıqlarından 
əlavə qaya təsvirlərinə, müxtəlif tipli modellərə  də müraciət etmək lazımdır. Bu cəhətdən Mingəçevirdən 
tapılmış tunc dövrünün araba modelləri səciyyəvidir. həmin modellərdə o dövrün yaşayış binalarının bir çox 
əsas xüsusiyyətləri  əks olunmuşdur. Bu modellərdən görünür ki, ikitəkərli arabaları quraşdırarkən insanlar 
yaşadıqları evlərin xüsusiyyətlərini nəzərə almışlar. 
Mingəçevir araba modellərinin quruluşu,  əksəriyyətlə, konus şəklində olub, alaçıqları xatırladır. 
Onların aşağı hissəsində qapısı, yuxarısında isə baca kimi istifadə olunan sivri formalı damı vardır. Gildən 
hazırlanmış belə araba modellərinin xarici səthi dairəvi cızma xətlərlə bəzədilmişdir. 
Daha sonrakı Midiya dövləti dövründə (e. ə. VII-VI əsrlər) Cənubi Azərbaycanda nəhəng və bəzəkli 
müdafiə tikintiləri ilə yanaşı saraylar və yaşayış binaları da yaradılmışdır. 

İ. Hüseynov, N. Əfəndiyeva
. QƏDİM DÜNYA MƏDƏNİYYƏTİ. 
 
123
Qədim yunan tarixçisi Herodotun verdiyi məlumata görə, Midiyanın paytaxtı Ekbatan (indiki 
Həmədan) şəhərində əzəmətli bir saray var imiş. Bu sarayda hündür taxta sütunlardan, memarlıq ünsürlərinin 
bəzəyində qızıl və gümüşdən istifadə edildiyindən bina olduqca cazibədar bir görkəmə malik idi. 
Mütəxəssislər güman edirlər ki, bu dövrdə ant tipli yaşayış binaları yaranmağa başlamışdır. Qarşısında 
eyvan olan evlərə ant tipli binalar deyilir. Bu tikintilərdə eyvanların əmələ gəlməsi üçün fasadda ön tərəfdən 
kənar divarlar irəliyə doğru uzadılmışdır. Sonrakı dövrlərdə ant tipli binalar Azərbaycanda çox geniş 
yayılaraq bir və ikimərtəbəli eyvanlı yaşayış evlərinin ortaya çıxmasına səbəb olmuşdur. Bundan başqa, 
qülləvarı yaşayış evləri də tikilirmiş. Məsələn Kişessu adlı Midiya şəhəri qülləli binalardan ibarət olmuşdur. 
Qədim Midiya ərazisində çox geniş yayılmış tikintilərə misal olaraq, qaya məqbərələrini və 
atəşpərəstlik məbədlərini də qeyd edə bilərik. 
Qayalarda qazılmış  məqbərələrin fasadı ant tipli yaşayış binalarını xatırladır. Onların divarları insan 
təsvirlərindən ibarət olan qabartmalarla bəzədilirdi. Məqbərənin qarşı  tərəfində yerləşən dəhlizdən sərdabə 
hissəsinə daxil olmaq üçün yol düzəldilirdi. Bəzi qaya məqbərələrinin dəhlizində sütunlar qoyulurdu. Onların 
yuxarısı, yunan memarlığında olduğu kimi, antablement hissə ilə bitirdi. 
Midiya atəşpərəstliyin mərkəzi hesab edilirdi. Bununla əlaqədar olaraq dini binalar-məbədlər, atəş 
ibadətgahları o vaxtın çox yayılmış memarlıq tikintilərindən hesab edilir. Belə ibadətgahlar kiçik kürsülük 
üzərində ucalırdı. İbadətgahın ön tərəfində bir taxça tikilir və taxçanın yuxarısı karniz şəklində olurdu. Dini 
mərasimlər, ayinlər belə atəşgahların qarşısında, açıq havada keçirilirdi. 
Midiya ərazisində çoxlu şəhər olması, orada şəhərsalma işlərinin geniş miqyasda aparıldığını nəzərə 
çarpdırır. Yunan tarixçilərinin əsərlərində Ekbatan (paytaxt), Zombis, Patiqran, Qazata (ərəb mənbələrində 
Ğənzə), Kiropolis, Evron, Arzakiya (yaxud Riqa) və Herakleya kimi Midiya şəhərlərinin adları çəkilir. 
Qaya təsvirləri. Qaya təsvirlərinə petroqlif deyilir. Bu termin yunan dilində petros-daş, qlif- oyma, 
cızma sözlərinin birləşməsindən  əmələ  gəlmişdir. Petroqliflərə Orta Asiyada, Sibirdə, Uralda, Krımda, 
Azərbaycanda, digər yerlərdə rast gəlmək olar. Petroqliflər bizi qədim  əcdadlarımızın yaşayış yerləri, 
təsərrüfat formaları, həyat tərzi, məişət xüsusiyyətləri, dini təsəvvürləri və bədii təfəkkür səviyyəsi ilə tanış 
edir. 
Qobustan qayalıqlarından və Abşeronun Şüvəlan qəsəbəsindən, Ordubad yaylaqlarından və Kəlbəcər 
dağlarından tapılmış qaya təsvirləri bu rayonlarda yaşamış  qədim insanların qoyub getmiş olduğu dəyərli 
mədəniyyət və incəsənət abidələridir. 
Qobustan-Baş Qafqaz sıra dağlarının cənub-şərq qurtaracağında yerləşmişdir. Buradakı qaya təsvirləri 
bir-birindən uzaq, ayrı-ayrı yerlərdə yerləşmiş qayalıqlar üzərində iti daşla cızılmışdır. Bu qayalıqlara yerli 
əhali «Böyükdaş», «Kiçikdaş», «Cingirdağ», «Şonqardağ», «Şıxqaya» və «Daşqışlaq» adı vermişdir. Həmin 
qayalıqlar Bakıdan 50-60 km cənubda, Xəzər dənizinin yaxınlığında yerləşir. 
Bu qaya təsvirləri haqqında alimlər tərəfindən müxtəlif fikirlər irəli sürülmüşdür. Bəziləri onların dini 
ayinlərin keçirilməsində mühüm vasitə olduğunu göstərir, digərləri isə bu təsvirləri ovda müvəffəqiyyət 
qazanmaq üçün icra edilən iş magiyası (sehrkarlığı) ilə əlaqələndirərək onların incəsənət mahiyyətini inkar 
edirlər. 
Petroqliflərin anlaşılması üçün onlara öz dövrlərinin tələbləri, ehtiyacları cəhətdən yanaşmaq lazımdır. 
Daş dövründə insanların başlıca məqsədi qida əldə etmək idi. İbtidai insanlar artıq qidalanmaq üçün 
mübarizənin, yaxşı atıb, sərrast vurmağın başlıca şərt olduğunu dərk edə bilmişdilər. Odur ki, ən ibtidai şüur 
səviyyəsində olanda belə  ağıllarından, hiylələrindən çox, qollarının gücünə  və gözlərinə arxayın olurdular. 
Buna görə  də  qədim  əcdadlarımız ovlayacaqları heyvanın gücünü, qaçmaq bacarığını yaxşı öyrəndikdən 
sonra onunla mübarizəyə hazırlaşırdılar. Bu hazırlıq dövründə ovu uzaqdan yaxşı müşahidə etmiş ovçular 
qaya üzərində onun konturlu şəklini çəkirdilər. Beləliklə də, onlar ovlanacaq heyvanı daha yaxşı öyrəndikcə, 
ovun müvəffəqiyyətli keçəcəyinə daha çox inanırdılar. Bu ideyadan ruhlanan ibtidai adamlar ovun şəklini 
nizə, yaxud oxla vuraraq qəbilə qarşısında ovda neçə iştirak edəcəyini nümayiş etdirirdilər. Bu proses əslində 
ova gedəcək adamların «döyüş» məşqi idi. Söz yox ki, bu məşqlərin böyük mənəvi-ruhi xeyrindən başqa, 
təcrübə  əhəmiyyəti də var idi. Ovçular bu hazırlıqda sərrast atmağı  və vurmağı da öyrənirdilər. Təsadüfi 
deyil ki, Qobustanın bu dövrə aid böyük öküz rəsmlərində nizə və ox izləri indi də görünür. 
Hər dəfə belə məşqlər keçəndən sonra ovda müvəffəqiyyət qazanan ibtidai insanlar getdikcə bu fikrə 
gəlmişlər ki, heyvanın rəsmi qayada cızılmasaydı, o ovlanmayacaqdı. Beləliklə, əvvəllər heyvan rəsmlərinin 
cızılmasına gələcək ov səbəb olmuşdusa, sonralar bu məsələ  tərsinə  dərk edilir, yəni heyvanın  şəkli 
çəkilməyincə, ovun baş tutacağına ümid olmurdu. Ancaq bu ikinci mərhələni iş, istehsal magiyası hesab 
etmək olar. Lakin belə magik, sehrli təsəvvürün əmələ gəlməsi üçün əcdadlarımızın nə qədər uzun bir dövr 
keçmiş olduğunu nəzərə almaq lazımdır. Bu sehrkarlıq mis-daş dövrünün məhsulu idi. 
Daş dövrünün rəsmlərində öküzlər kontur cizgiləri vasitəsi ilə  çəkilirdi. Siluet rəsm üsulu insan 
təsvirlərində görünür, kişilər  əlində ox, kürəyində kaman olduğu halda, əzəmətli surətlər  şəklində  rəsm 
edilirdi. Petroqliflərdə kişilər kobud, lakin hündür və döyüşkən bir vəziyyətdə əks edilmişdir. 
Bu rəsmlərdən bilinir ki, insanların qiyməti onların ibtidai icma quruluşuna verdikləri əməli fayda ilə 
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   23




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə