Elmи мяъмуяси


B - KUR’AN-I KERİM’DE TEFEKKÜR VE



Yüklə 3,55 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə26/37
tarix05.05.2017
ölçüsü3,55 Mb.
1   ...   22   23   24   25   26   27   28   29   ...   37

 

B - KUR’AN-I KERİM’DE TEFEKKÜR VE 

      İNSANIN MÜKELLEFİYETİ 

İnsanın genel manada yaratılış gayesine baktığımız zaman; Allah’ı 

tanımak, bilmek, yaratılmışlara bakıp Onun kudretinin eserini görmek ve 

Allah’a karşı kulluk görevlerini yerine getirmek olduğunu görürüz. Ama 

insan zayıf olarak yaratılan ve bir takım zaafiyetler içinde bulunan bir 

varlıktır. Bu da ilahi takdirin bir neticesidir diye düşünebiliriz. İnsanoğlu bu 

zaafiyetlere sahip olmasına rağmen ihahi kudretin kendisini bu dünyaya bir 

imtihan amacıyla gönderdiğini bilmelidir. Burada karşımıza iki önemli 

kavram çıkmaktadır ki, bunlardan birisi “Akıl’’ bir diğeri ise bunun 

kullanılması diyebileceğimiz ‘’Tefekkür’’dür. 

Allah’ın güzelliği üzerinde temaşada yoğunlaşma, bireyin tutumunda ve 

ilâhî prototipe göre bir paralel benzetme, bir de ters benzetme içerir; birincisi 

rûhun sükunu, huzuru ve rahatıyla ifâde edilir, çünkü güzellik denge ve 

ahenktir.

121

  İnsanın tefekkür vazifesini gerçekleştirmesi sağlam bir akıl 



yapısına sahip olmakla olur. Kur’ân-ı Kerim’ de ‘’Akl’’ fiili, insanlar 

tarafından yapılabilen, yapılması gereken ve ihmal edilmesi zemmedilen (kötü 

gösterilen) bir zihin faaliyetine işaret etmektedir. İnsan, bu dünyadaki 

dengelere göre hareket ederse kendi iç bünyesinde de ahenkli bir yapıya 

kavuşur. 

“Akl” kelime kökünün fiil şeklindeki türevleriyle yer aldığı bütün 

ayetlerde dikkatimizi çeken ilk husus, bu kelimenin, Allah tarafından daima 

olumlu sayılan bir faaliyeti temsil etmesidir. Bu durumda, günümüz 

Müslümanlarının kullandıkları “Akl” kelimesi ile Kuran’da bu kelimenin 

grameri arasında bazı çelişkiler görüyoruz. Bu çelişkiler daha çok kelimenin 

                                                 

120


 Fatır, 35/43; Al-i İmran, 3/38; Hicr,15/13; Kehf, 18/44,85; Fetih, 48/23 

121


 Frtjhof Schoun, İslamın Metefizik Boyutları, 53-57 

Kur’ân-i Kerim’de insan ve insan-tefekkür ilişkisi 

313 


isim ve sıfat olarak kullanıldığı, “Bazı şeyler akılla anlaşılmaz”, “akli ilim- 

nakli ilim”, “akılla da olmaz akılsız da olmaz”, “aklına güvenmek”, “aklına 

ermek” gibi deyimlerde ortaya çıkıyor. Bu hem de kitapta yalnız fiil halinde 

geçen “Akl” kelime kökünün grameri ile uyumsuz olduğunu belirlememiz 

gerekiyor. Bugünkü Müslümanların dilinde, Kuran’daki diğer birçok anahtar 

kelime için söz konusu olan kavramsal bozulmanın “Akl” kelimesi için de 

geçerli olduğunu görüyoruz 

Kelimeyi, kökünün fiil olarak geçtiği ayetlerde, “gerçeklerle bağlantı 

kurmak, akletmek” şeklinde çevirecek olursak, görüyoruz ki “akletme” 

faaliyeti Kur’ân’da ayetlerde hiç bir şekilde olumsuz, istenmeyen veya 

sakınılması gereken bir fiil olarak geçmemektedir. Sırf bu husus bile “Akl” 

kelimesinin günümüz müslümanları tarafından ne kadar yanlış kullanıldığını 

göstermek için yeterlidir. 

“Akl” kelime kökü, bazı insanların davranışlarındaki çelişkileri ifade 

eden“نولقعت  لافأ

َ ُ ِ ْ َ

َ َ َ ” ‘’Akletmiyorlar mı?’’ ifadesi ile geçmektedir.

122


 Bu 

ayetlerden bazıları İsrailoğullarının davranışlarındaki çelişkiye işaret ediyor. 

Bunların “inandık” deyip sonra da ayetlerde belirtilen davranış 

tutarsızlıklarını taşıyan herkes için geçerli olduğu kesindir. Bu konu ile ilgili 

ayetlerden bazılarını  şöylece sıralayabiliriz; “Siz (İsrailoğulları) kitab’ı 

okuduğunuz halde insanlara iyilik tâlimatı verip kendinizi unutuyor 

musunuz? Siz akletmezmisiniz.”

123


, “Onlara, Allah’ın indirdiğine uyun 

denilse, ‘’Hayır biz atalarımıza (onların yoluna) uyarız.’’derler. Ataları 

hiçbir  şeye akıl erdiremez ve doğru yolu bulamamış olsalarda mı?”

124


 

“Yazıklar olsun size ve Allah’tan başka taptıklarınıza. Hala akletmeyecek 

misiniz?”

125


Ayetlerde dikkatimizi çeken husus; bunların ayrıca düşünce ve 

davranışlar arasındaki çelişkilerin önemini ortaya koyması ve bu çelişkilerin 

akletmemenin adete bir sonucu olarak ortaya çıktığını belirtmesidir. Başka 

bir deyişle, davranışlardaki bu yanlışlıklar akletmenin karşıtı olarak 

gösteriliyor. Bu ayetlerden ikisi, doğrudan doğruya Allah’a inanmayanların 

Allah hakkında zayıf ve tutarsız argümanlarını hedef almaktadır..  

                                                 

122


 Bknz. Bakara, 2/44,76; Al-i İmran, 3/ 65; A’raf, 7/169; Yunus, 10/16; Hud, 

11/51; Enbiya, 21/67; Bakara, 2/170; Maide, 5/58,103; Haşr, 59/14. 

123

 Bakara, 2/44 



124

 Maide, 5/170 

125

 Enbiya, 21/67 



 İbrahim MEMİŞ 

314 


 Kelimeyi, kökünün fiil olarak geçtiği ayetlerde “gerçeklerle bağlantı 

kurmak” veya “akletmek” şeklinde çevirecek olursak, görüyoruz ki, “akletme” 

faaliyeti bir başka deyişle “tefekkür”, Kur’ân’da ilgili ayetlerde hiçbir şekilde 

olumsuz, istenmeyen veya sakınılması gereken bir fiil olarak geçmemektedir. 

Sırf bu husus bile, “Akl” kelimesinin günümüz müslümanları tarafından ne 

kadar yanlış kullanıldığını görmekteyiz. “Akl” kelime kökü, bazı insanların 

davranışlarındaki çelişkilere işaret eden “efelâ ya’kilun” (akletmiyorlar mı? 

düşünmüyorlar mı? tefekkür etmiyorlar mı?) ifadesi şeklinde 

kullanılmaktadır.

126


 Bu ayetlerden bazıları  İsrail Oğullarının davranışlarındaki 

çelişkiye işaret etmektedir.

127

 Tabii, bunların “inandık” deyip, sonra da ayetlerde 

belirtilen davranış tutarsızlıklarını taşıyan herkes için geçerli olduğu şüphesizdir. 

Bu ayetlerden bazıları  şunlardır.“Siz (İsrail Oğulları)kitabı okudunuz halde 

insanlara iyiyilik tâlimatı verip kendinizi unutuyor musunuz?Siz akletmez 

misiniz.”

128


 “Onlara, ‘Allah’ın indirdiğine uyun denilse’, “hayır biz atalarımızın 

yoluna uyarız’’ derler. Ataları bir şeye akıl erdiremez ve doğru yolu bulamamış 

olsalarda mı?”

129


, “Yazıklar olsun size ve Allah’tan başka taptıklarınıza. Hala 

akletmeyecek misiniz?’’

130

 “...Sen onları birlik içinde sanırsın, oysa onların 



kalbi dağınıktır. Bunun nedeni, onların akletmez bir topluluk 

olmalarındandır.”

131

 Bu ayetlerde dikkatimizi çeken husus şudur: bunların ayrıca 



düşünce ve davranışlar arasındaki çelişkilerin önemini ortaya koyması ve bu 

çelişkilerin akletmenin adeta bir sonucu olarak ortaya çıktığını belirtmesidir.  

“Geceyi ve gündüzü, güneşi ve ayı sizin kullanımınıza verdi.(Sahhara 

leküm). Yıldızlar da O’nun emri ile (bir denge içinde)durumlarını 

korumaktadırlar. (Musahharâtün bi emrihi). Şüphesiz bunda akleden bir ulus 

için ayetler vardır.”

132

 “O’nun ayetlerinden biri de, size ümit ve korku veren 



şimşeği göstermesi, gökten bir su indirip, onunla arza (yere) ölümünden 

sonra hayat vermesidir. Andolsun bunda akleden bir kavim için ayetler 

                                                 

126


 Bakara, 2//44-76; A’raf, 7/16; Âli İmran, 3/65; Yunus, 10/16; Enbiya, 21/67; 

Hud, 11/51; Bakara, 2/170; Haşr, 59/14). 

127

 Bakara,2/44- 76, Âli İmran,3/65, Â’raf, 7/169). 



128

 Bakara, 2/44 

129

 Bakara, 2/170 



130

 Enbiya, 21/67 

131 Haşr, 59/14 

132 Nahl, 16/12 



Kur’ân-i Kerim’de insan ve insan-tefekkür ilişkisi 

315 


vardır.”

133


 Kur’ân-ı Kerim’de akıl kelimesini esas alarak doğrudan (akletme- 

düşünme- âlemde var olanlar hakkında zihni eylemlerde bulunma) gibi 

sonuçlara alabiliriz. Ayrıca tefekkür, insana mahsus bir özelliktir. İnsan, 

tefekkür sayesinde diğer varlıklardan üstün olur. Tefekkür, kalpte tasavvuru 

mümkün olan şeyler hakkında yapılabilir. Onun için, Allah’ın yarattığı 

varlıklar hakkında tefekkür mümkündür. Fakat Allah’ın zatı hakkında 

tefekkür mümkün değildir. Çünkü Allah hiç bir şekilde suret olarak 

vasıflandırılamaz ve şekil olarak hayal edilemez. 

Tefekkürün neticesinde insan geniş bir ilme sahip olur. İnsanın ilmi 

artınca, kalbinin hali değişir. Onun neticesinde de insanın hali ve hareketleri 

değişir. Görülüyor ki insanın bilgisinin artması ve davranışlarının düzelmesi 

tefekkürle başlar. Bu nedenle Kur’ân’da “... Şüphesiz bunda tefekkür eden 

insanlar için ibretler vardır. “

134


 

Tefekkürle aynı kökten meydana gelmiş olan kelimeler Kur’ân’da 18 

yerde geçmektedir. Bu ayetlerden bazıları şöyledir; “...Şüphesiz bunda tefek-

kür eden (düşünen) bir toplum için ayetler vardır.”

135

 “...Şüphesiz bunda 



tefekkür eden (düşünen) bir toplum için yaratıcının varlığına, kudretine ve 

hikmetine) işaret vardır.”

136

 “... Bu misalleri, tefekkür etsinler diye insanlara 



veriyoruz.”

137


 Geçmiş milletlerin başına gelen olayları anlatan Kur’an-ı 

Kerim, insanların dini daha iyi kavramalarına yardımcı olmayı amaçla-

maktadır. 

 

SONUÇ 

 

İnsan, Allah tarafından yaratılmış olan varlıklar içinde akıllı olan ve 



tefekkürde bulunabilme nimetine sahip olan bir varlıktır. Fakat bununla 

beraber insana Allah tarafından bazı zayıflıklar ve zafiyetler verilmiştir. 

İnsanoğlu, bu zafiyetlerine rağmen kendisine verilen nimetlerin kadrini bilip 

Rabbine karşı kulluk görevlerini yerine getirme konusunda istikamet içinde 

                                                 

133 Rum, 30/24 

134 Nahl, 16/11 

135 Ra’d, 13/3 

136 Nahl, 16/10-11 

137 Haşr, 59/21 



 İbrahim MEMİŞ 

316 


olursa, fıtratına uygun bir tarzda hareket etmiş olur ve iki dünyada da mutlu 

bir şekilde yaşar. 

 Kur’ân’da insan probleminin toplumsal boyutu adalettir. Toplumları 

yıkan, tahrip eden ve felakete, nihilizme yani hiçliğe ve sonu olmayan 

karanlık, yokluk çukuruna sürükleyen adaletsizliktir, yani zülümdür. Bu 

konuda en çok dikkat edilmesi gereken ilke ve prensip adil olmaktır. Adil 

olmak yalnız hâkimlerin mahkemedeki icraatlarına dönük olmayıp insanın 

tüm işlerine şamildir.  

 İnsan, akıl nimetiyle nimetlenen ve onu kullanmakla değer kazanan bir 

varlık olduğu için, Allah-ü Teala Kuran’da, ‘’Ancak akıl sahipleri ibret 

alır.’’buyurmuştur. İnsan, hakiki manada mutluluk tatmak istiyorsa yaratılış 

gayesinin farkına varıp kendisine verilen en güzel nimetlerden olan tefekkür 

boyutunu ihmal etmemelidir. İnsan tefekkür ile değer kazanır. 

 

SUMMARY 

 

God created human being and gived for persons intelligence.Persons 



must have use themselves wisdom and by this way must to acquare God’s 

affection. This is necessary human being. Persons must think about God and 

existence and universe.God gived for human being consideration. This is 

very important special feature. Meanwhile there are some absences human 

being characters about psychology. For this reason persons have to consider 

about everything on these matters.There are some verses and one surah in 

quran about human being. Human being the most important existence in the 

world and because of the fact that must use in everything their intelligence 

and consideration blessing. 

Key Words: Allah(God), Human being, İntelligence, Consider, 

Existence, Understanding 



Füzuli nəsrinin şah əsəri: “Hədiqətüs-süəda” 

317 


 

 

FÜZULİ NƏSRİNİN ŞAH ƏSƏRİ: “HƏDİQƏTÜS-SÜƏDA” 

 

Ceyhun Şakir oğlu AĞAYEV

 



 



 

 

Dahi Azərbaycan  şairi, mütəfəkkiri Məhəmməd Füzulinin həcmcə  ən 

böyük  əsəri nəsrlə  qələmə aldığı “Hədiqətüs-süəda”  əsəridir. Bu əsər 

Füzulinin dini, fəlsəfi duyğu və düşüncələrinin bəhrəsidir. Dini bir əsər 

yazmağı  hər zaman borc bilən  şair Kərbəla vaqiəsi və  şəhidləri haqqında 

yazmağı da özünə şərəf bilmişdir

1



Şair belə bir əsər yazmağa milli-dini borcu kimi baxmış və bunu özünə-



məxsus  şəkildə  əsaslandırmışdır: "Bütün çağlarda məclis və  yığıncaqlarda 

Kərbəla vaqiəsi və  şəhidlərin müsibəti  ərəbin  şərəfli adamları  və  əcəmin 

böyükləri tərəfindən söylənilir. Ancaq bəşəriyyətin böyük bir hissəsini təşkil 

edən türklər kitabların səhifələrinin artıq sətirləri kimi məclislər cərgəsindən 

kənarda qalıb həqiqətləri anlamaqdan məhrum qalırdılar. Bu səbəbdən, 

matəm məclisi işarə ilə mənə hücum etdi və əli ilə yaxamdan tutaraq dedi ki, 

Kərbəla şahının nemətinin süfrəsində böyüyən vurğun Füzuli! Nola ki, yeni 

tərzdə yazan olasan və cömərdlik tutub türkcə bir məqtəl yazasan ki, fasihlər 

(gözəl danışanlar) türk dilində dinləyərək fayda tapalar və  məzmunu 

anlayaraq ərəb və əcəm dillərinə möhtac olmayalar".

2

 

Dərd əlindən ürəyi çatlayan insanı ovundurmaq üçün Kərbəla hadisəsini 



qələmə almağı  şərəf işi sayan, buna milli-dini borc kimi baxan mütəfəkkir 

Füzuliyə “Hədiqətüs-süəda”nı yazmaqda yaşadığı mühitin də böyük təsiri 

olmuşdur.

3

 



Mövlana Məhəmməd Füzulinin Kərbəla  şəhidlərinə üz tutmasını, bu 

mövzuda ana dilində ölməz məqtəl nümunəsi yazmasını şərtləndirən bir sıra 

amillər olmuşdur. Həmin amillərdən birincisi, şübhəsiz ki, dahi sənətkarın 

                                                 

 AMEA, M. Füzuli adına Əlyazmaları İnstitunun dissertantı. 



1

  Səfərli  Ə.  Şəhidlik abidəsi. - "M.Füzuli. "Hədiqətüs-süəda" (Ön söz). Bakı, 

"Gənclik", 1993.

 

2



 M. Füzuli.Hədiqətü-süəda. Bakı, Gənclik.1993 (Giriş: Ə. Səfərli) 

3

 . Füzuli. Əsərləri. Altı cilddə. VI cild. Bakı, Ön söz. Ə. Səfərli “Şərq-Qərb”, 2005. 



 Ceyhun Şakir oğlu AĞAYEV 

318 


Kərbəla  şəhidlərinin uyuduğu müqəddəs torpaqda böyüyüb boya-başa 

çatması,  şairin uşaqlıqdan həmin müqəddəs  şəxsiyyətlərin pak ruhu və 

nəfəslərini hər an duyması, o həzrətlərə bəslədiyi sonsuz və dərin məhəbbəti, 

içdən gələn səmimi duyğuları olmuşdur. Şair farsca yazdığı məşhur qitəsində 

məqamının, məskəninin Kərbəla olduğunu, buna görə  də  şeirinin böyük 

hörmət qazandığını iftixar hissi ilə bildirir: 

 

Çun xak-e Kərbələst, Fozuli, məğam-e mən, 



Nəzməm be-hər koca ke rəsəd, hormətəş rəvast. 

Zər nist, sim nist, qouhər nist, le'l nist, 

Xak əst şe'r-ə bənde, vəli xak-e Kərbələst.

4

  



(Ey Füzuli, məskənim çün Kərbəladır şerimin 

Şöhrəti hər yerdə vardır, xəlq onun müştaqıdır, 

Nə qızıldır, nə gümüş, nə lə'lü nə mirvarıdır, 

Sadə torpaqdırsa, lakin Kərbəla torpağıdır.) 

 

Füzulinin Nəcəf və Kərbəla şəhərlərində imamların ziyarətgah yerlərində 



xidmət etməsi və oradan maaş alması da məlumdur

5

. İkinci mühüm bir amil 



isə Füzulinin həyata baxışı, dünyagörüşü ilə bağlıdır. Füzulinin əsərləri 

göstərir ki, dini elmləri dərindən öyrənən şair inancına, dünyagörüşünə görə 

Allaha sidq ürəkdən inanan sadiq bir şəxs olmuşdur.  Şairin Məhəmməd 

peyğəmbərə (s.ə.s) həsr etdiyi nətləri, "Mətlə'ül-i e'tiqad" əsəri, onun dini-

fəlsəfi görüşlərini qabarıq və parlaq şəkildə əks etdirir.  

Üçüncüsü, Peyğəmbərin (s.ə.s) nəvəsi imam Hüseynin (r.a) həyat yolu 

və əqidəsi yolunda şəhidlik zirvəsinə yüksəlməsi Füzuli yaradıcılığının ana 

xəttini təşkil edən eşq fəlsəfəsinə çox doğma və yaxın idi. 

Nəhayət, "Hədiqətüs-süəda"nın ortaya çıxmasını  şərtləndirən daha bir 

başlıca amil, yuxarıda qeyd edildiyi kimi, Füzulinin milli təəssübkeşlik hissi, 

vətəndaşlıq qeyrəti, həmvətənlərinə xeyirxahlıq etmək niyyəti ilə bağlıdır. 

İslam cəmiyyətinin böyük bir hissəsini təşkil edən türklərin ana dilində 

                                                 

4

 Fuzuli. Seadete erenlerin ve ya Kerbela şehitlerinin bahçesi. Çağdaş türk diline 



çeviren ve nazme çeken Mehmet Faruk Gurtunca. İstanbul. 1970. 1980, 

5

  Səfərli  Ə.  Şəhidlik abidəsi. - "M. Füzuli. "Hədiqətüs-süəda" (Ön söz). Bakı, 



"Gənclik", 1993, s. 3-20.

 


Füzuli nəsrinin şah əsəri: “Hədiqətüs-süəda” 

319 


Kərbəla mövzusunda bir kitabın olmadığını nəzərə alan şair həmvətənlərinin 

bu ehtiyacını ödəməyi özü üçün vətəndaşlıq borcu, müqəddəs vəzifə sayaraq 

"Hədiqətüs süəda"nı yazmağa canla-başla girişir və belə bir ölməz sənət 

əsərini ortaya qoyur. Bu amillərdən hər biri bu və ya digər dərəcədə 

"Hədiqətüs-süəda"nın baş mövzusu-Kərbəla müsibəti və əsas ideyası – şərə 

və zülmə, haqsızlıq və  ədalətsizliyə qarşı etiraz və qiyamın, bu yolda 

şəhidliyin tərənnümü ilə  sıx surətdə bağlıdır. Lakin əsərin  əsas ideyası ilə 

daha möhkəm bağlı olan amil, fikrimizcə, üçüncü amildir - Füzuli 

yaradıcılığı üçün şah mövzu olan eşq anlayışı, eşq fəlsəfəsidir. 

"Hədiqətüs-süəda"nın  əsas mövzusunun eşq olmasını  əsərin "dibaçə" 

adlanan giriş hissəsinin məzmunu  əyani  şəkildə sübut edir. "Hədiqətüs-

süəda"nın (eləcə  də "Rövzətüş-şühəda"nın) "dibaçə"sində  eşqdən söz açılır 

və onun bəla ilə sıx bağlılığı irfani-təsəvvüf görüşləri baxımından açıqlanır. 

"Dibaçə"nin elə ilk cümlələrində "məhəbbət meydanının bəlakeşlərinin" 

Allah-Təala tərəfindən yada salınması  və bununla bağlı Qurani-Kərimin 

Bəqərə surəsinin yuxarıda qeyd olunan 155-ci ayəsi verilir. Daha sonra eşqlə 

bəlanın bağlılığına dəlil olaraq "Sevən, sevilən  şəxs həmişə  bəla və 

müsibətdə olar" hədisi və bir ərəb zərbi-məsəli - "Qızıl üçün od lazım olduğu 

kimi, məhəbbət üçün də bəla gərəkdir" örnək kimi göstərilir. Və nəhayət, bu 

fikrin məntiqi nəticəsi kimi sonuncu peyğəmbərin belə bir kəlamı yada 

salınır: "Allah sevdiyi xalqı bəlalara düçar edir". Füzuli eşq və bəla ilə bağlı 

bu fikirlərini şeirlə belə ifadə edir: 

 

Behcətəfzayi-məhəbbətdir bəla, 



Kim bəla-atəş, məhəbbətdir-təla.

6

  



[Bəla məhəbbət üçün sevinc artıran bir nemətdir,  

Bəla-oddur, məhəbbət-qızıldır.] 

 

İstər "Hədiqətüs-süəda"nın baş  qəhrəmanı  Kərbəla meydanının sultanı 



həzrət imam Hüseyn (r.a), istərsə  də  şəhidlik mövzusu ilə bilavasitə bağlı 

olan başqa surətlər -həyatda bəla və müsibətlə üzləşən Adəm və Nuh, 

İbrahim və Yaqub (r.a) kimi peyğəmbərlər, sonuncu peyğəmbər həzrət 

                                                 

6

 Füzuli M. Hədiqətüs-süəda (müasir əlifbaya tətbiq edən Həsən Məcidzadə Savalan, 



elmi redaktor Mirza Rəsul İsmayılzadə). Qum, 1374 (1995). 

 Ceyhun Şakir oğlu AĞAYEV 

320 


Məhəmməd (s.ə.s), o həzrətin qızı Fatimə (r.a), imam Əli (r.a) və övladı 

imam Həsən (r.a) üçün başlıca səciyyəvi xüsusiyyət -bu şəxsiyyətlərin ilahi 

məhəbbət ilə yaşayıb  əsərlər yazmağı, bu yolda canlarından belə keçməyə 

hər zaman, hər an canla-başla razı olmalarıdır.    

"Hədiqətüs-süəda" qəhrəmanları bir sıra xüsusiyyətlərinə görə Füzulinin 

türkcə divanındakı qəzəllərin lirik qəhrəmanına bənzəyir. Bu qəhrəmanlar da 

Füzulinin lirik qəhrəmanı kimi dərin kamal və yüksək  əqidə sahibləridir--

müdrik, kamil və yetkin insanlardır. Belə insanlar tutduqları yoldan dönmür, 

həyatın mənasını ilk və  əzəli varlıq saydıqları Allaha (c.c) qovuşmaqda 

görür, bu yolda canlarından belə keçməyə  hər an hazır olurlar. Məsələn, 

əsərin ilk babında-İbrahim peyğəmbər haqqındakı  fəsildə belə bir məşhur 

epizod təsvir olunur. İbrahim peyğəmbər ilahi hökmü ilə yeganə  oğlu 

İsmayılı qurban kəsmək üçün apararkən  İblis bundan xəbər tutur. İblis 

əvvəlcə  İsmayılın anası  Həcərin yanına gələrək ona deyir ki, İbrahim oğlu 

İsmayılı ilahi hökmü ilə qurban kəsmək üçün aparmışdır.  İblis güman edir 

ki, ana qəlbi övlad dağına dözməyəcək, Həcər bu işə razılıq verməyəcək. 

Lakin Hacər İblisə belə cavab verir: 

 

Can ilə bizdən əgər xoşnud olur cananımız,  



Cana minnətdir anın, qurban olsun canımız.

7

  



 

Həcərdən bu cavabı  eşidən  İblis  İsmayılın atasını -qoca İbrahimi yola 

gətirməyə, bu qərarından  əl çəkmək üçün dilə tutmağa çalışır.  İbrahim isə 

deyir: 


 

Dərdi-eşqi-yar könlüm mülkünün sultandır, 

Hökm anın hökmüdür, fərman anın fərmandır.

8

  



 

Əsərdə  təsvir olunan qəhrəmanların hər biri-xüsusilə  də  Kərbəla 

meydanının qəhrəmanları, öz ölümləri ilə  əbədiyyətə qovuşan  şəhidlər bu 

amalla yaşayır və bu əqidə  uğrunda canlarını qurban verirlər. Onların 

                                                 

7

 M. Füzuli.Hədiqətü-süəda. (Tərtib edənlər: Azərbaycan EA müxbür üzvü, prof. 



Ə.Səfərli, filol.e.n. M.Nağısoylu, N.Göyüşov. Bakı, “Gənclik”.1993.  

8

 Yenə orada.  



Füzuli nəsrinin şah əsəri: “Hədiqətüs-süəda” 

321 


əqidəsinə görə bu fani dünyada əzab çəkməyə, bəla ilə üzləşməyə hazır olan 

insanlar ilahi dərgahına layiqdirlər: 

 

Qabili-feyzi-bəla şayisteyi-dərgah olur, 



Heç şək yox kim, bəla məxsusi-əhlullah olur.

9

 



 

“Hədiqətüs-süəda”  əsərində  bəla və müsibətlə üzləşən ilk belə insan 

Adəm peyğəmbərdir. Füzuliyə görə bu dünyada bəla çəkməyənə insan 

demək olmaz: 

 

Adəm ki, fəzayi-alama basdı qədəm,  



Ənduhü bəlayə əvvəl oldu həmdəm. 

Məxsusdur Adəmə bəlayi-aləm

Aləmdə bəla çəkməyən olmaz adam

10

.  



 

Füzuli insan təbiətindəki qəmə, kədərə meylliliyi ilk insanın yaranışı ilə 

bağlı  aşağıdakı dini rəvayətlə bağlayır. Tanrı insanı yaratmamışdan öncə 

Əzrailə hökm edir ki, yer üzündəki bütün əşyalardan bir qədər torpaq yığsın. 

Sonra isə bir buluda əmr edir ki, həmin torpağın üstünə  qırx gün yağış 

çiləsin. Bulud otuz doqquz gün ərzində  qəm və  kədər bulağından nəm 

çəkərək yağmurunu yığılmış torpağın üzərinə ələyir. Yalnız qırxıncı gün o, 

sevinc çeşməsindən nəm çəkərək torpağa yağış çiləyir. Beləliklə, həmin 

yağışlarla torpağın qarışığından Adəm yaranır. Buna görə  də Adəmin 

cövhərində, mayasında sevincə nisbətən qəmin payı çox olur. Qeyd edək ki, 

Quran qissələrində olan bu epizoda Cəlaləddin Rumi və Hafiz Şirazi kimi 

məşhur söz ustaları da öz əsərlərində toxunmuşlar

11

. Beləliklə, insanın 



həyatda bəlalarla üzləşməsi, həyatda dərd-qəm çəkməsi "Hədiqətüs-süəda" 

əsərində təbii və zəruri bir hadisə kimi mənalandırılır. İmam Hüseyn (r.a) və 

silahdaşları da həyatda bəla və zülmlə üz-üzə gəlirlər. 

 "Hədiqətüs-süəda"nın IX babında imam Hüseynin (r.a) Məkkədən 

Kufəyə doğru hərəkətinin təsviri səhnəsində belə bir epizod vardır. Kərbəla 

                                                 

9

 Yenə orada. 



10

 Yenə orada. 

11

 Cavad Heyət Azərbaycan ədəbiyyatına bir baxış. Bakı, “Yazıçı”, 1993. 



 Ceyhun Şakir oğlu AĞAYEV 

322 


torpağına hələ çatmamış imam Hüseynə (r.a) xəbər verirlər ki, Ona 

məktublar yazıb Kufəyə  dəvət edən kufəlilər xəyanət ediblər.  İmamın (r.a) 

elçisi Müslim Əqil  şəhərdə  şəhid olub və onların yolunu böyük bir qoşun 

dəstəsi kəsibdir.  İmam Hüseyn (r.a) üzünü silahdaşlarına tutaraq deyir ki, 

mən bu bəla dəryasına doğru getməliyəm. Sizə icazə verilir ki, geri 

qayıdaraq bu bəladan qurtulasınız. İmamın (r.a) sadiq silahdaşları Ondan üz 

döndərməyərək onları gözləyən bəladan çəkinmədiklərini bildirirlər. Füzuli 

bu epizodu nəsrlə verdikdən sonra imamın silahdaşlarının sözlərini şeirlə də 

verir. Maraqlıdır ki, Füzuli həmin insanları “aşiq” adlandırır. Füzuli 

qəzəllərindəki “aşiq” kimi onlar da bəladan qorxmur və  eşq meydanında 

canan uçün canlarından keçməyə hazır olduqlarını bildirirlər: 

 

Biz bəladan incinib, bidaddan vəhm etməziz, 



Nəqdi-canın sərfi-canan eyləyən aşiqləriz,  

Eşq meydanmda bidadü bəladən dönməyib,  

Rastrəv salikləriz, sabitqədəm sadiqləriz.

12

 



 

Xatırladaq ki, Füzuli bu misraları imam Hüseynlə (r.a) bərabər Kərbəla 

düzündə  şəhid olanların dilindən vermişdir. Deməli, Füzuliyə görə, öz 

əqidəsi yolunda şəhid olanlar eşq meydanında canından keçən aşiqlər 

kimidir, çünki onlar bu fədakarlığı Allaha qovuşmaq üçün edirlər. 

Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, "Hədiqətüs-süəda"  əsərində imam 

Hüseynin (r.a) silahdaşları  sırasında Müslüm Azərbaycanidən və onun 

oğlundan da danışılır: 

"Andan sonra Müslümi-Azərbaycani saqiyi-bəzmi-rəzm olub, nəreyi-

məstanə ilə günbədi-gərdunə sədalar bıraxub, çox bixəbərləri cami-fənadan 

sərməst etdi. Gah şəmşiri atəşbarla rəzm edib, gah tiri-tizrəftarla müharibə 

qılurkən kəsrəti-cərahətdən zəf olub mərkəbindən düşdü. Həzrət  İmam və 

Həbib Məzahir üzərinə gəlüb, anı mərəkədən çıxarub, səfi-sipahə yetürdikdə 

hənuz həyatmdan bir rəməq var idi. Həzrət İmam ayıtdı: "Ey Müslüm, əhli-

behiştə salamım yetür ki, bən dəxi mütəaqib gəlməkdəyəm". Müslüm göz 

açıb, təbəssüm qılub, bu məzmunla guya oldu ki: Şeir: 

                                                 

12

 M. Füzuli.Hədiqətü-süəda. (Tərtib edənlər: Azərbaycan EA müxbür üzvü, prof. 



Ə.Səfərli, filol.e.n. M.Nağısoylu, N.Göyüşov. Bakı, “Gənclik”.1993. 

Füzuli nəsrinin şah əsəri: “Hədiqətüs-süəda” 

323 


Ey xoş ol saət ki, can sərfi-rəhi-canan ola,  

Göstərib aşiq vəfa məşuqinə, qurban ola. 

 

Həbib Məzahir ayıtdı: "Ey Müslüm, əgər bilsəydüm ki, səndən sonra 



alduğumı, iltimasi-vəsiyyət edərdüm". Müslüm ayttdı: “Ey Həbib, vəsiyyət 

budur ki, həzrət ana canun fəda qılasan və anun xidmətin səadəti-dünyavü 

axirət biləsən”. Bu təkəllümdə ikən ruhu ahəngi-rövzeyirızvan etdi"

13



"Hədiqətüs-süəda"da bu epizoddan sonra bir cümlə ilə Müslüm 

Azərbaycaninin oğlunun meydana girib atasının intiqamını aldıqdan sonra 

şəhıd olması  təsvir olunur

14

. Bu səhnənin təsvirindən sonra aşağıdakı beyt 



verilir:  

Xoş ol arif ki, bildi mülki-dünyanın sərəncamın, 

Həyatından təməttə bulmayıb, içdi əcəl camın.

15

  



 

Bu beytdə Füzulinin işlətdiyi “arif” sözü diqqəti cəlb edir. Daha çox sufi 

ədəbiyyatı üçün səciyyəvi olan bu söz Müslüm Azərbaycaninin oğluna 

(eləcə də imam Hüseynin (r.a) başqa silahdaşlarına) aiddir. Deməli, Füzuli, 

yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi, imam Hüseynin (r.a) silahdaşlarının 

həyatın mənasını Allaha (c.c) qovuşmaqda görən sufılərə  bənzədir, onları 

gah "aşiq", gah da "arif' adlandırır. Qeyd edək ki, Müslüm Azərbaycani və 

oğlu ilə bağlı epizod "Rövzətüş-şühəda" əsərində də vardır. Lakin "Rövzətüş 

şühəda" əsərində Müslüm bir qədər fərqli şəkildə, Müslüm bin Əvsəcə kimi 

verilir və onun Azərbaycandan olduğu, imam Əlinin (r.a) yanında Quran 

oxuduğu, imam Əlinin (r.a) onu qardaş adlandırdığı göstərilir

16

. Hər iki 



əsərdə Müslümün və oğlunun döyüş meydanına atılması va həlak olması ilə 

bağlı hadisələrin təsviri isə demək olar ki, eynidir. Maraqlıdır ki, hər iki 

əsərin daha bir yerində Müslüm Əvsəcə adlı bir şəxsin adı çəkilir

17



                                                 

13

 M. Füzuli.Hədiqətü-süəda. (Tərtib edənlər: Azərbaycan EA müxbür üzvü, prof. 



Ə.Səfərli, filol.e.n. M.Nağısoylu, N.Göyüşov. Bakı, “Gənclik”.1993. 

14

 Yenə orada. 



15

 Yenə orada. 

16

 Hoseyn Vaiz Kaşefi. Rövzat oş-şöhəda (daşbasma çapı). Azərbaycan MEA Əİ, 



XIV-157. 

17

 M. Füzuli.Hədiqətü-süəda. (Tərtib edənlər: Azərbaycan EA müxbür üzvü, prof. 



Ə.Səfərli, filol.e.n. M.Nağısoylu, N.Göyüşov. Bakı, “Gənclik”.1993. 
1   ...   22   23   24   25   26   27   28   29   ...   37




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə