Corc Vaşinqton Mənim vətənim azadlıq olan yerdir. Tomas Cefferson



Yüklə 2.66 Kb.

səhifə6/14
tarix14.01.2017
ölçüsü2.66 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14
Amerika prezidentləri
ZAKARİ TEYLOR 
ZACHARY TAYLOR
(1849-1850)
Onu bəzən apolitik (siyasətdən kənar) prezident də ad-
landırırlar. Doğrudan da C.Vaşinqton və E.Cekson kimi Za-
kari Teylor da hərbdə qazandığı uğurlardan siyasi karyera 
qurmaq üçün istifadə etmişdir. Onun şəxsində ilk dəfə ola-
raq peşəkar əsgər Ağ Evin sahibi olmuşdur.

82
Amerika prezidentləri
Zakari Teylor 24 noyabr 1784-cü ildə Virciniya Ştatının 
Orinc dairəsində anadan olmuşdur. Amerikada yaşamış ilk 
Teylor 1620-ci ildə  məşhur «Meyfl auer»  gəmisində Yeni 
Dünyaya gəlmiş piliqrimlərdən idi. Gələcək prezidentin 
atası Riçard Teylor Virciniya və Kentukkidə böyük tor-
paq sahələrinə, çoxlu sayda qula sahib olmuş, İstiqlaliyyət 
müharibəsində zabit kimi iştirak etmişdi. Erkən uşaqlıq 
çağ larından ailəsi ilə Kentukkiyə köçən Zakari Luisvilldə 
böyüyür. Ailənin geniş maddi imkanlarına baxmayaraq, 
səthi təhsil alır. 20 yaşı olarkən Kentukki polisinə  qəbul 
edilir və 1808-ci ildə ona leytenant rütbəsi verilir. Bu vaxt-
dan etibarən onun bütün həyat və fəaliyyəti ordu ilə bağlı 
olmuşdur.
1810-cu ildə Merilendli Marqaret Mekel Smitlə ailə 
qurmuş, bu nikahdan onların altı övladı dünyaya gəlmişdir.
Z.Teylorun tərcümeyi-halını Birləşmiş  Ştatların XIX 
əsrin birinci yarısında apardığı müharibələr tarixi kimi 
dəyər ləndirmək olar. O, 1812-ci ildə İngiltərəyə qarşı apa-
rılan müharibədə iştirak edir və mayor rütbəsi alır. Müha-
ribənin sonuna yaxın ordudan tərxis olunmuş və rüt bəsinin 
endirilməsinə baxmayaraq, növbəti il yenidən orduya qayı-
daraq əvvəlki hərbi rütbəsini bərpa etmişdir.
1830-cu ildə Konqres «Hinduların köçürülməsi haqqın-
da qanun» qəbul etdi və hinduların əksəriyyəti on il ərzində 
bəzi yerlərdə torpaq alqı-satqısı haqqında müqavilə yolu 
ilə, digər yerlərdə zorla boş  qərb torpaqlarına köçürüldü. 
Bu isə hindu qəbilələrinin haqlı narazılığına səbəb oldu 
və hindularla ABŞ ordusu arasında elan olunmamış qanlı 
müharibələr başlandı. 1832-ci ildə  İllinoys və Viskonsin 
əra zisində «Qara tərlanlar» adlandırılan müharibədə iştirak 
edən Teylor böyük rəşadət göstərir və ona polkovnik rütbəsi 
verilir. İki il sonra Hindu-seminollarla aparılan müharibədə 
isə briqada generalı olur. Döyüşlərdə göstərdiyi qəhrəmanlıq 
və cəsurluğu ona «Qoca dəlisov» ləqəbi qazandırır.

83
Amerika prezidentləri
Zakari Teylorun iştirakçısı olduğu sonuncu müharibə 
1846-48-ci illərdə Meksika ilə aparılan müharibədir. 
Müharibə ərəfəsində, xüsusilə Palo-Alto və Monterey ya-
xinlığındakı döyüşlərdə özünü bacarıqlı  sərkərdə kimi 
göstərmiş  və ona general-mayor rütbəsi verilmişdir. Bue-
na-Vista yaxınlığında rəqibin sayca üstün ordusu üzərində 
çaldığı qələbə isə onu milli qəhrəmana çevirmişdir.
1848-ci il prezident seçkilərində Z.Teylor viqlər par-
tiyasının namizədi olur. Viqlər heç vaxt siyasi fəaliyyət 
göstərməmiş generalın xalq arasındakı nüfuzuna güvənir-
dilər. Demokrat partiyası isə daxili çəkişmələrdən olduq-
ca zəif görünürdü. Quldarlığa olan münasibət partiyada 
ikitirəliyin yaranmasına səbəb olur. Buna görə  də par-
tiyanın  şimal qanadı ayrılaraq seçkilərdə Azad torpaq 
parti yası kimi çıxış edir. Onlar quldarlığın yeni yaradıl-
mış  ştatlarda yayılmasının qəti  əleyhdarı M.Van Bureni 
prezidentliyə, C.K.Adamsın oğlu Çarlz Frensis Adamsı isə 
vitse-prezidentliyə namizəd göstərirlər. Köhnə Demokrat-
lar Miçiqanlı senator Lyuis Kassı namizəd göstərsələr də, 
onun proqramı tərəfdarlarından ciddi dəstək almır. Belə ki, 
L.Kass quldarlığın qəbul edilib-edilməməsinin ştatların da-
xili işi kimi onların özlərinə həvalə edilməsini istəyirdi.
Teylorun cənubdan olub Luizianada yaşaması, Miçi-
qanda pambıq plantasiyaları və 100-ə yaxın qula sahib ol-
ması seçkilərdə qalib gəlməsinə mane olmur. İlk dəfə ola-
raq bütün ştatlarda eyni gündə keçirilən seçkilərdə, seçki 
hüququna malik əhalinin 72 %-i iştirak edir. Zakari Teylor 
ümumi səsvermədə 47,4 %, seçimcilərin isə 163 səsini ala-
raq prezident olur. Nyu-Yorklu liberal viq Millord Fillmor 
isə vitse-prezident seçilir.
ABŞ prezidentləri sırasında, ölkənin siyasi kursuna 
onun qədər az təsir göstərmiş ikinci prezident olmamış-
dır. Gözlənilirdi ki, o bütün qanunvericilik təşəbbüslərini 
Konqresə etibar edərək, yalnız qanunların icrasına nəzarətlə 

84
Amerika prezidentləri
məşğul olacaq. Teylorun səlahiyyətlərinin icra etməsinə 
əvvəlcə siyasi cəhətdən daha təcrübəli vitse-prezident Fill-
mor köməklik göstərsə  də, sonradan bu funksiyanı Mas-
saçusetsli senator Uilyam Syüard yerinə yetirir. Onun 
məsləhəti ilə prezident kadr islahatları aparmaqla viqlərin 
mövqeyini möhkəmləndirməyə cəhd göstərmiş, lakin əsaslı 
nəticələrə nail olmamışdı. Diplomatiya sahəsində heç bir 
təcrübəyə malik olmayan Con Kleytonun xarici işlər naziri 
təyin olunması uğursuz kadr siyasətinin göstəricisi idi. Na-
zirin qeyri-diplomatik davranışı Fransa ilə münasibətlərə 
sərinlik gətirmişdi.
Buna baxmayaraq 1850-ci ildə  İngiltərə ilə imzalan-
mış «Kleyton-Bulever» sazişini Teylor hökumətinin uğuru 
kimi dəyərləndirmək olar. Bu sazişə əsasən hər iki dövlət 
Mərkəzi Amerika torpaqlarını ilhaq etməmək haqda öhdəlik 
götürürdülər.
Zakari Teylorun prezidentliyi 1 il 3 ay davam edir. O, 
1850-ci il iyulun 9-da Ağ Evdə gözlənilmədən vəfat edir. 
İstiqlaliyyət gününə həsr edilmiş təntənəli mərasimdə işti-
rak edən Teylor qızmar günəş altında çoxlu vaxt keçirərək 
yorğun halda evə qayıtmışdı. Çoxlu meyvə yeyərək, buz 
kimi soyuq süd içmiş, bunun nəticəsində  də onda qıc 
olma və bağırsaqlarda soyuqlama baş vermişdi. Teylorun 
qəfi l  vəfatı müxtəlif  şayiələrin yayılmasına səbəb oldu. 
Şayiələrdə prezidentin zəhərlənib öldürülməsi versiyası üs-
tünlük təşkil edirdi. Nəhayət 1891-ci ildə aparılan eksqu-
masiya və məhkəmə-tibb ekspertizası Teylorun ölümündə 
sui-qəsd olmadığını birmənalı olaraq təsdiq etdi.

85
Amerika prezidentləri
MİLLARD FİLLMOR
(MILLARD FILLMORE)
 (1850-1853)
Z. Teylor vəfat edən günün səhəri, 1850-ci il iyu-
nun 10-da vitse-prezident Millard Fillmor prezident 
səlahiyyətlərinin icrasına başladı. Sələfi ndən fərqli olaraq 
uzunmüddətli siyasi təcrübəyə malik Fillmor ənənəvi yol-
la çətin ki, prezident seçilərdi. Viqlər partiyasının liderləri 
ilə  sıx  əməkdaşlıq edərək daxili və xarici siyasətdə  bəzi 

86
Amerika prezidentləri
uğurlar qazanmasına baxmayaraq onun ikinci müddətə 
prezident seçilməsi üçün heç bir şansı olmamışdır. Fillmor 
1856-cı il prezident seçkilərində iştirak etsə də uğur qazana 
bilməmişdir.
Millard Fillmor 7 yanvar 1800-cü ildə kasıb fermer 
ailəsində dünyaya gəlib. Gələcək prezidentin ağır uşaqlıq 
dövrü atasına məxsus fermada keçib. Təsərrüfat işlərində 
ailəyə kömək etməsi səbəbindən ildə iki-üç ay təhsil ala bi-
lib. Çətin fermerlik həyatının bəhrəsizliyini görən ailə baş-
çısı övladlarına heç olmasa yaxşı  sənət öyrətməyi qərara 
alır. Bu məqsədlə 14 yaşlı Millard dərzi emalatxanasında 
şagird olur. Lakin az müddətdən sonra yenidən doğma fer-
maya qayıdaraq ağac emalı sexində fəhləlik edir. Yaxınlıqda 
açılan kitabxana onda bütün həyatı boyu saxladığı mütaliə 
həvəsi oyadır.
Çoxlu mütaliə etməsi 19 yaşında ikən ona məktəbdə 
təhsilini davam etdirmək imkanı verir. Elə bu məktəbdə də 
gələcək həyat yoldaşı, müəlliməsi Abigeyl Pauerslə tanış 
olur.
Buffaloda hüquq təhsili alaraq 1823-cü ildə  vəkil 
işləməyə başlayır. Növbəti il siyasətlə məşğul olaraq, Con 
Kuinsi Adamsın tərəfdarı kimi tanınır. 1829-31-ci illərdə 
Antimason «Müstəqil bənnalar partiyası»nı Nyu-York 
parlamentində Eri dairəsinin deputatı kimi təmsil edir. Bu 
ərəfədə artıq dörd nəfərdən ibarət ailəsi ilə birlikdə Buffa-
loya köçür.
Gələcək prezident qərbi Nyu-Yorkda viqlər partiya-
sının yerli şöbəsinin yaradıcılarından olaraq 1832-ci ildə 
konqresə seçilir. Nümayəndələr palatasının üzvü kimi 
əsasən H.Kleyin ideyalarının qızğın tərəfdarı olmuşdur.
1844-cü ildə vitse-prezidentliyə namizəd olmaq cəhdi 
viqlər tərəfi ndən dəstəklənmədiyi üçün həyata keçmir. 
Növbəti seçkilərdə, partiyanın Filadelfi yada keçirilən kon-
ventində, H.Kleyin köməkliyi sayəsində Fillmor, Z.Teylorla 

87
Amerika prezidentləri
yanaşı vitse-prezidentliyə namizəd göstərilir. O, Nyu-York 
ştatında Teylorun seçkiönü kampaniyasına rəhbərlik edir. 
Teylor və Fillmor bir-birlərini  şəxsən tanımırdılar və ilk 
dəfə yalnız uğurlu keçən seçkilərdən sonra görüşürlər. Qeyd 
edək ki, Fillmor, konqres üzvləri ilə məhrəm münasibətdə 
olmasına baxmayaraq, Teylor administrasiyası ona etinasız 
yanaşmışdı. Hətta doğma ştatı Nyu-Yorkda vəzifə bölgüsü 
aparılarkən belə onunla məsləhətləşməmişdilər. 
Fillmor prezident kimi 1850-ci ilin avqustunda Kon qresə 
göndərdiyi məktubunda quldarlıq məsələsində  Cənubla  Şi-
malı barışmağa çağırır. Sentyabrda isə quldarlıq problemi-
nin həllinə yönəlmiş  və «1850-ci il kompromisi» adlanan 
qanunlar toplusunu imzalayır. Bu qanunlarla o, sələfi  Tey-
lordan fərqli olaraq, «xalqın suverenliyi» prinsipini təsdiq 
edir. Bu prinsipə əsasən quldarlığın ləğvi və ya qəbulu ştatın 
müstəsna hüququ kimi göstərilir.
Barışdırıcı xarakter daşımasına baxmayaraq, qanun-
lar toplusu heç də birmənalı qarşılanmadı. Hətta Şimaldan 
olan viqlər belə burada Cənublu quldarlara böyük güzəştlər 
olduğunu bildirirdilər. Xüsusən  şimala qaçan qulların tu-
tularaq geriyə, öz sahiblərinə qaytarılmasını nəzərdə tutan 
maddə kəskin etiraz doğururdu.
1848-49-cu illərdə  bəzi Avropa dövlətlərini respubli-
ka üsul-idarəsinin yaranması ilə nəticələnən milli-demok-
ratik inqilablar bürümüşdü. Bir çox amerikalılar bunda 
ölkələrinin tarixi ilə paralellər görür və dövlətin bu hərəkata 
köməklik göstərməsini istəyirdilər. Fillmor administrasi-
yası bu çağırışlara reaksiya vermir və yalnız formal ola-
raq Köhnə Dünyada baş verən demokratik dəyişikliklərin 
tərəfdarı olduğunu bildirir.
Uzaq  Şərqə ticarət yolunun açılması  məqsədilə Fill-
mor, 1852-ci ildə Metyü Perinin komandanlığı altında Ya-
poniyaya dörd hərbi gəmi göndərir. Hərbi gücünə güvənən 
Periyə 1854-cü ildə Kanaqav prefekti ilə saziş imzalamaq 

88
Amerika prezidentləri
nəsib olur. Bu sazişə əsasən Yaponiya limanları ABŞ ticarət 
gəmilərinə açıq elan edilir.
Viqlər partiyasının 1852-ci ildə keçirilən konventində 
Fillmorun namizədliyi təsdiqini tapmır. Xüsusilə «Qaçqın 
qullar haqda Akt»ı imzalaması onu partiyanın şimal qana-
dının dəstəyindən məhrum etmişdi. Partiyanın namizədi isə 
ABŞ-Meksika müharibəsinin məşhur iştirakçılarından olan 
general Uinfi ld Skott olur. 
Fillmorun siyasi məyusluğuna onun şəxsi faciəsi də 
əlavə olur. 1853-cü ildə, yeni seçilmiş prezident Pirsin ina-
uqurasiya mərasimində Fillmorun xanımı Abigeyl bərk so-
yuqlayır və tezliklə dünyasını dəyişir. Buffaloya qayıtdıq-
dan bir il sonra yeganə qızı vəfat edir. Bu dərdləri qismən 
də olsa unutmaq məqsədilə o, Avropaya səfərə çıxır və hətta 
Roma Papasının qəbulunda olur. Səfərdən qayıtdıqdan 
sonra 1856-cı il prezident seçkilərində  iştirak edir, yalnız 
21 % səs toplaya bilir. Bu onun böyük siyasətdə son çıxı-
şı olur. Buffaloya qayıdaraq yerli siyasətdə aktiv fəaliyyət 
göstərməyə başlayır.
Millard Fillmor 1874-cü il martın 8-də beyninə qan sız-
ması nəticəsində vəfat etmişdir.

89
Amerika prezidentləri
FRANKLİN PİRS
(FRANKLIN PIERCE)
(1853-1857)
Onun prezidentliyi müharibənin qaçılmazlığını göstərən 
ictimai gərginlik və dəyişikliklər dövrünə təsadüf edir. ABŞ-
ın 14-cü prezidenti Franklin Pirs 23 noyabr 1804-cü ildə 
Nyu-Hempşir  ştatının Hillsboro şəhərində dünyaya gəlib. 
Atası Bencamin Pirs inqilab generalı və ştatın qubernatoru 
olmuşdu. Elə də varlı olmasalar da Pirslər övladlarının yax-

90
Amerika prezidentləri
şı təhsil alması qayğısına qalırdılar. Balaca Franklin ibtidai 
təhsilini məşhur Bouduin kollecində alır. Kolleci bitirərək 
üç il ərzində hüquq elmlərini öyrənir və 22 yaşı olarkən 
özəl vəkil kontorunu açır. Bu ərəfədə Bouduin-kollecin 
keçmiş prezidentinin qızı Ceyn Minz Epltonla ailə həyatı 
qurur. Epltonlarla qohumluğu Pirsin gələcək karyerasına 
əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərmişdir.
Cəmi iki il vəkillik fəaliyyəti göstərən Franklin siya-
sətlə məşğul olur. 25 yaşlı Pirs əvvəl doğma ştatın qanun-
verici orqanına (tezliklə spikeri olmuşdur) seçilir. Dörd 
il burada göstərdiyi uğurlu fəaliyyəti onun Vaşinqtonda 
Nümayəndələr Palatasına seçilməsi ilə nəticələnir. 1837-ci 
ildə isə ştatın senatdakı iki təmsilçisindən biri olur. 
Sürətlə siyasi karyera etsə də 1841-ci ildə yenidən Nyu-
Hempşirə qayıdaraq, ştatın əsas şəhəri Konkordda vəkillik 
fəaliyyətini davam etdirir. Bunun başlıca səbəbi ciddi kalvi-
nist ruhunda tərbiyə almış xanım Pirsin Vaşinqton aristok-
rat cəmiyyətinə uyğunlaşa bilməməsi olmuşdu.
1846-cı ildə Meksikaya qarşı aparılan müharibənin ilk 
günlərindən Pirs könüllü olaraq cəbhəyə yollanır. Hərbi 
xidmətə yefreytor kimi başlayaraq, qısa müddətdə briqa-
da generalı rütbəsinədək yüksəlir. Müharibənin  əvvəlində 
dəfələrlə böyük rəşadət və  qəhrəmanlıqlar göstərsə  də, 
sonadək döyüşlərdə  iştirak edə bilmir. Atdan yıxılaraq 
zədələnməsi onun hərbi karyerasına nöqtə qoyur. Bu Pirsin 
sonuncu uğursuzluğu olmamışdır,  şəxsi həyatında qayğı-
lar daim onu izləmişdir. Xanımı Ceyn Pirs vərəmdən əzab 
çəkir, özü isə həddən artıq spirtli içki qəbul edirdi. Pirslərin 
ilk övladı hələ körpə ikən tələf olur, ikincisi isə dörd yaşında 
tif xəstəliyindən vəfat edir. Ailənin sonbeşiyi isə dəmiryol 
qəzasında valideynlərinin gözü qarşısında həlak olur. 
F.Pirs 1852-ci il prezident seçkilərinə Demokrat parti-
yasının namizədi seçilir. Onunla yanaşı prezidentlik uğrun-
da viqlərin nümayəndəsi general Uinfi ld Skott, Azad torpaq 

91
Amerika prezidentləri
partiyasından isə Con Heyl mübarizə aparır. Pirs ümumi 
seçkilərdə cəmi 50,1 % səs toplasa da, seçimçilər kollegi-
yasında böyük üstünlük qazanır. O, U.Skottun topladığı 42 
səsə qarşı 254 səs alaraq prezident olur.
Belə  çətin dövrdə prezident olmaq üzərinə böyük 
məsuliyyət götürmək demək idi. Quldarlıq problemində 
Cənub və Şimal arasındakı ziddiyyətlərin getdikcə daha da 
kəskinləşməsi,  İttifaqa daxil edilmiş torpaqlarda əhalinin 
məskunlaşması, hindularla münasibətin qaydaya salınması, 
dəmiryol xətlərinin çəkilməsi və bu kimi, ölkənin inkişa-
fında ciddi əhəmiyyət daşıyan problemlərin mövcudluğu 
düşünülmüş siyasi-iqtisadi kurs götürülməsini vacib edirdi.
Pirsin 1853-cü ildə qurduğu kabinetdə  vəzifə tutan-
ların  əksəriyyəti heç bir siyasi təcrübəyə malik deyildi. 
Prezidentin kabineti heç olmasa bircə  dəfə yenidən qur-
mağı  məqsədəuyğun hesab etməməsi Amerika tarixində 
görünməmiş haldır. Müdafi ə naziri, onun yaxın və inanıl-
mış dostu Cefferson Devis idi. Prezident Cənub  ştatları-
nın qızğın müdafi əçisi və onların qeyri-rəsmi lideri hesab 
edilən Devislə açıq-aşkar  əməkdaşlıqdan çəkinirdi. Onlar 
əsasən gecədən keçmiş, Devisin evində görüşərdilər. Son-
ralar İttifaqdan ayrılmış Cənub ştatlarının prezidenti olmuş 
hərbi nazir, Pirsin fəaliyyətinə ciddi təsir göstərmişdir.
Təəssüfl ə qeyd etməliyik ki, Prisin yeritdiyi daxili si-
yasi kurs, xüsusilə quldarlığa olan münasibəti uğurlu olma-
mışdır. Bu özünü 1854-cü ildə Bostonda qaçqın qul Ento-
ni Börnsün qurama ittihamla həbs edilməsində açıq-aşkar 
göstərir. 1850-ci ildə «Qaçqın qullar haqqında» qəbul edil-
miş qanuna əsasən Börns sahibinə qaytarılmalı idi. Bu za-
man bir qrup abolisionist həbsxana qarşısına toplaşaraq qulu 
zorla azad etmək istəyirlər. Teleqraf vasitəsilə prezidentdən 
kömək istəyən yerli icra orqanlarına istər hərbi, istərsə də 
polisin köməyi ilə qanuna əməl olunması  əmr olunur və 
Börns azadlıqdan məhrum edilir.

92
Amerika prezidentləri
Cənub və Şimal ştatları arasındakı münaqişənin kəskin-
ləşməsi nəinki daxili, eyni zamanda ölkənin xarici siyasi 
kursuna da təsirini göstərmişdir. Belə ki, Konqresdə qul-
darlığın tərəfdarları  Cənub istiqamətində ölkə  ərazisinin 
genişləndirilməsini, eləcə  də, xüsusilə Meksikanın hesa-
bına,  İttifaqa daxil edilmiş  ərazilərdə quldarlığı qadağan 
edən qanunun ləğv olunmasını  tələb edirdilər. Prezident 
özü də heç vaxt ABŞ ərazilərini genişləndirmək niyyətini 
gizlətməmişdi. O, kadrların seçilməsində də, bu amili əsas 
götürmüş, Con Meyson, Ceyms Bükenen kimi ekspansi-
ya tərəfdarları kabinetdə  təmsil olunmuşdular. Lakin Pir-
sin bu istiqamətdə gördüyü işləri sələfi  Polkla müqayisə 
etsək, onun ciddi uğur qazanmadığının şahidi olarıq. Digər 
tərəfdən Cənubu iqtisadi cəhətdən gücləndirmək məqsədilə 
yeni  əldə edilmiş torpaqlar boyu dəmiryolu xəttinin 
çəkilməsi planı da baş tutmamışdır. Bu plan yalnız vətəndaş 
müharibəsi ərəfəsində həyata keçirilmişdir.
Pirsin 1857-ci ildə siyasətdən getməsi çox az ada-
mı  məyus etmişdir. Dövrün aktual problemlərini həll edə 
bilməməsi Cənub və Şimal arasındakı ziddiyyətlərin dərin-
ləşməsinə səbəb oldu. Prezidentlik müddəti qurtardıqda res-
publikaçı siyasətçi C.F.Adams senator C.Samnerə  məktu-
bunda yazırdı: «Belə şəxsin prezident olmasına sevinmək 
olar. Çünki onun administrasiyasının kobud səhvlərindən 
xələfl əri düzgün nəticə  çıxararaq oxşar səhvləri təkrar 
etməyəcəklər». Lakin Con Adamsın nəvəsi də səhv edirdi. 
Pirsin xələfi  olacaq C.Bükenen Cənub ştatlarının mənafeyini 
müdafi ə etməklə daha ağır səhvlərə yol verdi.
Bir çox Amerika siyasətçilərinin satqın adlandırdıqla-
rı Pirs ömrünün son dövrünü tənhalıq və  məhrumiyyətlər 
içərisində keçirir. O, 1869-cu il oktyabrın 8-də Nyu-
Hempşirin Konkord şəhərində vəfat etmişdir. 

93
Amerika prezidentləri
CEYMS BÜKENEN 
(JAMES BUCHANAN)
(1857-1861)
Ceyms Bükenen ABŞ tarixinə quldarlıq problemini 
həll edə  və  İttifaqın dağılmasının qarşısını ala bilməmiş 
zəif prezident kimi daxil olmuşdur. O, cənublu olmasa da, 
müasirləri tərəfi ndən Cənub ştatlarının tərəfdarı kimi tənqid 
edilmişdir. 

94
Amerika prezidentləri
C.Bükenen 1791-ci il aprelin 23-də Pensilvaniya ştatı-
nın Mersersberq şəhərciyində irland immiqrantı ailəsində 
anadan olub (Bükenen atası Amerikadan kənarda doğulmuş 
beş prezidentdən biridir). 
Ceymsin atası varlı ticarətçi olaraq övladlarının təhsilinə 
ciddi  fi kir verirdi. Ailənin on bir uşağından biri, eyni za-
manda böyük oğlu olan Ceyms ibtidai təhsilini Karlisldəki 
Dikkinson kollecində alır. 1809-cu ildə kolleci bitirərək, 
Lankaster vəkillər kollegiyasının nüfuzlu nümayəndəsi 
Ceyms Hopkinsin rəhbərliyi altında vəkillik öyrənir.
Qısa müddətə 1812-ci il müharibəsində könüllü kimi iş-
tirak etdikdən sonra Lankasterə qayıdaraq müstəqil vəkillik 
praktikasına başlayır.
Siyasi təcrübəsinin zənginliyinə görə Bükenen demək 
olar ki, bütün prezidentləri üstələmişdir. O, 1814-16-cı 
illərdə Pensilvaniya parlamentinin deputatı, 1821-31-ci 
illərdə federalistlər partiyasının (1824-cü ildən demokrat 
partiyasının) üzvü kimi konqresin deputatı olmuşdur. 1834-
45-ci illərdə Pensilvaniya ştatının Senatda nümayəndəsi 
kimi siyasi fəaliyyətini davam etdirir. Ədliyyə naziri təyin 
edilsə  də, bu vəzifədən imtina edir. 1832-33-cü illərdə 
diplomatik missiya ilə Rusiyada səfərdə olur, C. Polk ad-
ministrasiyasında dövlət katibi vəzifəsini tutur. “Monro 
Doktrinası”nın qızğın tərəfdarı kimi, İngiltərənin Mərkəzi 
Amerika və Oreqondan çıxarılması ideyasını dəstəkləmiş, 
Texas və Kaliforniyanın ilhaq edilməsində bilavasitə iştirak 
etmişdir.
1848 və 1852-ci illərdə Bükenen prezidentliyə namizəd 
olmaq istəsə də müvəffəqiyyətsizliyə uğrayır. Onun bu ar-
zusu 1856-cı ildə həyata keçmiş, o, Sinsinattidən demok-
rat partiyasının nümayəndəsi kimi prezidentliyə namizəd 
göstərilmişdir. Bükenenin seçkiönü kompaniyasının leyt-
motivini abolisionist təbliğata son qoymaqla İttifaqı qoru-
mağa çağırış təşkil edirdi. Onunla yanaşı respublikaçı Con 

95
Amerika prezidentləri
Fremon və Amerika partiyasından keçmiş viq Millard Fill-
mor da prezidentliyə iddiaçı idilər.
Quldarlığa loyal münasibəti, ABŞ torpaqlarının 
genişləndirilməsinin tərəfdarı olması ona Cənub ştatların-
da demək olar ki, mütləq qələbə qazandırır. Eyni zamanda 
bəzi Şimal ştatlarında da üstünlük əldə edir. Ceyms Büke-
nen seçicilərin səsinin 45,3 %-ni, seçimçilər kollegiyasında 
isə 174 səs alaraq prezident seçilir.
Bükenen hələlik ömrünün axırınadək subay qalmış 
yeganə prezidentdir. Dostlarından biri yarızarafat- yarıcid-
di «O özünü dərk edəndən Amerika konstitusiyasına evli-
dir» demişdi. Kabineti qurarkən o, əsasən Cənuba rəğbət 
bəsləyənlərə üstünlük vermişdir.
Bükenen inauqurasiya nitqində barışdırıcı mövqe tutur 
və xalqı Qərb ərazilərində quldarlıq probleminin həllini Ali 
Məhkəməyə tapşırmağa çağırır. Lakin tezliklə prezidentin 
Ali Məhkəməylə gizli sövdələşmə bağlaması üzə çıxır və 
bu Şimalda kəskin etirazla qarşılanır. Gözlənildiyi kimi, Ali 
Məhkəmə, prezidentin gizli dəstəyilə, qaradərililərin ABŞ 
vətəndaşları və heç bir konstitusional hüquqa malik olma-
dıqları qərarını çıxarır.
Bütün bunlarla yanaşı ölkədə iqtisadi böhran baş verir. 
Bükenenin bank işinin tənzimlənməsi yönündə gördüyü 
tədbirlər əvvəlcə əhalidə böyük ruh yüksəkliyi yaradır. La-
kin onun dövlət sifarişlərilə ölkə iqtisadiyyatını dirçəltmək 
haqqında  əvvəlcədən verdiyi vədə  əməl etməməsi narazı-
lığa səbəb olur. İqtisadi böhran Şimal və Cənub arasındakı 
münasibətlərə  də  təsir göstərir. Böhrandan daha az ziyan 
çəkmiş  Cənub bunu quldarlıq sisteminin Şimalın iqtisadi 
əsasını  təşkil edən «Muzdlu quldarlıq»dan üstünlüyü ilə 
izah edirdi.
İstər iqtisadi sahədə, istərsə  də xarici siyasətdə qarşı-
ya çıxan maneələr, ölkənin  əsas problemi olan quldarlıq 
məsələsini arxa plana keçirməmişdir. 1859-cu ildə fana-
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə