MÜbariz yusifov m IL Azərbaycan Respublikası Prezidentinin



Yüklə 4,66 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə6/10
tarix06.05.2017
ölçüsü4,66 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

75

 

53

* ^  


V

Mübariz  Yusifov

«Xosrov  və  Şirin»  əsərində  «Məhinbanunun  yerinə 

Şirin»in  taxta  çıxması  hekayəsində  Şirinin  taxta  çıxması  ilə 

zülmün  sona  çatması  və  ədalətin  bərqərar  olunması  təsvir 

edilir:

Ədalətlə etdi rəiyyəti şad 



Məhbuslar olundu həbsdən azad 

Zülmdən qurtardı bütün məzlumlar 

Dünyada zülmdən qalmadı əsər.

Ədlindən dostlaşdı kəklik, qaraquş 

Gördülər qurd,  qoyun həmsöhbət olmuş 

Nə var yaxın,  uzaq bütün cəmaət 

Dedilər:  «Var bunda səxa, ədalət».

X-Ş, 2004,  159.

«Yeddi 

gözəl» 


poemasında 

Bəhramın 

atasının 

zülmündən  cana  doymuş  iranlılar  Bəhrama  məktub  yazıb 

xalqın onu şahlığa layiq görmədiyini bildirdilər:

Xam iş gördü atan, neyləyim, ancaq 

Tacın kölgəsindən sən oldun uzaq 

El onun zülmündən heyrətdə qaldı 

Bu üzdən zülmkar adını aldı.

Qəzəblənib tökmüş məmləkətdə qan 

Gah azğın olmuşdur, gah da qudurğan 

Y G.  2004,  79.

Bəhramın  atası  Yəzdkürdün  zülmü  elə  bir  zülmdür  ki, 

Yəzdkürd  durduqca  zülm  də  ona  yoldaş  olmuşdu.  Yəzdkürd 

insanlara verdiyi  əzabdan ibrət götürən şahlardan deyildi.  Ona 

görə  o  öləndən  sonra  xalq  da  onun  varisinə  rəğbət 

göstərməyə meylli  olmamışdi:

Görmüş Yəzdkürddən ölkə əziyyət 

Odur alınmadı  saya bu cürət 

Dedilər,  Bəhrama yaxın getməyək 

Ölümdən xəbərdar onu etməyək.

76

Nizamidə  azorbaycançılıq

Ərəblərə xəznə, səltənət verər 

Farsa əzab verər, əziyyət verər.

Y G ,  2004,  73.

Bəhramın  atası  zülmkar  olsa  da  Bəhram  özü  xalqdan 

ibrət  götürür.  Əhalini  ədalətlə  idarə  edir.  Hər  şeyə  ədalət 

gözü  ilə  baxan  Bəhram  camaatı  vəzir  Rast  Rövşənin 

zülmündən xilas  edir.  Çünki  Rast Rövşən Bəhramın eyş-işrətə 

qurşandığından istifadə edib insanlann haqqını tapdalayırdı.

«İskəndəmamə»də  ədalətin  zülmə  qalib  gəlməsi  başqa 

cür mənalandırılır.  İskəndər fatehdir.  O  da vuruşur.  Vuruşma­

da  aydındır ki,  tökülən qanlann haqq-nahaq  olduğu  heç  nə  ilə 

ölçülmür.  Ancaq  İskəndər o ölkələrdə  döyüşə  girişir ki,  orada 

insanlar  zülm  və  əzab  görürlər.  Ölkənin  hökmdarı  isə  bu 

zülmü  və  əzabı  azaltmaq  əvəzinə,  xalqın  rifahına  hansısa  bir 

əməli  tədbir görmək əvəzinə  get-gedə  daha  da  azğınlaşır.  Bu 

yerdə  İskəndər xalqın  xilaskarı  kimi  döyüşə  girir və  o  ölkədə 

ədaləti  bərqərar  edir.  Məsələn,  İskəndərin  Zəngibar  padşahı 

ilə  döyüşü və  qələbəsi,  İran  şahı  Dara  ilə  döyüşü  və  qələbəsi 

ədalətin  zülm  üzərindəki  üstünlüyünün  bariz  təcəssümüdür. 

İskəndər İrandan  Hindistana,  oradan  da  Çinə səfər edir.  Lakin 

o  yerlərdə  döyüşmür,  qanlar  tökmür.  Çünki  həmin  yerlərdə 

hökmdar  olan  ölkə  başçıları  İskəndərin  məqsədinin  işğalçılıq 

yox,  insanlara  və  insan  cəmiyyətinə  azadlıq gətirmək  olduğu­

nu  başa düşüb  dərk  edirlər.  İskəndər qıpçaq çölündə  bu  çöllü- 

lərlə  də  döyüşmür.  Yalnız  onların  adətlərini  bəyənmədiyini 

söyləyir.  Əhali  İskəndərin  qadın  isməti  barədəki  nəsihətini 

qəbul  etmədikdə  İskəndər  bunu  ağıl  vasitəsi  ilə  təlqin  edir. 

Bebəliklə,  qıpçaq  çölündə  açıq  gəzən  qandınlar  örtülülüyü 

daha üstün  sayıb  İskəndərin  göstərdiyi  yolun  doğru olduğunu 

başa düşürlər.  İskəndər özü də deyir ki,  mənim məqsədim qan 

tökmək  yox,  ölkədə  ədalətlilik,  insanlara  səadət,  insan 

cəmiyyətinə azadlıq gətirməkdən ibarətdir.  Məsələn,  Rumdan 

İrana gəlməyinin məqsədini  belə bəyan edir:

77 2 ^ *


Mübariz  Yusifov

İrana mən özüm gəlmədim Rumdan 

Bu mülkə göndərmiş böyük yaradan 

Haqqı və batili ayırd etdim mən 

Alır bağlı qıfıl açan məndən 

Nə dünya üstünə alov tək axdım 

Nə də ki,  səbəbsiz bir xırman yaxdım 

Kimsənin qəlbini haqsız qırmaram 

Qırsam da varımdır əldə mumiyam.

İ, I,  188.

İskəndərin  əqidəsi  bu  olmuşdur  ki,  müharibələrə 

qoşulmuş  olsa  belə,  nəticəsi  ədalətlilik,  insanların  rifahı 

olsun.  Yəni  Allahın  haqq  və  ədaləti  insan  cəmiyyətində 

bərqərar  olsun.  İskəndərin  qılıncı  ilə  zalımlar  məhvə  düçar 

olsun,  məzlumlar  səadətə  çatsın.  İskəndər  özü  də  bu  barədə 

belə deyir:

Adəmtək Qüdsdə eylədim məskən 

K əbə həlqəsinə əl yetirdim mən 

Mən hansı  bir yerə etdimsə səfər 

Ədalətlə bilik qazandı ellər.

İ, II, 2004,190.

Nizami  ədalətli  cəmiyyətin  nə  zamansa  yaranacağına 

inanırdı. 

Ancaq  bu  ədalətli 

cəmiyyətdə  quruculuğun, 

idarəçiliyin necə olacağı barədə təkcə Nizami dövründə deyil, 

Nizamidən  əvvəlki  dövrlərdə  də  konkret  bir  fikir  və  ideya, 

təsəvvür  və  təəssürat  mövcud  deyildi.  Odur  ki,  ədalətli 

cəmiyyət  haqqındakı  ideyalar  öz  vaxtında  təsəvvürlərdə 

formalaşmış  əqli  və  mənəvi  bir  inqilab  sayıla  bilərdi.  Onun 

ictimai  inqilaba  çevrilməsi  üçün  zamanlar tələb  olunurdu.  Ni­

zami  öz  əsərlərində  belə  bir  cəmiyyətin  təməlində  azadlığın, 

sərbəstliyin,  haqq  və  ədalətin  bərqərar  olunmasını  vacib 

hesab  edirdi.  Ancaq həmin  cəmiyyətdə  hökmdar olmalıdırmı? 

Olsa necə olacaq,  olmasa necə olacaq,  azadlığın özü necə əldə 

olunacaq?  Bunlar  müəmmalı  idi.  Əlbəttə  ki,  Nizami  üçün 

qaranlıq  deyildi  ki,  azadlıq  cəmiyyətdəki  buxovlann  qırılması

78  2 ^ *

Nizamidə  azərbaycançılıq

ilə  başa  gəlməlidir.  O  nahaq  yerə  Fərhadı,  Məcnunu,  Sokratı 

çöllərə,  tənhalığa  çəkmirdi  ki!  Onlar  çöldə  və  tənhalıqda 

cəmiyyət  sıxıntısından  azad  ididər.  Ancaq  bundan  cəmiyyət 

nə  qazanırdı,  tənhalığa  çəkilənlər  nə  əldə  edirdilər?  Onların 

qazancı  o  olurdu  ki,  cəmiyyət  qınağına  tuş  gəlirdilər.  Cəmiy­

yət  isə  öz  axarında  davam  edirdi.  Nizami  zalım  hökmdarları 

ya ağıllandmrdı, ya da məhv edirdi ki, yerinə ədalətlisi gəlsin, 

insan  cəmiyyəti  azad  nəfəs  alsın.  Ancaq  onun  ədalətli  hökm­

darları  ya eşy-işrətə  qoşulub cəmiyyətdən aralı  düşürdü,  ya da 

özlərindən  sonrakı  xələfləri  yenə  də  əvvəlki  ənənəni  davam 

etdiridi.  Ona  görə  də  Nizami  özü  də  variantlar  axtarırdı.  Elə 

variantlar  ki,  ağlasığan  olsun,  inandırıcı  görünsün.  Bir  sözlə, 

poemalan  yaratmaqdan  Nizaminin  məqsədi  hansısa  şahın 

könlünü oxşamaq və ya tarixə öz adını yazan hökmdarları vəsf 

etmək  deyildi.  Nizaminin  apıalı  ancaq  azad  cəmiyyətin  necə 

olacağının  axtarışına  çıxmaq  və  özünün  yaşadığı  ölkədə 

fıravanlığın və ədalətliliyin necə  bərqərar olacağı  barədə  fikir 

yaradıb  onu  gələcək  nəsillərə  ərməğan  etmək  idi.  Ona  görə 

də  Nizami  düşünürdü  ki,  bəlkə  elə  bir  cəmiyyət  qurula  ki, 

əfsanəvi  amazonkalar  ölkəsində  olduğu  kimi  burada  qadınlar 

hökmdar  olsun.  Qadın  hökmdarlar  isə  kişi  hökmdarlardan 

fərqli  olaraq  eyş-işrətə  meyl  göstərməsinlər,  içki  məclislərinə 

qurşanmasınlar,  hərəmxanalarda  saysız-hesabsız  qadınlar 

saxlamasınlar ki,  padşah öləndə onlar başlı-başına qalmayalar. 

Nizami 


qadın 

hökmdarların 

nümunəsində 

əvvəlcə 


Məhinbanunu  seçir.  Məhinbanu  hökmdardır.  O  zaman  ərəb­

lərin  «Ərmən»  adlandırdıqları,  böyük  Azərbaycan  ərazisinin 

hökmdarıdır. 

Hadisələrin  təsvirindən  məlum  olur  ki, 

Məhinbanunun  hökmdarlıq  etdiyi  yerlərdə  əhali  yaxşı 

yaşayır,  bolluq  və  firavanlıqdır.  Məhinbanudan  sonra  isə  o 

yerlərin ixtiyarı  Şirinə keçir.  Ancaq necə də olsa Məhinbanun 

hakimiyyəti  zamanı  çətin  həyat  keçirən  insanlar  da  varmış. 

Şirinin  hakimiyyətində  isə  çətinliklər  aradan  qalxır.  Ölkə 

ədalətlə idarə  olunur.  Şirinin ədalətliliyi,  hətta,  ölkədə  bolluq 

və firavanlıq baş verməsinə səbəb olur:

79


Mübariz  Yusifov

Bolluq oldu,  hər şey məhsul gətirdi 

Bir buğda  dənəsi  yüz dən yetirdi.

Şahın niyyətləri xoş olsa əgər 

Otdan gül yerinə gövhərlər bitər 

Pisniyyət bir ağac  quru budaqdır 

Bolluq xoş niyyətdən yaranacaqdır.

X-Ş,  2004,  159-160.

Doğrudur,  Nizami  Məhinbanunu  və  Şirini  ədalətli 

hökmdar  kimi  təsvir  edir.  Onların  ədalətli,  xoşbəxt  bir 

cəmiyyət  quruculuğunun  təməlini  yaratmalarına  nikbinliklə 

baxır.  Ancaq,  əlbəttə  ki,  bu  Nizamini  tam  qane  edir,  deyə 

hökm  vermək  yanlışlıq  olardı.  Çünki  Nizami  bundan  sonrakı 

mərhələdə  qələmə  aldığı  «İskəndəmamə»də  yeni,  başqa  bir 

qadın  hökmdar  obrazı  yaradır.  Bu  xoşbəxt  cəmiyyət 

quruculuğunun  qadın  nümayəndəsi  Nüşabədir.  Nüşabə  və 

onun  yaratdığı  xoşbəxt  cəmiyyət  Nizami  tərəfindən  belə 

təqdim edilir:

Belə nəql  edir söz xəzinədarı 

Köhnə xəzinənin adlı  saları 

Hakim qadın varmış, adı Nüşabə 

Uymuş  il uzunu keyfə,  şərabə 

Erkəksiz yaşayan bu dişi  ceyran 

Gözəldi,  göyçəkdi  erkək tovuzdan 

İskəndər saraya gəlincə ordu 

Çadırlar başını əflakə vurdu 

Gördü bir şənliklə  yoğrulmuş cənnət 

Etdi əkinlərə,  çaylara heyrət 

Sordu:  «Bu şən ölkə kimindir, kimin?

Kim burda padşahlıq edir,  söyləyin 

Dedilər:  «Gördüyün bu var,  bu yatır 

Bu gözəl topaqlar bir qadınındır.

Günahsız qadındır,  ancaq tacı var

80

Nizamidə  azərbaycançılıq

Bir əskər üzünü görməz bu sərdar.

Pərdə arxasında keçirir həyat 

Doğma ölkəsinə verir qol-qanad.

İ, I, 2004,  103-104.

Nizami  Nüşabənin  və  onun  ölkəsini  nə  qədər  tərifləsə 

də,  görünür,  bu quruluş da onu qane  etmir.  Çünki  ölkə  firavan 

olsa  da  özünün  suverenliyini  qorumaq  gücündə  deyildir. 

Nüşabənin  ölkəsi  zamanın  təcavüzkarlar  sınağından  çıxa 

bilmir.  Ölkəsi  yadellilər  tərəfindən  dağıdılır,  özü  isə  əsir 

düşür.  Yalnız  İskəndərin  müdaxiləsi  ilə  Nüşabə  əsirlikdən, 

ölkəsi  isə  işğaldan  qurtarır.  Nizami  bu  epizodu  bəlkə  də  ona 

görə  əsərə  daxil  edir ki,  qadın  nə  qədər ədalətli  olsa  da  onda 

çatışmayan əlamət kişi cəsarətidir.

Nizami  Məhinbanunu,  Şirini,  Nüşabəni  hökmdar  kimi 

təkcə  ona  görə  ideallaşdırmır  ki,  qadın  qəlbi  nazik  olur. 

Qadının mənəvi aləmində haqq-ədalətə meyl  daha güclü olur. 

Həm  də  qadın  hökmdarların  obrazını  yaratmaqdan  məqsəd 

odur  ki,  Azərbaycan  qadınının  vəzifəsi  təkcə  ev  işləri 

görməklə  məhdudlaşmamalıdır.  Qadın  qəhrəman da  ola bilər, 

yaradıcı  şəxsiyyət də  ola bilər,  sənətkar da ola bilər,  siyasətçi 

də  ola bilər.  Doğrudur,  folklorumuzda,  xüsusən  «Kitabi-Dədə 

Qorqud»da  qəhrəman  qadınlarımızın  Selcan  xatun,  Burla 

xatun,  Banuçiçək  kimi  təsəvvürlərdə  heykəlləşmiş  obrazlan 

vardır.  «Koroğlu»  dastanında  Nigar  xanım,  Telli  xanım, 

Dünya  xanım  kimi  ağıllı,  tədbirli  qoçaq  qadınların  adı  çəkilir. 

Ancaq  real  tariximizdə  siyasətçi  qadın  kimi  Ağqoyunlu  Uzun 

Həsənin  anası  Sara  xatun  (XV  əsr),  Quba  xanı  Fətəli  xanın 

arvadı Tutubikə (XVIII əsr), Cavad xanın arvadı  Bəyim xanım 

(XIX  əsr)  və  digər  igid  şəxsiyyətlər  məşhurdur.  Nizami 

hökmdar  qadın  obrazlannı  yaratmaqla  həm  də  onu  demək 

istəyirdi  ki,  Azərbaycan  ölkəsi  qadınından,  kişisindən  asılı 

olmayaraq  intellektual,  ağıllı,  düşüncəli,  haqq-ədalət  amallı 

insanların vətənidir.

81


Mübariz  Yusifov

Nizami  azad,  firavan  və  daha  dəqiq  desək,  ideal  bir 

cəmiyyət  axtanşına  öz  qəhrəmanı  İskəndərlə  birlikdə  səfər 

edir və  onu  qeyri-müəyyən  bir  Şimal  ölkəsinə  gətirib  çıxanr. 

Burada,  artıq,  avtoritar rejim  yoxdur,  ölkə  bir nəfərin  İradəsi­

nə tabe  deyil,  burada hər şey insanlara xidmət edir.  Bu cəmiy­

yətdə  xəstələnən  də  azdır,  ölən  də.  Burada  insanın  ehtiyacı 

üçün hər şey vardır.  İnsanlar heç  nəyin çətinliyini  çəkmir.  Öl­

kənin  sabitliyi  isə  insanlann  düzgün  olduğu  səbəbindən  ilahi 

bir qüvvə ilə  qorunur.  O yerin  sakinləri  ölkələrinin ictimai qu­

ruluşu barədə belə məlumat verirlər:

Bizdə bərabərdir hamının van 

Bərabər bölərik bütün mallan 

Bizə artıq deyil heç kəsdən heç kəs 

Bizdə ağlayana heç kimsə gülməz 

Oğrudan qorxmanq biz nə şəhərdə 

Keşikçi  qoyanq nə də çöllərdə.

Oğurluq eləməz bizdə bir nəfər 

Oğurlaya bilməz bizdən özgələr 

Nə zəncir, nə qıfıl görər qapılar 

Gözətçisiz otlar bizim mal-davar.

Bizim bir qoyuna dəysə canavar 

Ordaca gəbərib yerində qalar.

Kim dərsə bir sünbül bizim əkindən 

Qəfil bir ox dəyər düz ürəyindən.

Bizdə cavanlardan ölüm uzaqdır 

Ölüm çox yaşamış qocaya haqdır.

Ölüyə biz əsla saxlamarıq yas,

Bilirik bu dərdə bir çarə olmaz.

İskəndər bu qayda-qanunu görcək 

Duruxub dayandı divanələr tək.

Öz özünə dedi:  «Arifsən, əgər 

Qoy sənə bir ibrət olsun bu sirlər 

Dünyanı gəzmərəm mən daha bəsdir 

Hər ovlaqda bir tor qurmaq əbəsdir».

İ,  II, 2004,  180-181-182.

82

Nizamidə  azərbaycançılıq

Nizaminin  belə  bir  ideal  cəmiyyətə  gətirib  çıxardığı 

İskəndər  dərk  edir  ki,  bundan  sonra  onun  dünyada  görəcəyi 

bir  iş  qalmır.  Çünki  o  elə  düşünürdü  ki,  qılıncla  ədalət 

yaratmaq mümkündür.  Lakin qarşılaşdığı mənzərə göstərdi  ki, 

hər  şeyi  qılıncla  etmək  mümkün  deyildir.  Bu  gün  bir  qılıncla 

yaradılan  «Səadət»  sabah  başqa  bir  qılıncla  da  məhv  edilə 

bilər.  Ancaq,  ağılla,  kamalla,  qarşılıqlı  etimadla,  Allaha sidqlə 

qurulan həyat daimi  ola bilər.  İskəndər birdən-birə  qarşılaşdı­

ğı  mənzərədən  mütəəssir  olur  və  hesab  edir  ki,  onun 

axtarışları  burada  bitir.  Bu  İskəndərin  düşüncəsi  idi.  Nizami 

isə  bir Azərbaycanlı  kimi  Azərbaycan  məkanında  belə  dövlət 

quruluşunu  görmək  istəyirdi.  Ona  görə,  Nizaminin  azad, 

müstəqil,  sərbəst  cəmiyyət  axtanşı  da  burada  başa  çatır. 

Nizami  öz  dövrü üçün  böyük  hadisə  olan bir ideya  irəli  sürür­

dü.  İnanırdı  ki,  Azərbaycanda  belə  bir  cəmiyyət  yaratmaq 

mümkündür.  Azərbaycanın  indiki  azadlığı,  müstəqilliyi  və 

suverenliyi  Nizami  ideallarının  həyata  keçməsinin  bariz 

nümunəsi sayılmalıdır.


Mübariz  Yusifov

II BÖLMƏ

VƏTƏNPƏRVƏRLİK İDEYALARI

H ə r  bir vətəndaş  vətənpərvərlik hissləri 

ilə  yaşam alıdır  və  bizim  partiyam ız,  bütün 

d ö vlət  orqanları,  bütün  təbliğatım ız  Azərbay­

canda  dövlətçiliyi  in k işa f etdirm ək  üçün  hər 

bir  vətəndaşda  m illi  vətənpərvərlik  hisslərini 

yaratm alıdır.

Heydər Əliyev

1.  Nizaminin məkanı

Milli  vətənpərvərlik  ideyaları  Nizaminin  əsərlərində 

aparıcı  bir  xətt  təşkil  edir.  Vətənpərvərlik  olmadan,  vətənə 

sevgi və məhəbbət olmadan nə dövlətçilik barədə,  nə də milli 

azadlıq  və  müstəqillik  barədə  düşünmək  mümkün  deyildir. 

Vətənpərvərlik,  vətən  sevgisi  hər  bir  vətən  övladının 

müqəddəs  amalına  çevrilməlidir.  Vətən  sevgisi  olan  yerdə 

milli  birlikdən  və  ictimai  mütəşəkkillikdən  söhbət gedə bilər. 

İctimai  şüurun  formalaşmasına  aparan  yol,  ilk  növbədə, 

«vətənpərvəriyin 

qapısından» 

keçir. 


İctimai 

şüurun 


fomalaşması  isə  milli  şüurun  oyanmasına  aparıb  çıxarır. 

Tarixlər  ərzində  ictimai  şüur  nə  qədər  erkən  oyanırsa,  nə 

qədər tez  milli  şüura  çevrilə  bilirsə  o  qədər  də  tez  müddətdə 

milli,  azad,  müstəqil,  suveren  dövlətçilik  formalaşır.  O  başqa 

məsələdir ki,  müstəqil  dövlətçilikdə  cəmiyyətin  bütün  sosial, 

ictimai  təminatı  tam  həll  oluna  bilsin.  Ona  zaman  lazımdır. 

Zaman lazımdır ki,  cəmiyyət üzvlərinin  hər birində,  bütün tə­

bəqələrində  vətənpərvərlik  hissi  baş  qaldırsın,  ictimai  ədalət 

formalaşdınlsm.  Bu  mərhələ  öz  reallığını  tapdıqda  ictimai 

firavanlıq  haqqında  söhbət  gedə  bilər.  Ümummilli  liderimiz 

Heydər 

Əliyev 


uzaqgörənliklə 

deyirdi 


ki, 

«Milli 


vətənpərvərlik  hissləri  hər  bir  vətəndaşda  o  qədər  güclü

84

Nizamidə  azərbaycançılıq

olmalıdır  ki,  hər  bir  vətəndaş  milli  mənafeyi  öz  şəxsi 

mənafeyindən,  öz şəxsi yaşayışından,  öz şəxsi həyatından-hər 

şeydər  üstün  tutsun.  Milli  vətənpərvərlik,  milli  qürur  hissi 

bizim  dövlətçiliyimizin  yaşaması  üçün  ən  böyük  amillərdən 

biridir.  Şübhəsiz  ki,  dövlət  dövlətçiliyi  möhkəmləndirir. 

Amma  dövlət  cəmiyyətə  arxalanır.  Cəmiyyət  insanlardan 

ibarətdir.  İnsanların  isə  hər  biri  gərək  əsl  vətəndaş  olsun, 

vətənpərvər  vətəndaş  olsun,  milli  qürur  hissi  ilə  yaşayan 

vətəndaş  olsun.  Onda bu  vətəndaş  dövlətçiliyi  inkişaf etdirən 

vətəndaş olacaqdır».1

Vətənpərvərlik  ilk  növbədə  cəmiyyət  üzvlərinin  öz 

dilinə,  ictimai  mənliyinə,  milli  adət  və  ənənələrinə,  xalqın 

ictimai  təfəkkürünün  məhsulu  kimi  yaranmış  milli-mənəvi 

sərvətlərinə,  əxlaqi-etik  normalarına,  yerinə,  yurduna,  elinə, 

obasına,  bütün  vətən  torpağına  məhəbbətlə,  ehtiramla, 

qayğıkeşliklə yanaşması kimi başa düşülməlidir.

Nizami  dövründə  milli  vətənpərvərliyi  formalaşdıran 

hansı  amillər mövcud  idi?  Azərbaycan  ərazisində  sərhədlərin 

haradan  başlanıb  harada  bitməsi  məlum  deyildi.  Özünün 

müstəqil  dövləti  yox  idi.  Dövlətçiliyin,  milliliyin əsas  atributu 

olan  dilin  inkişafı  üçün  heç  bir  münbit  şərait  yox  idi.  Elit 

təbəqə  fars  dilində  danışıb  fars  dilində  yazırdı.  Elm  ərəb 

dilinə  möhtac  idi.  İstehsal  ən  aşağı  səviyyədə  idi.  Əsas 

iqtisadi  təminat  ticarətlə  məhdudlaşırdı.  Xırda  sənətkarların 

əməyi  və  fəaliyyəti  ölkə  iqtisadiyyatını  dirçəltmək  qüvəsində 

deyildi.  Elm  deyəndə,  ilk  növbədə  fəlsəfə,  şəriət  və  şəriətlə 

bağlı  hüquq  sahələri  əhatə  olunurdu.  Fundamental  elmlərə 

dair  müqəddəs  «Quranda»  çox  möhtəşəm  ayələr  və  ciddi 

göstəricilər  olsa  da  dünyəvi  kəşflər  mövcud  deyildi.  Fikir 

azadlığı  yox,  şəxsiyyət  azadlığı  yox!  Belə  bir  mühitdə  ancaq 

aşağı  təbəqə  öz  dilində  danışırdı.  İctimai  təfəkkürdən  gələn 

etnik-milli  keyfiyyətlər  ancaq  aşağı  təbəqə  insanlarında 

saxlanılırdı.  Aşağı  təbəqənin  hesabına  ana  dilində  danışıq 

saxlanılırdı.  Lakin  dil  dövlətçilik  ilə  tənzim  edilmədiyindən,

«Xalq qəzeti», 28 noyabr,  1998.

85  2 ^ *


Mübariz  Yusifov

şifahi  nitq  apancı  olduğundan  strukturda  dəyişiklik  baş 

verirdi.  Bir  tərəfdən  şifahi  dilin  sərbəstliyi  ауп-ауп  nitq 

areallannda fərqlənmənin (dialekt və işvə fərqlərinin) baş alıb 

getməsinə  səbəb  olurdu,  digər tərəfdən,  dilin  daxili  imkanları 

hesabına zənginləşməsində  ləngimələr baş  verdiyi  üçün ərəb- 

fars  elementləri  dil  strukturuna  daxil  olmaqda  davam  edirdi. 

Bununla  birlikdə,  el  aşıqları  ana  dilində  söz  qoşub  sazm 

dilində  səsləndirir,  el  ağsaqqalları  nağıl  və  dastan  yaradır, 

müdriklər  mənəviyyat  xəzinəmizə  atalar  sözləri,  zərbi- 

məsəllər,  hikmətli  sözlər gətirir,  ağbirçək  nənələrimiz bayatı 

çağırır,  analarımız  beşik  başında  layla  çalırdılar.  Anadilli 

mənəvi  sərvətlərimiz,  məişət  adət  ənənələrimiz  məhz  bu 

təbəqənin  vasitəsi  ilə  öz  varisliyini  davam  etdiridi.  Bəs  Ni­

zami  nə  edirdi.  Öz  əsərlərin  fars  dilində  yazan  Nizami  öz 

xalqına xidmət edə bilirdimi? Ələbəttə ki, xidmət edirdi.  Əgər 

Nizami  öz  dövründə,  Azərbaycan  dilinin  dövlət  dili  kimi 

işlədilmədiyi məqamda,  şeir,  sənət dili,  elm dili kimi  sayılma­

dığı  bir  dövrdə,  iran  təmayüllü  hökmdarlann  Azərbaycana, 

Azərbaycan  dilinə  rəğbət  göstərmədikləri  bir  məqamda 

Azərğaycan  dilində  yazsa  idi  onun  yazıları  səssiz-səmirsiz 

itib-batardı.  Digər  tərəfdən,  onu  nəzərə  almaq  lazımdır  ki, 

Nizami  fars  dilində  yazsa  da  onun  irançılıq,  farsçılıq  meyli 

olmamışdır. 

Əsərlərinin  heç  yerində  İrana,  irançılığa, 

farsçılığa  xüsusi  rəğbət  görünmür.  Necə  ki,  Firdovsinin 

türkçülüyə,  Azərbaycançılığa  rəğbəti  yox  idi.  Nizaminin  fars 

dilində  yazması  onun Azərbaycançılıq  ideyalarını  yayması  və 

təbliğ  etməsi  üçün  bir  vasitə  idi.  Fars  dili  Nizami  dövründə 

Hindistandan,  Çindən,  Orta  Asiyadan,  Kiçik  Asiyadan  tutmuş 

ərəb ölkələrinə kimi, hətta,  az qala Avropaya kimi  olan böyük 

bir  ərazidə  anlaşılırdı.  Onu  da  nəzərə  almaq  lazımdır  ki, 

Nizami  dövründə  Şərq  ölkələri  dünya  sivilizasiyasının 

mərkəzi 


sayılırdı. 

Deməli, 


Nizami 

öz 


əsərlərində 

Azərbaycançılıq  ideyalarını 

Şərqdən  beynəlxalq  aləmə 

çıxarırdı.  Avropada  intibah  dövrü  başlandıqda  isə  Nizami 

ideyaları,  artıq  Şərqdən  Qərbə  doğru  irəliləməyə,  tanınmağa

86

Nizamidə  azərbaycançılıq

və  yayılmağa başladı.  Bu  idi  Nizaminin  doğma xalqı  qarşısın­

da göstərdiyi bəşəri vətənpərvərlik xidmətləri!

Tədqiqatçıların yazdığına görə qədim Gəncədə dünyaya 

göz  açan  Nizami  Gəncədən  kənara  çıxmamışdır.  Ancaq 

özünün  dediyi  kimi,  başqa  ölkələr,  maraqlı  əhvalatlar  və 

tanınmış  şəxsiyyətlər  barədəki  müxtəlif  dillərdə  yazılmış 

mənbələrlə,  təsvir  etdiyi  xalqların  tarixi  və  məişəti  ilə 

yaxından tanış olmuşdur:

İskəndər haqqında heç bir əsərdə 

Məlumat görmədim, yığcam bir yerdə.

Hər köhnə nüsxədən əsas alaraq 

Onu öz şeirimlə bəzədim ancaq.

Ən qədim tarixi əsərlərdən mən 

Yəhudi, pəhləvi,  nəsranilərdən 

Ən  incə sözləri əlimə saldım 

Qabığı ataraq məğzini aldım 

Müxtəlif dillərdən yığdım çox sözlər 

Bunlardan düzüldü yazdığım əsər.

İ, I, 2004,  54.

Nizami  doğulduğu,  anadan  olduğu  Gəncəyə  bağlılığı 

haqqında  «İskəndəmamə»  poemasının  «Şərəfnamə»  hissə­

sində peyğəmbərin meracına həsr etdiyi bölmədə belə deyir:

Ən gözəl günündə «ümmətim» deyə 

Şəfaət edirsən suçlu bəndəyə 

Bir ovuc torpağam mən dərgahında 

Artıq bir şikaram şikargahında 

Nizami  tutmuşdur Gəncədə məkan 

O məhrum olmasın salamlarından 

İ,  I, 2004,  28.

Nizaminin  Gəncəyə  bağlılığı  və  bu  şəhərdən  kənara 

çıxmadığı  «Xosrov  və  Şirin»  poemasının  «Kitab  üçün  üzr» 

hissəsində də şairin öz dilindən deyilir:

87


Mübariz  Yusifov

Yazanda bəxt sənə köməkçi olsun 

Cavanlıq həvəsi könlünə dolsun

Bu İraq sikkəsi əlində vardır 

Ayaqlanndakı o nə  çidardır?

Gəncə şəhərindən atmı çıxar!

Sən şir pəncəlisən səndədir vüqar.

Atmı  çölə çək, genişdir meydan 

Sən cavan, bəxtinin budağı cavan 

Zəmanədə yoxdur şirin söz deyən 

Olsa da onlardan sən qüdrətlisən 

X-Ş,  2004,  53.

Nizami  onun  yazdıqlarını  öz  adma  çıxanlar  haqqında 

danışarkən  belə  deyir ki,  bu  zəhməti  oğurlayanlar onu haraya 

aparsalar  da  fərqi  yoxdur.  O  yazıların  mayası  Gəncədə 

yoğrulub.  Gəncə  ilə  bağlıdır.  Gəncədə  isə  onun yaradıcısının 

Nizami olduğu heç kəsdən gizlin deyildir:

Ancaq söz qulduru şəfəq sökərkən 

Qələmi yontaraq mişkin söyüddən 

Fikrimi qapırlar,  könlüm əmindir 

Buxaraya getsə o Gəncənindir 

Gizlində mətaha çıxmaz müştəri 

Oğurluq bir malın olmaz dəyəri.

İ,  I,  2004,31-32.

Nizaminin  Gəncəyə 

bağlılığı 

onun  poemalannın 

müxtəlif hissələrində  hadisələrin  təsviri  ilə  əlaqədar canlan­

dırılır.  «İqbalnamə»də  Məlik  Nüsrətəddin  şahın  tərifinə həsr 

olunmuş  hissədə  özünün  Gəncə  ilə  bağlı  olmasını,  Gəncədə 

oturub  yazdıqlarının  bədii  vüsətinin  (həmçinin  daxili  vətən­

pərvərlik ideyalarının) dünyaya çatdırılmasını qələmə alır:




Yüklə 4,66 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə