Conference committees conference chairs c



Yüklə 19,19 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə15/189
tarix31.01.2017
ölçüsü19,19 Mb.
#7144
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   189

 

 

ATALAR SÖZLƏRİ VƏ MƏSƏLLƏRDƏ ƏSAS VƏ KÖMƏKÇİ ADLAR 

 

Firuzə ƏSGƏROVA 

Sumqayıt Dövlət Universiteti 



firuzeesgerova@icloud.com 

AZƏRBAYCAN 



 

Şifahi xalq ədəbiyyatının ən qədim, zəngin janrlarından biri də atalar sözləri və zərbi-məsəllərdir. 

Atalar  sözünü  yaradan  xalq  olmuşdur.  Hər  bir  şəxs  öz  fikirlərini  tam,  doğru-düzgün  ifadə  etməyə 

çalışır. Bəziləri buna nail olur, bəziləri isə yox. Lakin sözün sehri deyilən bir məfhum vardır. Bəzən 

bütöv bir yazını mütaliə edirsən, lakin, bu nə sənin mənəvi dünyana təsir edir, nə də ki, səni təsirinə 

salıb  sehirlədir.  Atalar  sözləri,  hikmətli  ifadələr,  idiomatik  tərkiblər,  qanadlı  sözlər  isə  bu  cəhətdən 

tamamilə  fərqlənir.  Sözün  qüdrətindən  istifadə  edərək,  kütləni  dalınca  apara  bilən  insanları 

peyğəmbər,  övliya  adlandırmışlar.  Ərəb  dünyasının  cahiliyyə  dövründə  insanlar  üz-üzə  gələndə  bir-

birinni öldürürdülər ki, bəlkə üzbəüz gələn düşmən qəbilədəndir. Yenə insanlara sözün qüdrəti köməyi 

ilə “biri ilə rastlaşan ərəblər-əssəlamu-əleykum “sənə tərəf sülh olsun” sehirli sözündən istifadə edir, 

bir-biri  ilə  dost  kimi  görüşür,  nahaq  və  mənasız  düşmənçiliklərin  bir  çoxuna  son  qoyurdular. 

Ümumiyyətlə  səmavi  kitab,  müqəddəs  Qurani-Kərimin  nazil  olması  ilə  insanları  sehirləyən  və 

zəhərləyən,  əsrlərcə  yaşadıqları  cahilliklə,  günahlarla  dolu  vərdişlərdən  əl  çəkməyə  sövq  edən  məhz 

sözün  sehri,  onun  son  dərəcə  mükəmməl  və  yerində  işlədilməsi  idi.  Klassik  dövrlərdən  başlayaraq, 

çağdaş günümüzə qədər şairlər, yazıçılar, söz ustadları gen-bol bu xalq incilərindən istifadə etməklə 

yanaşı,  öz  yaradıcılıqlarında  yeni-yeni  ifadələr,  qanadlı  sözlər,  hikmətli  ifadələr  yaratmış,  bəzən 

onların  yaratdığı  bu  ifadələri  insanlar  sevə-sevə  xalq  deyimləri,  ipə-sapa  düzülməyən  incilər  kimi 

qəbul  etmiş,  sonsuz  dərəcədə  yüksək  qiymətləndirmişlər  Belə  ki,  dahi  Azərbaycan  şairi  Nizami 



IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE OF YOUNG RESEARCHERS 

 

849



 

Qafqaz University                                                                                         29-30 April 2016, Baku, Azerbaijan 

Gəncəvinin “Xəmsə”sində, “Divanı”nda işlənən aforizmlər, hikmətli ifadələr artıq xalqın yaddaşında 

atalar sözləri və zərbi-məsəllər kimi formalaşmışdır. Məsələn: Kamil bir palançı olsa da insan, yaxşıdır 

yarımçıq papaqçılıqdan- hikmətli ifadəsində olduğu kimi. 

Müasir dilçiliyin ən aktual mövzularından biri folklor nümunələrinin dilinin həm linqvistik, həm 

də  ədəbiyyatşünaslıq  baxımından  araşdırılmasıdır.  Bu  sırada  atalar  sözlərində  şəxs  adlarının  zəngin 

poetik xüsusiyyətləri xalqın sənətkarlıq qabiliyyətini aydın şəkildə əks etdirir. Mübaliğəsiz demək olar 

ki,  atalar  sözlərinin  onomastikasının  tədqiqi  yolu  ilə  müvafiq  milli  adların  yaranması  və  işlədilmə 

xüsusiyyətləri  elmi  şəkildə  şərh  oluna  bilər.  Digər  tərəfdən  xalq  ədəbiyyatının  dilinin  araşdırılması 

Azərbaycan  ədəbi  dilinin  formalaşması  tarixinin  və  özünəməxsusluğunun  öyrənilməsi  üçün  zəngin 

material verir.  

Bəzi  atalar  sözləri  və  məsəllərin  ümumi  məzmununa,  orada  işlədilən  leksik  vahidlərin,  o 

cümlədən şəxs adlarının funksiya və məna çalarlarına diqqət yetirdikdə onların hansı dövrün məhsulu 

olduğunu,  hansı  məqamlarda  yaranıb formalaşdığını təxmin  etmək  mümkündür.Bundan  başqa  atalar 

sözlərinin  tərkibindəki  dil  vahidləri  onun  aid  olduğu  xalqın  dilinin  inkişaf  tarixini  də  özündə  əks 

etdirdiyindən,  atalar sözləri  dil  tarixi  baxımından  da  çox  əhəmiyyətlidir.  Atalar  sözləri  və  məsəllərin 

ilk  yaranma  mərhələsini bu  qrupa  daxil  olan  şəxs  adlarının  semantikasında  fərdi  anlayış, adlandırma 

funksiyası,  konkret  məna  aparıcı  anlam  kimi  təzahür  edir,  sonrakı  mərhələlərdə  isə  tədricən 

tamamlayıcı, məcazlaşmış  məna fərdi anlayışı üstələyir. Belə atalar sözləri və məsəllərin çoxu tarixi 

şəxsiyyətlərin adı ilə əlaqədardır.  

Nadiri  taxtda  görüb,  Süleymanı  qundaqda-atalar sözü,  insanın  dünyagörüşünün geniş  olduğunu, 

yaşının  çox  olduğunu  göstərir.  Azərbaycan  folklorunda  bu  atalar  sözünə  bir  neçə  variantda  təsadüf 

edilir:  Süleymanı  taxtda,  Nuhu  gəmidə  görüb:  Nuhu  taxtda,  Süleymanı  qundağda  görüb;  Cəlal 

Bərgüşadın  "Siyrilmiş  qılınc"  romanında  bu  atalar  sözü  yeni  variantda,  başqa-başqa  tarixi 

şəxsiyyətlərin  adı  ilə  işlədilir:  “Deyirdilər  ki,  baba  Çinar  Makedoniyalı  İsgəndəri  taxtda,  İran  şahı 

Daranı  qundaqda  görüb”.  Bu,  atalar  sözlərində  dayaq  leksik  vahidləri  kimi  işlədilən  Süleyman, 

İsgəndər,  Dara  və  Nadir-müxtəlif  zaman  və  məkan  daxilində  yaşayıb,  fəaliyyət  göstərən  tarixi 

şəxsiyyətlərin adlarıdır.  

Bəzi  atalar  sözlərində  surətin  adı  əvəzinə,  onun  vəzifəsini,  peşəsini,  sənətini  və  ya  müəyyən 

əlamətini bildirən sözlər işlənir. Məsələn: Vəzir, Vəkil, Usta, Dərzi, Dəmirçi, Zərgər, Qarı, Keçəl və 

s."Keçəl başını yudun?-Yudum da, quruladım da", "Keçəl əlac bilsə öz başına edər", Keçəl qatıq tapsa 

öz  başına  yaxar".  Maraqlıldır  ki,  belə  atalar  sözlərinin  demək  olar  ki,  hamısının  nağıl  variantı 

mövcuddur.  Adları  əvəz  edən  bu  sözlərin  özünəməxsus  üslubi  xüsusiyyətləri  vardır.  Əksər  hallarda 

"hər  hansı"  qeyri-müəyyən  əvəzliyin  yerində  işlənərək,  özünün  ilkin  adlandırma  funksiyasını  itirir, 

ümumiləşmiş  məna  ifadə  edir.  Bu  cür  antroponimik  vahidlər  ya  ahəngdarlığına,  ya  da  alliterasiya 

xüsusiyyətinə  görə  seçilir:  Baba  durub,  Babacan  durub;  Ağa  Nəzərəm,  belə  gəzərəm,  bir  yumruqla 

qırxın  əzərəm;  Əl  Tutmaq,  Əlidən  qalıb;  Kərbalayi  Kazım,  sənə  demək  nə  lazım?;  Ölməz,  itməz 

Xədicə,  görər  nəvə-nəticə;  Ağa  durub,  ağacan  durub;  Adın  nədir,  Rəşid,  birini  de,  birini  eşit;  Xalq 

gedər quş gətirər, Xanalı bayquş gətirər; Toydan sonra nağara, xoş gəldin Bayram ağa və s. 

Antroponimik variantlar folklor əsərlərində-tapmaca, atalar sözü, idiomların tərkibində özünü çox 

göstərir ki, bu hadisənin özü və səbəbləri xüsusi araşdırma tələb edir. Məsələn, Taxçadan düşdü tapp 

elədi;  Gülsənəm//Gülxanım  onu  happ  elədi  (Tapmaca).  Qoyun  olmayan  yerdə  keçiyə 

Kəraməddin//Əbdülkərim deyirlər (Atalar sözü). Ölmüşdü Xankişi//Xandadaş (İdiom) və s.  

Çünki oldun dəyirmançı, çağır gəlsin dən Koroğlu; Hər qatırçı Murad olmaz; məsəllərdə söhbət 

yalnız  xalq  qəhrəmanı  Koroğluya,  nə  vaxtsa  yaşamış  qatırçı  Muradan  getmir.  Birincisində  çətin 

vəziyyətdə  qalan  cəsur,  fədakar  insanların  düşdüyü  vəziyyətə,  ikincisində  də  bir  növ  nizam-intizam 

məsələlərinə  toxunur,  ipə-sapa  yatmayan  insanlara  qarşı  görülən  sərt  tədbirlərdən  bəhs  olunur.  Bu 

məsəllərin mahiyyəti də elə bu ümumiləşdirmə xüsusiyyətləri ilə bağlıdır. Həmin ifadələrin tərkibində 

işlədilən  şəxs  adları  (Koroğlu,  Murad)  ilə  əlaqədar  adlandırma  o  vaxt  qabarıq  surətdə  öz  təsirini 

göstərir ki, dinləyici müvafiq tarixi hadisələri və dini rəvayətləri yaxşı bilmiş olsun, eşitdiklərini həmin 

hadisələrlə əlaqələndirə bilsin. 

Azərbaycan folklorunda əksər atalar sözləri və məsəllər, qismən də bayatılar bununla səciyyələnir 

ki,  onların  məzmunu  fərdi  anlayışdan  uzaqlaşmış,  tərkibindəki  şəxs  adlarının  adlandırma  funksiyası 

zəifləmiş, ümumi  mücərrəd anlayışlı, ümumiləşdirici mənalı insan adı  ətrafında mərkəzləşmişdir. Bu 

adların emosionallığı, vaxtı ilə onların müəyyən bir epizodla, mətn ilə bağlı olduğunu göstərir. Firovun 


IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE OF YOUNG RESEARCHERS 

 

850



 

Qafqaz University                                                                                         29-30 April 2016, Baku, Azerbaijan 

(Firon)  qədim  Misir  hökümdarlarına  verilən  ləqəbdir,  zalım,  insafsız,  qəddar  adam  kimi 

məcazlaşmışdır. Demək, bu söz adlandırma funksiyasını itirmiş, ümumi anlayış bildirən sözə çevrilib, 

atalar sözləri, frazeoloji birləşmələrin tərkibində qalmışdır: Firon kimi allahlıq iddiasındadır; Musanın 

əsası ilə gəlməyən, Fironun əsası ilə gəlir. Yaxud, Azərbaycan folklorunda Nurcahan yüngülxasiyyət, 

müftəyeyən, gözəyatımlı, başqalarının diqqətini özünə cəlb edən qadın kimi tipikləşmişdir. Bu dərdlə, 

pul qazan, apar ver Nurcahan yesin; Nurcahan da barı Nurcahan ola.  

Xalqın qəsbkarlara olan nifrəti folklorda da öz məntiqi ifadəsini tapır. Dilimizdə bu gün də işlək 

olan bəzi atalar sözü və zərb-məsəllərə diqqət yetirək: Ərəb öldü, qan düşdü; Ərəbin üzü, dəvənin dizi; 

Ərəb nədir, corab nədir? və s. Nümunələrdən göründüyü kimi, ərəb leksik vahidi folklorda daha çox 

qəddar, zalım, amansızlıq simvolu kimi özünü göstərməkdədir. 

 

 

DİLİN LÜĞƏT TƏRKİBİNİN ZƏNGİNLƏŞMƏSİNDƏ                         

ALINMA SÖZLƏRİN ROLU 

 

Aynur ŞƏFİYEVA 

ADU 


ayka0289@hotmail.com 

AZƏRBAYCAN 



 

Məlumdur  ki,  lüğət  tərkibi  müxəlif  baxımlardan  mənşəyinə,aktivliyinə  və  passivliyinə  görə, 

istifadə  olunma  dairələri,  üslubi  laylara  bölünməsi,  semantik  və  strukutur  quruluşları  baxımından  və 

sair şəkildə qruplaşdırılaraq öyrənilə bilər. 

Dilin  lüğət  tərkibinin  zənginləşməsinin  əsas  yollarından  birincisi,  dildə  artıq  mövcud  olan 

sözlərin  leksik-semantik  inkişaf  yoludur,  ikincisi  dildə  mövcud  olan  sözlərin  və  sözdüzəldici 

şəkilçilərdən istifadə edərək yeni sözlərin yaradılması yoludur və sonuncu isə lazım olan sözlərin digər 

dillərdən alınması yoludur. 

Dilin lüğət tərkibinin zənginləşməsində bu yollardan hər birinin, təhlil olunan dildən asılı olaraq 

öz  çəkisi  vardır.  Bizim  isə  əsas  məqsədimiz  dilin  lüğət  tərkibinin  zənginləşməsində  və  ümumilikdə 

dilin inkişafı prosesində alınma sözlərin rolu haqqında ümumi məlumat verməkdir. 

Məlumdur  ki,  planetimizin  əhalisini  təşkil  edən  müxtəlif  dilli  xalqlar  arasında  əlaqələr 

mövcuddur. Bu əlaqələr bəzi xalqlar arasında birbaşa, sıx və fəal xarakter daşıyırsa, digərləri arasında 

isə  bir  qədər  zəif,  qeyri-fəal,  dolayı  şəkildə  baş  verir.  Müxtəlif  xalqlar  arasında  mövcud  olan 

əlaqələrdən danışan fransız dilçisi J.Vandriyes qeyd edir ki, “heç vaxt ola bilməz ki, hər hansı bir dil 

uzun  müddət  xarici təsir  olmadan  inkişaf  etsin,  əksinə  qonşu  dillərin  ona  təsiri əksər  hallarda  həmin 

dilin  inkişafında  mühüm  rol  oynayır.  Dillərin  bir-biri  ilə  təmasda  olması  tarixi  bir  zəruriyyətdir  və 

həmin təmas bir dilin digərlərinə müdaxiləsinə gətirib çıxarmışdır. 

Qeyd  etmək  lazımdır  ki,  müxtəlif  dillər  arasında  mövcud  olan  əlaqələrin  öyrənilməsi  məsələsi 

dilçilikdə bir problem kimi uzun tarixə malikdir. Bu sahədə mövcud olan ədəbiyyatla tanışlıq göstərir 

ki,  bu  məsələ  ənənəvi  olaraq  alınma  sözlərin  öyrənilməsi  məsələsi  kimi  özünü  daha  bariz  şəkildə 

göstərmişdir. 

Elmin, texnikanın və insanlar arasında ünsiyyət vasitələrinin geniş inkişaf etdiyi müasir şəraitdə 

müxtəlif  dillərdə  danışan  xalqların  bir-birinə  yaxınlaşması  prosesində  böyük  əhali  kütlələrinin 

hərəkətə  gəlməsi  ilə  müşayiət  olunan  sosial  dəyişikliklər  arasında  olan  əlaqələr  cəmiyyət  və  dil 

problemi baxımından hələ də kifayət qədər tədqiq olunmamış məsələlərdəndir. 

Bununla əlaqədar olaraq bu və ya digər dildə olan alınma sözlərin tədqiqinə maraq getdikcə artır. 

Tədqiqatçıların böyük bir qismi tədricən belə bir qənaətə gəlir ki, alınma sözlər dilin təkmilləşməsinə 

və inkişafına kömək edir. Tədqiqatçıların diqqəti tədricən başqa dillərdən sözlərin alınması prosesinə 

köməklik  edən  amillərin  araşdırılmasına  yönəlir.  Məhz  bu  səbəbdən  də  tarixin,  fəlsəfənin, 

etnoqrafiyanın və sair kimi elmlər ilə dilçilik elminin bəzi sahələrinin bir-birinə yaxınlığı aşkar olur.  

Dil əlaqələri ilə məşğul olan tədqiqatçılar qohum dillər arasında alınma sözlər probleminə böyük 

diqqət yetirirlər. Eyni zamanda onlar bu sahədə bəzi nəzəri məsələlərin həllinə böyük ehtiyac olmasını 

və bu sahədə kifayət qədər axtarışların aparılmadığını göstərirlər. 



IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE OF YOUNG RESEARCHERS 

 

851



 

Qafqaz University                                                                                         29-30 April 2016, Baku, Azerbaijan 

Azərbaycan  dilinə  ən  çox  ərəb,  fars  və  rus  dillərindən  sözlər  keçmişdir.  Həmin  sözlər  xalq 

tərəfindən  qəbul  olunaraq  dildə  işlənməyə  başlayır.  Alınma  sözlər  dilə  daxil  olan  ilk  dövrlərdən 

dilimizin  xüsusiyyətlərinə  uyğunlaşmışdır.  Məsələn,  adam  -adəm,  mağaza-maqazin,  qəzet  -qazeta, 

maşın  -maşina,  rezin  -rezina,  vedrə  -vedro  və  s.  kimi  sözlər  dilimizin  quruluşuna  uyğun  şəkildə 

tələffüz olunur.  

“Afərin”  sözü  ana  dilimizə  fars  dilindən  keçmişdir,  afəridən  felindən  götürülmüş,  mənası 

yaratmaq,  xəlq  etmək  deməkdir.  Fars  dilində  afərin  sözü  yaradan,  xaliq  mənalarını  verir.  Bu  sözlər 

kifayət dərəcədə geniş şəkildə işlənərək dilimizin doğma sözləri kimi istifadə olunur. 

Bəşəriyyətin  inkişafının  müasir  mərhələsində  müxtəlif  xalqlar  arasında  geniş  dil  əlaqələrinin 

olması təbii haldır. Dil əlaqələri prosesində bir xalq digər xalqın topladığı həyat təcrübəsindən müəy-

yən anlayışları qəbul etdiyi kimi, əksərən həmin anlayışları ifadə edən sözləri də qəbul edir . Bu baxım-

dan onlar toplanmış həyat təcrübəsinin müxtəlif xalqlar tərəfindən mənimsənilməsinə xidmət edir. 

Əcnəbi sözlər daxil olduqları dildə bir neçə mərhələdən-nitq prosesində işlədilməsi, dil sisteminə 

keçərək assimilə olması və əcnəbilik formasını itirərək doğmalaşması mərhələlərindən keçir. 

Dil əlaqələri prosesində alınmış əcnəbi sözlər bu və  ya başqa dilin fonetik, morfoloji, sintaktik, 

leksik və üslubi sistemlərinə daxil olursa, demək həmin sözlər o dildə vətəndaşlıq hüququ qazanılır və 

qrammatik qaydalara uyğun şəkildə işlədilir. 

Alınma  sözlər  bu  və  ya  dilə  gələrəkən  həmin  dilin  daxili  quruluşuna  uyğun  olaraq  işlədilir. 

Alınma  sözlərin  həddindən  çox  dilin  tərkibinə  daxil  olması  onun  təbiətində  müəyyən  keyfiyyət 

dəyişiklikləri doğurur. Bu da öz növbəsində dilin daxili müvazinətini poza bilər.  

 

 

BƏKİR ÇOBANZADƏNİN DİLÇİLİK ARAŞDIRMALARINDA 

SAYLARINMORFONOLOGİYASI HAQQINDA 

 

Pərvin EYVAZOV 

Bakı Dövlət Universiteti 

pervin.bdu@mail.ru 

AZƏRBAYCAN 



 

Görkəmli  türkoloq  professor  Bəkir  Çobanzadə  öz  dilçilik  araşdırmalarında  türk  dillərinin,  o 

cümlədən  Azərbaycan  türkcəsinin  morfoloji  quruluşu  haqqında  geniş  məlumat  vermişdir.  Türk 

dillərinin  morfoloji  quruluşunu  xarakterizə  edən  amilləri  düzgün  şəkildə  və  konkret  faktlara 

söykənərək araşdıran müəllif bu yöndə Azərbaycan dilinin morfonoloji quruluşu barəsində akademik 

şəkildə təsəvvür yaratmış, o zamankı dilçilik elminin uğurlarına istinad etmişdir.  

Bu  mənada,  Bəkir  Çobanzadənin  toxunduğu  məsələlərdən  biri  də  türk  dillərində,  o  cümlədən 

Azərbaycan  türkcəsində  sayların  morfonologiyasıdır.  Əvvəla,  qeyd  edək  ki,  sayların  morfonologiya-

sından  danışarkən  onların  spesifik  xüsusiyyətləri  həmişə  nəzərdə  tutulmalıdır.  Məsələn:  kontekstdə 

daha çox sadalama intonasiyası ilə deyilən saylarda sait uzanması baş verir, geminantların yaranması 

üçün şərait yaranır, deməli, saylarda rast gəldiyimiz uzanmalar ilkin deyil, sonrakı vəziyyət kimi qiy-

mətləndirilməlidir. Yaxud sayların morfoloji quruluşu pratürk dilinin keçdiyi inkşaf mərhələləri fonunda 

izah olunmalıdır. B.Çobanzadə dilimizdəki sayların inkişaf tarixini də məhz bu məzmunda araşdırmışdır.  

Dilçi  alim  səkkiz,  doqquz,  iyirmi,  otuz,  əlli,  altmış,  yetmiş  saylarının  etimologiyasını  araşdırır, 

onların  fonosemantik  quruluşunu  türk  dillərinin  inkişaf  tarixi  fonunda  izah  edir.  Məlumdur  ki,  türk 

dillərində sayların adlandırılmasında onluq say sistemindən geniş istifadə olunur. Buna nümunə olaraq 

B.Çobanzadə  qeyd  edir  ki,  səksən  və  doxsan  sayları  “səkiz+on”,  “doquz+on”  saylarının  birləşməsi 

nəticəsində əmələ gəlib. Ancaq bunu bütün saylara şamil etmək olmaz. Belə ki, bu gün türk-tatar dillə-

rində on sayı mövcud olduğu halda, onun arxetipi olan mış sözü artıq arxaikləşmişdir. Ancaq fin-uqor 

dillərində mış sözünün tarixi izlərini müşahidə etmək mümkündür. Müəllifin qənaəti də odur ki, mış 

sözü Ural-Altay dillərinə aid leksik vahid olub, bütün dillərdə on mənasını ifadə edir. Bu mənada, alt-

mış sözü “altı+on”, yetmiş sözü “yeddi+on”, səksən sözü “səkkiz+on” formasında meydana gəlmişdir: 

“Bu təqdirdə alt+mış=altı+on, yet+miş=yeddi+on olur. Netəkim bir çox türk-tatar ləhcələrində böylə 

də qullanılıyor. Məsələn, yakutcada və bəzi Altay türk şivələrində mış yerinə on vardır”.  



IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE OF YOUNG RESEARCHERS 

 

852



 

Qafqaz University                                                                                         29-30 April 2016, Baku, Azerbaijan 

B.Çobanzadə  əlli  sayının  morfonoloji  quruluşunu  dəqiq  şəkildə  izah  edir.  Ümumən  əlli  sayının 

türk dillərində müxtəlif fonetik variantlarda işləndiyini görürük: elli, əlli, ellik, elü, eliq, ələ, ille və s. 

Bu  allomorfları  nəzərdən  keçirdikdən  sonra  artıq  əlli  sayının  arxetipi  haqqqında  təsəvvür  yaratmaq 

mümkündür.  B.Çobanzadə  doğru  olaraq  əlli  sözünü  əl  və  li  morfemlərinə  ayırır.  Əl  sözünün 

arxetipinin eş (yəni beş) olması qənaətinə gələn müəllif göstərir ki, türk dillərində 



ş

səsinin





l

 səsinə 



keçməsi  hadisəsinə  rast  gəlmək  mümkündür  və  bu,  hal-hazırda  çuvaş  dilinin  ədəbi  normasına 

çevrilmişdir. Bundan çıxış edərək demək olar ki, əl sözü arxetipi  olmuş və fonetik dəyişikliklə  

sözü də beşə çevrilmişdir. –li hissəciyinə gəlincə isə qeyd olunur ki, bu morfem –mi formasında olub, 

sadəcə iki morfemin qovuşması zamanı assimilyasiya hadisəsi baş vermişdir: 



m

 səsi 





l

 səsinin təsiri 



ilə onun məxrəcinə uyğunlaşmışdır. Və bu –mi morfemi də əslində mış – on sayının törəməsidir ki, 

nəticə  etibarilə  əlli  sayı  bu  formada  təkamül  etmişdir:  beşmiş=bəyalmış  =bəyalmı=bəyallı=əlli

Professor  M.Qıpçaq  əlli  sayının  birinci  komponentinin  əl  sözünə  dayandığını  və  əl  sözünün  də  beş 

mənasında  olmasını  göstərir.  Demək  ki,  B.Çobanzadənin  gətirdiyi  arqumentlər  real  elmi  faktlara 

əsaslanır.  

Məlumdur ki, otuz sayı da iki komponentin birləməsindən meydana gəlmişdir. Monqol, tunqus-

mancur  və  fin-uqor  dillərinin  materiallarına  istinadən  ot  morfeminin  üç  mənasında  olduğu  aydın 

görünür. Bəkir Çobanzadə də otuz sayını ot və uz morfemlərinə ayırır. Qeyd olunur ki, ot sözündəki 



t

 səsi 





ç

 səsinin ilkin səslənməsidir, çünki “əsasən ç=t+ş olduğundan sövtiyyatca bu mümkündür və 



türk-tatar  dillərinin  tarixini  tədqiq  edəcək  olursaq,  buna  bir  çox  misallar  bula  biliriz”.  Sözün  uz 

hissəsinə gəlincə isə bildirilir ki, bu morfem mış və ya mıs hissəciyinin fonetik formasıdır. Beləliklə, 

tədqiqatçının gəldiyi nəticə budur: ut=uç, uz=mış, otuz=üçmış=üçon.  

İyirmi sayına gəlincə, bilirik ki, bu say bəzi türk dillərində işlənmir. Bu sözün qarşılığı kimi şor 

dilində iyqon, sarı uyğur dilində işkon, tofalar dilində ihyon və s. sözlər işlənir. Bu sayların quruluşuna 

diqqət  yetirdikdə  iyirmi  sözünün  etimologiyası  haqında  təsəvvür  yaranır.  Bəkir  Çobanzadə  iyirimi 

sayının  quruluşunu  izah  edərkən  sözü  iyir+mi  morfemlərinə  ayırır.  Bildirilir  ki,  türk  dillərində  ş>l 

hadisəsi ilə rastlaşdığımız kimi, iyirmi sözündə də r>z səs əvəzlənməsini bilmək lazımdır. Çünki türk 

dillərində  r  səsinin  z  səsinə  keçdiyini  göstərən  çoxlu  nümunələr  vardır.  Məsələn,  öküz=ökür+mək



semiz=semir(mək),  göz=gör(mək),  quduz=qudur(maq)  və  s.  Hazırda  bu  dil  hadisəsinə  digər  türk 

ləhcələri ilə müqayisədə çuvaş dilində daha çox rast gəlinir və bu dildə 



z

 səsinə qarşılıq 





r

səsindən 



istifadə  olunur.  Bu  faktlara  istinadən  tədqiqatçı  göstərir  ki,  yegir=yegiz,  yaxud  yekiz  olur  ki,  iki  və 

yaxud eki sözünün mənşəyi məhz buna söykənir.  



İyirmi sayının –mi morfemi isə əlli sözündə rast gəldiyimiz mış-ın mi formasından başqa bir şey 

deyildir.  Bu  mənada  iyirmi  sayı  yigirmi=ekizmi=ekizmiş=egiz  on=eki  on  formsasında  təkamül 

etmişdir.  

Bəkir  Çobanzadə  səkkiz  və  doqquzu  saylarının  quruluşunda  diqqəti  eston  və  fin  dillərinə  çəkir. 

Göstərir  ki,  fincədə  uhdekesen=doqquz,  kahdekesen=səkkiz  deməkdir  ki,  dekesen  fin  dilinə  daxil 

olmuş əski german sözü olub on mənasında on=bir, kah=iki deməkdir.  

Bu  mənada,  uhdekesen=bir  on,  yəni  bir  –  on=doqquz,  kahdekesen=ikion,  yəni  iki  –  on=səkkiz 

edir. Türk  dillərinin səkkiz  və  doqquz  sayları  da  eynilə  bu formadadır.  Beləliklə,  dilçi  alimin  qənaəti 

budur ki:  

Sək=eki, iz=miş olduğu təqdirdə, sək iz=sək - iz=eki – on=8;  

Doq=ek, uz=miş olduğu təqdirdə, doq uz=doq - uz=bir – on=9 edər.  

B.Çobanzadə  dilimizdəki  sayların  təhlilindən  sonra  qeyd  edir  ki,  bu  fikirlər  o  dövr  dilçilik 

elminin  nailiyyətlərinə  söykənən  “fərziyyələrdir”.  “Bəlkə,  yarınkı  tədqiqat  bunları  qüvvətləndirəcək, 

bəlkə,  büsbütün  yıxacaqdır”,  -deyən  görkəmli  türkoloqun  bu  mövzuda  apardığı  araşdırmaların 

məzmunu, düzdür, bu gün daha dərinləşdirilmişdir, ancaq onun fikirlərinin elmi çəkisi öz əhəmiyyətini 

və  aktuallığını  saxlamaqdadır.  Və  tam  əminliklə  deyə  bilərik  ki,  ilk  dəfə  olaraq  B.Çobanzadənin 

sayların  morfonologiyası  haqqında  tədqiqata  cəlb  etdiyimiz  fikirləri  bugünkü  dilçilik  tədqiqatları ilə 

demək olar ki, üst-üstə düşür.  

 

 


Yüklə 19,19 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   189




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin