F. Q. Vahidov, T. B. Ağayev



Yüklə 5.04 Kb.
PDF просмотр
səhifə2/24
tarix22.07.2017
ölçüsü5.04 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   24

2. Sosiologiyanın predmeti 
 
Sosiologiya termini iki sözün birləşməsindən ibarətdir: latın sözü «sosietas» (cəmiyyət) və yunan sözü 
«loqos» (söz, təlim). Hərfi mənada sosiologiya cəmiyyət haqqında elm deməkdir. 
Aydın məsələdir ki, bəşəriyyət öz tarixi ərzində  həmişə  cəmiyyəti dərk etməyə, ona öz münasibətini 
bildirməyə  səy göstərmişdir. Bunu xatırlamaq kifayətdir ki, keçmişin bütün mütəfəkkirləri öz fəlsəfi sistemləri 
çərçivəsində həm də öz ictimai baxışlarını ifadə etmişlər. İqtisadi, hüquqi, pedaqoji fikir müvafiq xüsusi elmlərdən 
- siyasi iqtisaddan, hüquqşünaslıqdan, pedaqogikadan qədim olduğu kimi, sosial fikir də bir elm kimi 
sosiologiyadan daha qədimdir. Sosial məsələlər haqqında mühakimlər, ictimai hadisə  və proseslərin 
qiymətləndirilməsi müxtəlif formalarda, müxtəlif janrlarda öz əksini tapmışdır. Bəşəriyyətin  ən ümumi sosial 
ideyalar işləyib hazırlaması uzunmüddətli mürəkkəb və ziddiyyətli prosesdir. Zehni əmək bölgüsü elə bir yol 
keçməli idi ki, sosial təfəkkürün özünün spesifik formalarında təzahür də bilsin. Bu baxımdan sosioloji fikir tarixi 
sosial fikrin, sosial ideyaların xüsusi tərkib hissəsidir. 
Sosiologiyanın müəyyən ilkin şərtlərin mövcud olduğu XIX əsrdə meydana gəldiyi vaxtdan onun predmeti 
eynimənalı başa düşülməmişdir. Məsələn, O. Kont belə hesab edirdi ki, 
[11 - 12] 
sosiologiya insan zəkasının və 
psixikasının ictimai həyatın təsiri ilə necə  təkmilləşdiyini öyrənən yeganə elmdir. Sosiologiya ictimai həyat 
faktlarını, proseslərini müşahidə etmək, təsvir etmək və sistemləşdirmək vəzifələrini yerinə yetirməlidir. 
H. Spenserə (1820-1903) görə, sosiologiya elə  ən ümumi elmdir ki, özündə  həm tarixi inkişafın ümumi 
nəzəriyyəsini, həm antropologiyanı, həm də etnoqrafiyanı birləşdirir. Alman iqtisadçısı və sosioloqu Albert Şeffle 
(1831-1903) bildirirdi ki, sosiologiyanın predmetini insanlar arasındakı qarşılıqlı  mənəvi münasibətlər, habelə 
ünsiyyətin ideal və texniki üsulları, formaları təşkil edir. Görkəmli hüquqşünas və sosioloq L. Qumploviçin (1838-
1909) fikrincə, sosiologiya bütün sosial elmlərin fəlsəfi əsasıdır. 
XIX  əsrin sonlarına qədər Kontun nöqteyi-nəzəri, yəni sosiologiyanın cəmiyyətşünaslıqla eyni olan elm 
kimi nəzərdən keçirilməsi elmi ədəbiyyatda üstünlük təşkil etmişdir. XIX əsrin sonu - XX əsrin  əvvəllərində 
cəmiyyət məsələlərinə həsr olunmuş tədqiqatlarda sosial aspekt xüsusi olaraq ayırd edilir, onun iqtisadi, hüquqi və 


 
s. aspektlər sırasında özünəməxsus cəhətlərinə daha çox diqqət yetirilir. Bu halda sosiologiyanın predmeti xeyli 
məhdudlaşdırılaraq məhz ictimai inkişafın sosial tərəflərinin öyrənilməsinə müncər edilir. Sosiologiya elminin belə 
şərhini ilk dəfə fransız sosioloqu və filosofu Emil Dürkheym (1858-1917) vermişdir. Dürkheymin fikrincə, 
sosiologiyanın predmeti elə xüsusi reallıqdır ki, onunla mövcud elmlərdən heç biri indiyə  qədər məşğul 
olmamışdır. Bu reallığın əsasını sosial faktlar təşkil edir. Həmin faktlar isə gerçəkliyini nə iqtisadi, nə psixoloji, nə 
fiziki və s. faktlarına müncər edilə bilməz; onların öz müstəqil xarakteristikaları vardır. Sosial faktların başlıca 
əlamətləri onların obyektiv səciyyə daşıması, fərddən asılı olmayaraq mövcud olması, ona təzyiq göstərə 
bilməsidİr. Dürkheym sosial faktları iki yerə ayırırdı: cəmiyyətin «maddi substratını» təşkil edən morfoloji faktlar 
(məs. əhali sıxlığı, fərdlər arasında ünsiyyətin intensivliyi, yaşayış yerlərinin 
[12 - 13] 
xarakteri və s.) və mənəvi, 
qeyri-maddi faktlar (bunlar məcmu halda kollektiv və ya ümumi şüuru təşkil edir). 
Sosiologiya cəmiyyət haqqında elmdir, başqa sözlə, sosioloji idrakın obyektini cəmiyyət təşkil edir. lakin 
belə izah sosiologiyanın predimetini tam aydınlaşdırmır, çünki cəmiyyət  ən müxtəlif elmlər tərəfindən öyrənilir. 
Ona görə də digər elmlərdə olduğu kimi, sosiologiyada da onun obyektini və predmetini fərqləndirmək lazımdır. 
Sosioloji idrakın obyektinin və predmetinin qarışdırılması və ya eyniləşdirilməsi ciddi metodoloji qüsurdur. 
Bu qüsur indi meydana çıxmamışdır: o, əvvəllər də özünü göstərmişdir, indi də  ən müxtəlif məktəblərin və 
cərəyanların bir çox sosioloqlarına xas olan cəhətdir. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, sosiologiyanın digər elmlərdən, 
ABŞ-da sosial psixologiyadan və s. nisbətən gec ayrılmasını  və müstəqil elmi fənn kimi təşəkkül tapmasını 
şərtləndirən  ən mühüm səbəblərdən biri məhz sosioloji idrakın obyektinin və predmetinin eyniləşdirilməsi 
olmuşdur. 
Adətən tədqiqatçının fəaliyyətinin istiqamətləndiyi hər şeyi idrak obyekti kimi qəbul edirlər. Bu o deməkdir 
ki, müxtəlif hadisə, proses, münasibət ən müxtəlif elmlərin predmetindən söhbət getdikdə yalnız obyektin həmin 
elmin spesifikası ilə müəyyən edilən tərəfi, aspekti, xassəsi, münasibəti əsas götürülür. Obyektin digər tərəf, aspekt, 
xassə və münasibətləri isə ikinci dərəcəli məsələlər kimi, yaxud obyektin mövcudluq şəraiti kimi nəzərdən keçirilir. 
Deməli, hər hansı elmin formalaşması ilə onun elmi tədqiqat predmetini ayırd etmək məsələsi qarşıya çıxır. Başqa 
sözlə, hər bir elm digər elmdən ilk növbədə öz predimeti ilə  fərqlənir. Hər bir elm obyektiv reallığın öz xüsusi 
tərəfini, sferasını, özü üçün spesifık olan qanunauyğunluqlarını, həmin qanunauyğunluqların xüsusi təzahür 
formalarını  və  fəaliyyət mexanizmlərini öyrənir. Bu o deməkdir ki, hər hansı elmin, o cümlədən sosiologiyanın 
predmetini tədqiqat obyektinə görə müəyyənləşdirmək kifayət deyildir. Məsələn, sosial reallıq ictimai və 
[13 - 14] 
humanitar elmlərin tədqiqat obyektidir. Lakin hər bir elm məhz öz predmeti sayəsində müəyyən birmənalılıq 
qazanır; elmin predmeti həmişə spesifikdir: hətta eyni obyektdə, yaxud onun ayrı-ayrı hissələrində müxtəlif elmlər 
bir-birindən fərqli, spesifik qanunauyğunluqları  tədqiq edirlər. Məsələn, ailə iqtisadiyyat, hüquq, demoqraflıya, 
sosiologiya, psixologiya, pedaqogika və s. elmlərin tədqiqat obyekti ola bilər. Lakin bu elmlərin ailə  təsisatına 
münasibəti, yanaşması öz predmetləri çərçivəsində eyni deyildir, bir-birindən fərqlidir. 
Hər bir elmin predmeti empirik reallığı abstrakt səviyyədə spesifık şəkildə təkrar istehsal edir, yəni nəzəri 
abstraktlaşdırmanın nəticəsidir. Belə abstraktlaşdırma öyrənilən obyektin fəaliyyət və inkişafının elə 
qanunauyğunluqlarını ayırd etməyə imkan verir ki, onlar həmin elm üçün spesifikdir. 
Sosiologiyanı bir elm kimi səciyyələndirərkən çox zaman əslində sosioloji idrakın başlıca obyektləri 
sadalanır. Sosioloji məktəblərin və cərəyanların, sosioloji biliyin konkret təşkilat sistemlərinin müxtəlifliyi, ideya-
nəzəri mövqelərin və yönümlərin rəngarəngliyi sosiologiyanın predmeti məsələsində  çətinlikləri artırır. Bir çox 
hallarda «sosial» anlayışının özü dəqiq təsəvvür olunmur. 
Hər bir elmin spesifikasını araşdırarkən gerçəklikdəki elə əlaqə və münasibətlər ayırd edilməlidir ki, onlar 
keyfiyyətcə digər əlaqə və münasibətlərdən fərqli olub, məhz həmin elmin predmetini təşkil edə bilsin. Məsələyə 
belə yanaşdıqda demək olar ki, sosial adlandırılan əlaqə və münasibətlərin bütün məcmusu sosioloji idrakın obyekti 
hesab edilməlidir. Bu əlaqə və münasibətlər hər bir konkret sosial obyektdə xüsusi tərzdə təşkil olunmuşdur. Ona 
görə  də sosioloji idrakın obyekti sosial sistem kimi çıxış edir. Deməli, sosial olan, sosial əlaqə  və münasibətlər, 
onların təşkili üsulu elə anlayışlardır ki, bunlar sosioloji idrak obyektinin xüsusiyyətlərini açmaq üçün əsas 
anlayışlar kimi götürülə bilər. Bu halda sosial qanunauyğunluqların aşkara çıxarılması sosiologiya elminin 
predmetini müəyyənləşdirmək üçün həlledici 
[14 - 15] 
əhəmiyyət qazanır. 
Sosiologiya tarixən müəyyən sosial sistemlərinin fəaliyyətinin və inkişafının sosial qanunauyğunluqları, 
habelə  həmin qanunauyğunluqların  şəxsiyyətlərin, sosial qrupların, birliklərin, siniflərin, xalqların fəaliyyətində 
təzahür formaları və mexanizmləri haqqında elmdir. 
Sosiologiyanın predmetini müəyyənləşdirərkən adətən ayrı-ayrı sosioloqlar müxtəlif sosial hadisələri və 
prosesləri həlledici hesab edirlər. Məsələn, qrupların (insanların) qarşılıqlı  fəaliyyəti, yaxud bu fəaliyyətin 
nəticələri; insanların sosial münasibətləri; sosial təsisatlar; sosial təşkilatlar və onların insan davranışına 
münasibəti; sosial fəaliyyət sistemləri; insan cəmiyyəti və insan davranışı; sosial nizamın və nizamsızlığın təbiəti; 
sosal qruplar; insan birlikləri formaları; insan cəmiyyətinin  əsas strukturları; sosial proseslər; sosial-mədəni 
hadisələr; sosial həyatın elmi baxımdan öyrənilməsi və s. Bu anlayışlardan hər birinin mənasını,  əhəmiyyətini 

10 
 
kiçiltmədən qeyd etməliyik ki, sosiologiya üçün sosial anlayışı daha ümumiləşdirici olub, ən mühüm, mərkəzi 
anlayış kimi nəzərdən keçirilə bilər. 
Sosial anlayışını  həm geniş  məzmunda (ictimai mənasında), həm də  məhdud (empirik) mənada başa 
düşülməsi həmişə müəyyən çətinliklər doğmuşdur. Birinci halda sosioloji biliyin spesifik obyekti (sosial əlaqə və 
münasibətlər) əslində unudulmuş, ikinci halda isə bütövlükdə cəmiyyətə aid olan hadisə və prosesləri dəqiq ifadə 
etmək mümkün olmamışdır. Ona görə  də sosiologiyanın inkişafının müəyyən mərhələsində, ümumi sosioloji 
nəzəriyyə  işləyib hazırlamaq zərurəti yarandıqda bütövlükdə  cəmiyyəti, ictimai münasibətlərin bütün sistemini 
xarakterizə etmək üçün «sosial» anlayışı elmi dövriyyəyə daxil edilmiş, «sosial» anlayışı tədricən müstəqil məna 
kəsb etmişdir. 
Sosial münasibətlər şəxsiyyətin cəmiyyətlə qarşılıqlı fəaliyyətinin (sosial qruplar, təşkilatlar, təsisatlar və s. 
vasitəsilə) səciyyələndirir, istər iqtisadi, istər siyasi, istərsə 
[15 - 16]
 də mənəvi münasibətlərin mahiyyətini, mühüm 
aspektini təşkil edir. İctimai münasibətlərin hər hansı sistemi həmişə aydın ifadə olunmuş sosial aspektə malikdir. 
Deməli, sosial ictimai münasibətlərin xüsusi aspektini səciyyələndirməklə qalmır, onların bütün növlərinə nüfuz 
edir. 
Sosialın spesifikasını hansı əsas cəhətlər səciyyələndirir? 
- Fərdlərin müxtəlif qrupları üçün ümumi xassə olmaq; belə xassə ictimai münasibətlərin bu və ya digər 
xassələrinin inteqrasiyası nəticəsidir. 
- Fərdlərin qarşılıqlı  vəziyyətinin ifadəsi olmaq; bu, o deməkdir ki, fərdlər və onların qrupları arasında 
münasibətlərin məzmunu və xarakteri onların ictimai strukturlarda tutduqları yerdən və yerinə yetirdikləri roldan 
asılıdır. 
- Fərdlərin və onların müxtəlif qruplarının münasibətlərində  təzahür etmək; bu münasibətlər çoxaspektli 
olub, həm onların bir-birinə, həm cəmiyyətdə öz vəziyyətinə, həm də ictimai həyatın hadisə  və proseslərinə 
münasibətini əks etdirir. 
- Fərdlərin birgə  fəaliyyətinin nəticəsi olmaq; bu nəticə  fərdlərin ünsiyyətdə  və qarşılıqlı  fəaliyyətində 
təzahür edir. Qarşılıqlı fəaliyyət prosesi fərdlərin bir-birinə təsir göstərməsinə şərait yaradır, ictimai münasibətlərin 
müxtəlif xassələrinin inteqrasiya olunmasına kömək edir. 
Sosial münasibətlərin təkmilləşdirilməsi azadlıq, bərabərlik,  ədalət anlayışlarının daha real məzmun kəsb 
etməsi üçün zəruri şərtdir. 
 
3. Nəzəri və tətbiqi sosiologiya 
 
Sosiologiya bir elm kimi müxtəlif xarakterli vəzifələri yerinə yetirir. Bu vəzifələrin xarakteri nəzəri və 
tətbiqi sosiologiyanı  fərqləndirməyə  əsas verir. Belə  fərqləndirmə  şərti xarakter daşıyır, çünki nəzəri sosiologiya 
praktik vəzifələrin, tətbiqi sosiologiya isə nəzəri, elmi vəzifələrin həllindən kənarda 
[16 a 17]
 qalmır. 
Nəzəri sosiologiya sosial proseslərin qanunauyğunluqlarını  aşkara çıxarır. Nəzəri tədqiqatlar həmin 
qanunları daha adekvat əks etdirdikdə qiymətlidir. Nəzəri sosiologiya sosial gerçəklik barəsində biliklərin 
formalaşması, sosial inkişaf proseslərinin izahı  və  dərk olunması, sosioloji tədqiqatların metodologiyası  və 
metodlarının işlənib hazırlanması ilə bağlı olan elmi problemləri həll edir. İşlənib hazırlanan nəzəriyyələr, 
konsepsiyalar iki başlıca suala cavab verməlidir: nə dərk olunur və necə dərk olunur? 
Tətbiqi sosiologiya konkret şəraitdə mütərəqqi sosial dəyişmələrin həyata keçirilməsinə istiqamətlənmiş, 
elmi cəhətdən kifayət qədər  əsaslandırılmış proqnozlar, tövsiyələr işləyib hazırlayır. Başqa sözlə, tətbiqi 
sosiologiya elə problemləri öyrənir ki, onlar sosial gerçəkliyin yenidən qurulması ilə, sosial proseslərə 
məqsədyönlü təsir göstərməyin yollarını, vasitələrini araşdırmaqla bağlıdır. Tətbiqi sosiologiya cəmiyyətin qarşıya 
qoyduğu praktik vəzifələrin həlli üçün vasitələr axtarmalı, nəzəri sosiologiyanın üzə  çıxardığı qanunlardan 
maksimum səmərəli istifadə etmək yollarını müəyyənləşdirməlidir. Bu sosiologiya əslində insan fəaliyyətinin 
praktik sahələrini bilavasitə öyrənir və «nə üçün?» sualına cavab verir: sosial inkişaf üçün, sosial münasibətlərin və 
sosial idarəetmənin təkmilləşdirilməsi üçün, şəxsiyyətin ahəngdar inkişafı, onun qabiliyyətlərinin daha tam 
reallaşdırılması üçün və s. 
Tətbiqi sosiologiya real sosial effekt əldə etməyə istiqamətlənmişdir. ABŞ-da tətbiqi sosiologiyanı həm də 
«problem baxımından istiqamətlənmiş elm», «müştəriyə istiqamətlənmiş tətbiqi sosial elm» adlandırırlar. 
Tətbiqi sosiologiyanın tarixi kökləri Aleksis de Tokvillin (1805-1859), Emil Dürkheymin (1858-1917), 
Albion Budberi Smollun (1854-1926) əsərlərinə gedib çıxır. Hazırda tətbiqi sosioloqların sayı durmadan artır. 
Onlar həm universitetlərdə  və kolleclərdə, həm də xüsusi biznes  sahəsində, dövlət 
[17 - 18]
  və hökumət 
orqanlarında, müxtəlif təşkilatlarda çalışırlar. Adətən hansı metodlara üstünlük verməsindən asılı olaraq tətbiqi 
sosiologiyada iki başlıca istiqamət ayırd edilir: sosial mühəndislik və klinik sosiologiya. Mühəndis-sosioloq çox 
zaman kiçik miqyaslı sorğular, çöl eksperimentləri aparır, kiçik birliklərin (məsələn, istehsal briqadalarının) sosial 
cəhətdən yenidən qurulması layihələrini işləyib hazırlayır, planlaşdırma ilə, dizaynla məşğul olur. Klinik 

11 
 
sosiologiya sahəsində çalışan mütəxəssis isə diaqnoz qoymalı, alternativ təklif etməli, «terapevtik» tədbirlər 
hazırlamalı  və bunları reallaşdırmaq üçün məsləhətlər verməlidir. Bir qayda olaraq hər iki qəbildən olan 
mütəxəssislər sıx əlaqə saxlayır, öz səylərini birləşdirməyə çalışırlar. 
Çox zaman elmi ədəbiyyatda «fundamental» sözünü «nəzəri» sözünün sinonimi kimi işlədirlər. Lakin bu 
sözlərdə tam uyğunluq olduğunu söyləmək doğru deyildir. «Nəzəri» sözü elmi biliyin empirik səviyyəsindən fərqli 
səviyyəsini, eyni zamanda praktik, tətbiqi istiqamətdən fərqli istiqaməti - fundamental istiqaməti ifadə edir. Nəzəri 
biliyin praktik istiqaməti, səpkisi mövcuddur. Sosioloji bilik həm elmi-nəzəri, həm də praktik vəzifələrin həllinə bu 
və ya başqa dərəcədə kömək edir. Deməli, məsələyə ciddi yanaşılsa, qeyd edilməlidir ki, sosioloji biliyin üstün 
istiqamətlənməsindən söhbət gedə bilər. Bu bilik ya elmi, fundamental, ya da tətbiqi, praktik xarakter daşıyır; 
birinci halda həmin bilik nəzəri sosiologiya, ikinci halda tətbiqi sosiologiya sahəsinə aiddir. 
Elmi  ədəbiyyatda «empirik» sözünün «tətbiqi», «praktik» sözləri ilə eyniləşdirilməsinə  təsadüf olunur. 
Əslində empirik sosioloji tədqiqatlar həm nəzəri-elmi problemlərin, həm də  tətbiqi, praktik məsələlərin həllinə 
istiqamətlənə bilər. Belə  tədqiqatlar həm nəzəri, həm də  tətbiqi sosiologiya çərçivəsində aparıla bilər. Nəticə 
etibarilə deməliyik ki, «nəzəri» və «empirik» sözləri sosioloji biliyin spesifıkasını  və abstraksiyanın səviyyəsini, 
«fundamental» və «tətbiqi» sözləri isə həmin biliyin istiqamətini, səpkisini, məqsədli yönəlişini ifadə edir. Deməli, 
nəzəri bilik (o cümlədən nəzəri sosiologiya) fundamental biliklə, tətbiqi bilik (o cümlədən tətbiqi sosiologiya) 
empirik biliklə eynimənalı deyildir. Nəzəri sosiologiyanın praktik, tətbiqi istiqaməti ola bildiyi kimi, tətbiqi 
sosiologiyanın da müəyyən səviyyəsindən bəhs etmək mümkündür. 
Nəzəri və  tətbiqi sosiologiyanın qarşılıqlı  əlaqəsi çox-cəhətlidir. Nəzəri tədqiqatlar toplanılmış  zəngin 
informasiyanı  təhlil edir, ümumiləşdirmələr aparır, bütövlükdə  cəmiyyət üçün, ictimai tərəqqi üçün faydalı 
tövsiyələr işləyib hazırlayır. Həm ümumsosioloji nəzəriyyə  çərçivəsində, həm də ayrı-ayrı sahələr (məsələn, 
əməyin sosiologiyası, mədəniyyətin sosiologiyası, siyasətin sosiologiyası, hüququn sosiologiyası və s.) miqyasında 
müxtəlif nəzəriyyələrin, konsepsiyaların sərbəst inkişafı, rəqabəti qanunauyğun haldır. Lakin bütün hallarda o 
nəzəriyyə, o konsepsiya daha güclü inkişaf edə bilir ki, ictimai praktikanın reallıqlarını düzgün nəzərə alır, həmişə 
faktlara istinad edir. Öz növbəsində konkret sosioloji tədqiqatlar nəticəsində toplanan faktlar, məlumatlar elmi 
nəzəriyyə mövqeyindən şərh olunduqda mötəbər məna kəsb edir. Sosial təfəkkürün formalaşması və inkişafı həm 
nəzəri, həm də tətbiqi xarakterli tədqiqatlara möhtacdır. 
Cəmiyyətin keyfiyyətcə yeniləşməsi proseslərini maksimum optimallaşdırmaq üçün sosioloji biliyin 
müxtəlif səviyyələrini təmsil edən alimlər öz səylərini intensivləşdirməli və daha sıx  əlaqələndirməlidirlər. 
Zənnimizcə, nəzəri və tətbiqi tədqiqatlar aşağıdakı vəzifələrin həllinə daha çox diqqət yetirməlidir: 
- ümumi sosioloji nəzəriyyənin və sosioloji bilik sahələrinin inkişafı; 
- fundamental sosioloji tədqiqatların keçirilməsi; 
- etibarlı sosial informasiya almaq metodlarının işlənib hazırlanması və təkmilləşdirilməsi; 
- sosioloji bilik sisteminin müasir tələblər səviyyəsində qurulması; 
[19 - 20]
 
- sosioloji xidmətin təşkili və müntəzəm surətdə təkmilləşdirilməsi
- sosiologiya elminin nailiyyətlərinin praktikada tətbiqini sürətləndirməyə imkan verən etibarlı mexanizm 
yaradılması. 
 
4. Sosiologiyanın funksiyaları 
 
Sosiologiyanın funksiyaları müxtəlif müəlliflər tərəfindən az-çox fərqli  şəkildə izah olunsa da, ümumi 
mövqelər üstünlük təşkil edir. Bu funksiyalar sosiologiyanın cəmiyyət həyatı ilə əlaqələrinin rəngarəngliyini daha 
aydın nümayiş etdirir. Elmi ədəbiyyatda adətən sosiologiyanın aşağıdakı üç funksiyasından bəhs edirlər: 
1.  İdrak funksiyası; 2. Praktik funksiya; 3. İdeoloji funksiya. Bizcə, sosiologiyanın metodoloji və 
proqnozlaşdırma funksiyalarından da bəhs etmək üçün kifayət qədər əsas vardır. 
1.  İdrak funksiyası.  Hər bir elm kimi sosiologiya da öz predmeti dairəsində insanların fəaliyyəti üçün 
zəngin idrak imkanları açır, sosial inkişafın qanunauyğunluqlarını, müxtəlif sosial hadisələrin dəyişilməsi 
meyllərini başa düşməkdə onlara kömək edir. Sosiologiya sosial inkişaf proseslərinin mənbələrini və 
mexanizmlərini aşkara çıxarmaqla bütövlükdə  cəmiyyətin, habelə onun ayrı-ayrı sahələrinin, tərəflərinin gələcək 
dəyişmə  və  təkamül perspektivlərini dərk etmək üçün ilkin şərtlər yaradır. Sosioloji biliyin müxtəlif səviyyələri 
bunu müəyyən etməyə çalışır ki, insanların sosial fəaliyyətində  cəmiyyətin, müxtəlif sosial qrupların inkişaf 
tələbatları necə ifadə olunur, hansı konkret formalar məlum  şəraitdə  şəxsiyyətin, qrupun və  cəmiyyətin 
mənafelərinin maksimum uyğunluğunu təmin etməyə imkan verir. Sosioloji nəzəriyyələr və konsepsiyalar səylə 
müasir dövrün aktual problemlərinə cavablar axtarır, heç bir xülyaya qapılmadan dünyanın 
[20 - 21]
 sosial 
yeniləşməsinə kömək edə biləcək real yolları müəyyənləşdirməyə çalışır. 
Sosioloji nəzəriyyələrlə  sıx  əlaqədə getdikcə  təkmilləşən konkret sosioloji tədqiqatlar fərdlər, qruplar, 
birliklər və s. haqqında onların tələbatları, mənafeləri, sərvət yönümləri, davranış motivləri haqqında ilk 

12 
 
məlumatlar əldə etməyə imkan verir. Belə tədqiqatlar elə bir informasiya bünövrəsi yaradır ki, ona əsaslanmaqla 
sosial gerçəkliyin sirlərinə daha dərindən nüfuz etmək mümkün olur. Konkret şəraitdə, konkret sahədə yeni 
meyllərin aşkara çıxarılması sosioloji nəzəriyyələrin xeyli zənginləşməsini təmin edir. Ümumi və xüsusi sosioloji 
nəzəriyyələr konkret sosial hadisələr, proseslər barəsindəki informasiyanı ümumiləşdirir, inkişaf 
qanunauyğunluqlarının elmi surətdə  dərk olunmasına kömək göstərir. Həm rəsmi statistikanın məlumatlarını 
tamamlayan, dəqiqləşdirən obyektiv göstəriciləri, həm də müxtəlif sosial qrupların, təbəqələrin fəaliyyətinin 
məqsəd, niyyət və motivlərini əks etdirən subyektiv göstəriciləri birləşdirən empirik tədqiqatlar insan amilini daha 
da fəallaşdıran mexanizmin mahiyyətli cəhətlərini qavramağa kömək edir, kütləvi sosial proseslərin subyektiv 
məqamlarının həqiqi mənasını  aşkara çıxarır. Bu inkişafın obyektiv meylləri ilə  həmin meyllərin müxtəlif sosial 
qrupların  şüurunda subyektiv inikası arasında uyğunsuzluğu görməyə, məlum sahədə artıq sosial problemin 
mövcudluğunu dərk etməyə istiqamətləndirir. 
2. Praktik funksiya. Sosiologiyanın praktik funksiyası onun idrak funksiyası ilə bilavasitə bağlıdır. Bu 
funksiya özündə qabaqgörənlik məqamını əks etdirən elmi idrakın öz təbiətindən doğur. Sosiologiya cəmiyyətin, 
sosial proseslərin mövcud vəziyyətini təhlil etməklə kifayətlənmir, gələcək dəyişmələrin perspektivlərini 
aydınlaşdırır, həmin perspektivlərin reallaşdırılmasına istiqamətlənmiş praktik fəaliyyətə  təsir göstərir. Bu elm 
insanların öz sosial münasibətlərini tərəqqinin obyektiv tələblərinə uyğun olaraq tənzim etməsinə kömək edir. 
Sosioloji tədqiqatlar nəticəsində hazırlanan tövsiyələr 
[21 - 22]
 idarəetmə orqanlarının ehtiyaclarını xeyli dərəcədə 
ödəyir, sosial tərəqqinin sürətlənməsində özünəməxsus rol oynayır. 
Sosial proseslər üzərində  həqiqi nəzarət konkret informasiyaya, deməli, konkret sosioloji tədqiqatlara 
möhtacdır. Tətbiqi sosiologiya müxtəlif qruplarda, təşkilatlarda, müəssisələrdə və s. sosial inkişaf məsələlərini daha 
optimal qaydada həll etmək sahəsində tövsiyələrin işlənib hazırlanmasında bilavasitə iştirak edir. Kompleks sosial 
problemlərin tədqiqi mühüm praktik əhəmiyyətə malikdir: bu halda cəmiyyət həyatının daha bütöv mənzərəsini 
təsəvvür etmək, neqativ nəticələri irəlicədən görmək, idarəetmənin  ən səmərəli yollarını  və vasitələrini 
müəyyənləşdirmək mümkün olur. 
Sosioloji tədqiqatların nəticəsi kimi irəli sürülən praktik tövsiyələr sosial amillərin iki qrupuna aid olur. 
Birinci qrup obyektiv xarakterli amilləri - insanın həyat fəaliyyəti şərtlərini (siyasi quruluş, sosial struktur, əməyin, 
məişətin və s. konkret şəraiti, habelə subyektin bu şəraitdə real davranışı), ikinci qrup isə subyektiv xarakterli 
amilləri - subyektiv məqamları (məqsədlər, niyyətlər, motivlər, maraqlar, sərvət yönümləri, ideoloji təsəvvürlər, 
ictimai rəy və s.) əhatə edir. Bunların sıx  əlaqədə öyrənilməsi  şəxsiyyətlərarası münasibətləri təkmilləşdirmək, 
cəmiyyətdə daha möhkəm sabitlik qərarlaşdırmaq vasitələrini müəyyənləşdirməyə kömək edir. 
3. İdeoloji funksiya. Sosiologiya kütlələrin ideya tərbiyəsi, qeyri-elmi baxışlarla mübarizə vəzifələrini də 
yerinə yetirir. Sosioloji biliklərə yiyələnmək, müxtəlif səviyyəli nəzəriyyələrlə tanış olmaq, konkret faktlar əsasında 
real vəziyyəti tam təsəvvür etmək insana imkan verir ki, o, ictimai prosesdə öz yerini, mövqeyini daha dürüst başa 
düşsün, onun fəallığı daha dolğun sosial məna kəsb etsin. 
Sosiologiya elmi təfəkkürün formalaşmasında və inkişafında, insanın ideya cəhətdən yetkinləşməsində 
müəyyən rol oynayır. Konkret sosioloji tədqiqatlar təcrübəsi təkcə praktik tövsiyələr işləyib hazırlamaq baxımından 
deyil, həm də düzgün idarəetmə, rəhbərlik üslubu, vərdişləri qazanmaq baxımından da əhəmiyyətlidir, çünki sosial 
qanunların daha dərindən başa düşülməsinə  əsaslanır. Səmərəli, işgüzar, elmi idarəetmə üslubu tələsik, kifayət 
qədər əsaslandırılmamış iradi qərarların qarşısını almağa kömək edir. 
Sosioloq faktları, hadisələri araşdırarkən nə qədər obyektiv, neytral olmağa çalışsa da, müəyyən sosial-siyasi 
mövqe tutur. Renata Maynts (AFR) 1974-cü ildə Torontoda keçirilmiş VIII Ümumdünya sosiologiya konqresində 
demişdir: «Siyasətə öz münasibətini müəyyən etmək sosiologiyanın aktual vəzifələrindən biridir. Axı sosiologiya 
bir çox cəhətdən siyasi qərarların qəbul edilməsi üçün əsasdır... Sosiologiya siyasətə  təsir göstərməkdə başqa 
sahələrə, məsələn, texniki sahələrə nisbətən daha böyük imkanlara malikdir. Bu halda o vacibdir ki, sosioloqların 
təsir göstərə bildikləri  şəxslər hansı sferalara mənsubdurlar. Qərar qəbul edənlər çox tez-tez sosioloqların 
topladıqları məlumatlardan sonralar istifadə edirlər». Bu bir həqiqətdir ki, sosioloq maksimum obyektiv və dəqiq 
informasiya almağa maraqlı olsa da, onun tədqiqatlarının nəticələri hər halda siyasi qiymətdən kənarda qalmır. 
Mövzunun seçilməsi, tədqiqat problemlərinin qoyulması, nəticələrin  şərhi hökmən sosioloq alimin sosial-siyasi 
mövqelərinin təsirinə məruz qalır, onun siyasi maraqlarından və sərvət yönümlərindən az və ya çox dərəcədə asılı 
olur. Buraya onu da əlavə etmək lazımdır ki, sosioloqun nəticələri və tövsiyələri bu və ya başqa dərəcədə müxtəlif 
sosial qrupların siyasi mənafelərinə toxunur, müəyyən ideoloji məna kəsb edir. Sosioloqların ideya-siyasi 
mövqeləri müxtəlif konsepsiyalar arasında gedən mübarizənin mühüm amillərindən biridir. 
Əhalinin maariflənməsi, ideyaca yetkinləşməsi sahəsində dövlətin fəaliyyəti olduqca mürəkkəb işdir. Bu işin 
səmərəsini yüksəltməkdə ictimai rəyi, kütləvi informasiya və  təbliğat vasitələrinin, cəmiyyətin siyasi və hüquqi 
təsisatlarının 
[23 - 24]
 fəaliyyətini, sosial-psixoloji, ideoloji mövqeləri sosioloji baxımdan tədqiq etmək böyük rol 
oynayır. 

13 
 
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   24


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə