F. Q. Vahidov, T. B. Ağayev



Yüklə 5.04 Kb.
PDF просмотр
səhifə8/24
tarix22.07.2017
ölçüsü5.04 Kb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   24

 
 
 

39 
 
3. Kəndin sosiologiyası 
 
Kənd tarixən təşəkkül tapan, daxilən diferensial olan nisbi müstəqil sosial-ərazi sistemidir. O, maddi-əşyavi 
mühitin, təbii-coğrafi şəraitin, insanların spesifik sosial-məkan təşkilinin vəhdəti ilə səciyyələnir. 
Kənd  şəhərdən sosial-iqtisadi inkişafına, insanların rifahının səviyyəsinə, məişətinin təşkilinə görə  məlum 
geriliyi ilə fərqlənir. Bu, müvafiq surətdə əhalinin sosial strukturunda və həyat tərzində müəyyən iz buraxır. Kənd 
üçün  şəhərlə müqayisədə  əmək fəaliyyəti növlərinin azsaylılığı, nisbətən yüksək sosial və peşə yekcinsliyi 
səciyyəvidir. Nisbi sabit xüsusiyyətlərə malik olan kənd özünün əsas komponentləri baxımından şəhərə uyğundur. 
O, şəhərlə birlikdə tarixən cəmiyyətin sosial və ərazi (məkan) strukturunun bütövlüyünü formalaşdırır. 
Sosiologiya kənddəki proseslərə ciddi əhəmiyyət verir; bu elmi maraq zəminində onun xüsusi sahəsi - 
kəndin sosiologiyası  təşəkkül tapmışdır. Bu sahə  kənd sosial-ərazi birliyinin meydana gəlməsi, fəaliyyəti və 
inkişafı qanunauyğunluqlarını, onun sosial-iqtisadi təbiətini, təkraristehsal strukturunu, təbiətlə  və maddi-əşyavi 
mühitlə  əlaqəsini, həyat tərzini, tipologiyasını öyrənir. Kəndin sosiologiyasında  əhalinin sosial təkraristehsalı 
prosesinin tədqiqi, onun şərait, məqsəd və nəticələrinə uyğun olan tədbirlər görülməsi mərkəzi problemlərdəndir. 
Təkcə  fərdlər, kənd  əhalisi təkrar istehsal olunmur, həm də onların qarşılıqlı  əlaqələri, münasibətləri və digər 
komponentləri təkrar istehsal olunur. 
Kənd əhalisinin xarakter xüsusiyyəti onun kifayət qədər yüksək stabilliyidir: adamların mütləq əksəriyyəti 
kənddə fasiləsiz yaşayır (belə ki, doğulduğu gündən kənddə yaşayanlar təxminən 70 faizə yaxındır). 
Kənd  əhalisinin sosial-sinfi strukturu mürəkkəb olub, müəyyən dinamizmə malikdir; burada sosial 
birliklərin fasiləsiz dəyişilməsi prosesi müşahidə olunur. Kənddə  əhalinin yeni sosial kateqoriyaları (məsələn, 
fermerlər) formalaşmaqdadır. 
[92 - 93] 
Araşdırmalar göstərir ki, perspektivdə onların rolu daha da artacaqdır. 
Lakin qeyd olunmalıdır ki, kənddə əməyin yeni, mütərəqqi formalarının tətbiqi xeyli dərəcədə ləngiyir. Ona görə 
də «yeni yanaşma lazımdır; onun əsasında insanın cəmiyyətdəki vəziyyəti dayanmalıdır»
1
. Yalnız belə olduqda 
insanın, onun qabiliyyətlərinin, sosial fəallığının inkişafı təmin edilə bilər. 
Əmək qabiliyyətli kənd sakinlərinin öz əməyinə münasibəti, ondan razı qalıb-qalmaması bu yaşayış 
məskəninin inkişafı baxımından çox əhəmiyyətli məsələdir. Məlum olduğu kimi, əməkdən razı qalmaq görülən işin 
şəxsi maraqlara, meyllərə uyğunluğundan,  əmək haqqından və  şəraitindən, ifadəetmənin səviyyəsindən və s. 
asılıdır. Aparılmış sosioloji tədqiqatlar göstərir ki, bu sahədə ciddi problemlər mövcuddur. Daha ixtisaslı və təhsilli 
işçilər daha ciddi tələblər irəli sürürlər, peşə yüksəlişində daha fəaldırlar. Azixtisaslı və ixtisassız adamların əksər 
hissəsi də öz işlərindən razı deyildir, eyni zamanda peşə baxımından inkişafla əlaqədar problemlərə münasibətdə 
passivdir.  İşçilərin xeyli hissəsinin qeyri-yaradıcı, icraçı  əməyə istiqamətlənməsi  əhəmiyyətli dərəcədə  kəndin 
mövcud imkanları ilə  şərtlənir. Qeyd etmək lazımdır ki, son illərdə  kəndin müasir texnika ilə  təmin olunmasına 
diqqət xeyli güclənmişdir. Bu, kənd təsərrüfatı əməyində yaradıcı ünsürlərin artmasına kömək edəcəkdir. 
Ümumiyyətlə, kənddə  işçilərin sosial irəliləyişi vacib məsələlərdən biridir. Sosiologiyada sosial irəliləyiş 
dedikdə sosial statusun yüksəlməsi başa düşülür. Bu yüksəlmə ictimai təkraristehsalın (inkişafın) tələbatları ilə 
şərtlənir, insanların  şəxsi mənafeləri ilə vasitələnir. Sosial irəliləyişdə  cəmiyyət (kollektiv) tərəfindən işçinin 
qabiliyyətlərinin, fəallığının, təşəbbüskarlığının, işgüzar keyfiyyətlərinin və s. etirafı ifadə olunur. Sosial irəliləyiş 
prosesi özündə bunları birləşdirir: a) ixtisas, dərəcə, bilik cəhətdən məlum peşə hüdudlarında 
[93 - 94]
 yüksəlmək; 
b) daha yaradıcı işə keçmək; c) vəzifədə yüksəlmək, irəli çəkilmək; ç) fəxri adlar, mükafatlar almaq və s. Sosial 
irəliləyişdə motiv böyük rol oynayır: eqoist məqsədlər, yoxsa ictimai cəhətdən  əhəmiyyətli məqsədlər izlənilir? 
Sosial irəliləyiş təkcə konkret işçinin şəxsi uğuru deyildir; o, elə bir şəraitdir ki, işə təşəbbüskar, yaradıcı münasibət 
istehsalın inkişafına, kollektivin geniş sosial təkraristehsalına kömək edir. 
Kəndin həyat tərzi özünəməxsus cəhətlərə malikdir. Əhali sıxlığının çox da böyük olmaması, təbii mühitlə 
üzvi bağlılıq, kəndlinin  əldə etdiyi torpaq payında  əməyin tətbiqi, ictimai xidmətin zəif inkişaf etməsi və s. 
özünəməxsusluğun mənbələridir. Buraya istehsal əməyinin zəif diferensiasiyası, onun texniki və enerji təchizinin 
nisbətən aşağı olması, iş yerlərinin və onları seçmək imkanlarının məhdudluğu,  əməyin təbiətin ritminə  və 
tsikllərinə tabeliyi, əmək məşğuliyyətinin qeyri-bərabərliyi, iş şəraitinin nisbətən ağırlığı və s. əlavə olunmalıdır. 
Nəzərə alınmalıdır ki, kənddə istirahət növləri çox da rəngarəng deyildir, əmək mobilliyi zəifdir, əmək və məişət 
daha sıx qovuşmuşdur;  şəxsiyyətlərarası münasibətlər də spesifikdir, sosial və milli cəhətdən homogen ailələr 
üstünlük təşkil edir, ünsiyyət anonimliyi, demək olar ki, yoxdur, ictimaiyyətin insanların davranışı üzərində güclü 
sosial nəzarəti var, milli adətlər,  ənənələr, yerli nüfuz sahibləri etiraf olunur. Həyat ritmi şəhərlə müqayisədə az 
gərgindir, adamlar ünsiyyətin daha sadə formalarından istifadə edir, psixoloji yükü daha az hiss edirlər. Adamların 
bir qismi kənd və qəsəbələrdə yaşamaqla şəhərlərdə işləyir. 
Keçən əsrin 80-ci illərinin sonundan başlayan məlum proseslər, xüsusən Azərbaycanın bir sıra rayonlarının 
Ermənistan tərəfindən işğalı, nəticədə normal fəaliyyət ritminin pozulması  kəndlərimizin inkişafına son dərəcə 
                                                 
1
 Социальные ориентиры обнавления: общество и человект. М., 1990, с. 50. 

40 
 
ciddi ağrılı məqamlar gətirmişdir. Erməni işğalçılarının törətdiyi vəhşiliklər, işğal olunmuş ərazilərə sözün həqiqi 
mənasında qatı düşmən münasibəti respublikamızın müstəqillik yolu ilə irəliləməsi 
[94 - 95]
 prosesində xeyli 
problemlər doğurmuşdur. Buna baxmayaraq Azərbaycan regionda öz liderlik mövqeyini daha da möhkəmləndirir, 
kəndlərin inkişafmı stimullaşdırmaq və sürətləndirmək istiqamətində uğurlu addımlar atır. Əslində müasir şəraitdə 
həm şəhərlə kəndin yeni sosial münasibətləri qərarlaşır, həm də kənddaxili sosial əlaqələr yenidən qurulur. 
Əhalinin sosial təkraristehsalında miqrasiya müəyyən iz buraxır. Sənayenin inkişafı, daha geniş sferada 
əmək tətbiq etmək imkanı, həyat səviyyəsi və s. miqrasiya axınlarının  əsas istiqamətlərini formalaşdırmışdır. 
Keçmiş SSRİ məkanında keçən əsrin 20-ci illərinin ortalarından başlayaraq şəhər əhalisi kənd əhalisinin hesabına 
əhəmiyyətli dərəcədə artmışdır. 1926-90-cı illərdə  şəhərə  gələnlər və onların nəsilləri ölkədə  şəhər  əhalisinin 
2
/

hissəsindən çoxunu təşkil etmişdir. Nəticədə  kəndlərin bir çoxunda cins-yaş strukturu qeyri-tarazlı olmuşdur 
(qadınlar və yaşlı əhali hesabına). 70-80-ci illərdə müəyyən sabitləşmə meylləri olmuş, əhalinin kəndə miqrasiya 
axını bir qədər artmışdır. Lakin şəhərə miqrasiya üstün meyl olaraq qalır. Bir çox sosioloqlar bunu mütərəqqi meyl 
hesab etsələr də, ciddi təsərrüfat və sosial itkilərə diqqəti cəlb edirlər. Ona görə  də  səmərəsiz miqrasiya sosial-
iqtisadi və mədəni-məişət tədbirləri ilə nizamlanmalıdır. 
Kənd məskənlərinin tipləşdirilməsi problemi prinsipcə çoxdan qoyulmuşdur. Urbanizasiya prosesini əks 
etdirən tipologiyalar geniş yayılmışdır. Bu tipologiyaların çıxış momenti müxtəlif tipli məskən strukturunun sosial-
iqtisadi məzmunundakı  fərqlərdir. Məsələn, kənd  əhalisinin sosial tərkibinin və  həyat tərzinin spesifikasını 
öyrənmək vəzifələrinə uyğun olaraq, əhalinin fəaliyyət göstərdiyi müasir təsərrüfatların tiplərinə görə tipləşdirmə 
aparmaq olar. Bu halda müasir kəndin  əsas sosial-struktur tipləri kimi həmin təsərrüfat tipləri, sənaye-inzibati 
tipləri ayırd edilir. Onlar kənd məskənlərinin qarışıq sosial-struktur tipləri ilə tamamlanır. Son vaxtlarda fermer 
təsərrüfatları ilə yanaşı digər təsərrüfat 
[95 - 96]
 strukturları da meydana çıxır. Belə model sosial-strukturda və 
həyat tərzində baş verən dəyişikliklərin müqayisəli təhlili üçün əhəmiyyətlidir. 
Kənd  əhalisinin sosial inkişaf meyllərini və  şəhərə miqrasiyası  səbəblərini kompleks qaydada öyrənərkən 
kəndin ümumi tipoloji modelini yaratmaq üçün başqa  əsaslardan istifadə edilir. Bu halda kənd təsərrüfatında və 
qeyri-kənd təsərrüfatı sahələrində, habelə xidmət sferasında çalışanların xüsusi çəkisinin nisbəti, məskənlərdə 
adamların miqdarı, mədəni-məişət müəssisələri ilə təminat, nəqliyyat şəbəkəsinin inkişafı, kütləvi kommunikasiya 
vasitələrinin mövcudluğu,  əhali yerləşməsinin xarakteri, əhalinin rifah səviyyəsi və digər  əlamətlər nəzərə alınır. 
Beləliklə, xalis kənd (aqrar); əsasən kənd; aqrar-sənaye və sənaye-aqrar tipli məskənləri ayırd etmək olar. 
Araşdırmalar göstərir ki, müxtəlif kənd məskənlərində yaşayan adamların peşə-ixtisas səviyyəsində, 
təhsilində, sərvət və mobillik yönümlərində, habelə digər əlamətlərində fərqlər aydın surətdə nəzərə çarpır. 
Kənd əhalisinin və onun miqrasiyasının, sosial inkişafının bu və ya digər aspektlərinin təhlilini təmin edən 
daha xüsusi tipoloji modellər məskənlərin ölçülərinə (adamların miqdarına) görə,  əhalinin sahə  məşğuliyyətinin 
üstünlüyünə görə, əhalinin yerləşməsi sistemində əlaqələrin tipinə görə və s. ayrılmasını nəzərdə tutur. Belə tipoloji 
modellər yalnız sosioloji tədqiqatın bu və ya digər vəzifələrinə tətbiq edildikdə müəyyən məna kəsb edir; hər bir 
konkret halda seçmə tədqiqatın məqsədlərindən asılıdır. Həmin modellərin ən ümumiləşmiş variantı müasir kəndin 
çoxölçülü təsnifatıdır. 
Azərbaycan kəndlərinin bir qisminin işğal zonasında olması, kəndlərin  şəhərlərdən qənaətbəxş  səviyyədə 
kömək ala bilməməsi, islahatların həyata keçirilməsində müəyyən qüsurlara, pozuntulara yol verilməsi və s. - bütün 
bunlar ümumi inkişafımıza təsir göstərir. Lakin bu o demək deyildir ki, kəndlərdə uğurlu addımlar atılmamışdır. 
Son illərdə, 
[96 - 97]
 faktların təsdiq etdiyi kimi, sosial problemlərin həllinə kömək edə biləcək iqtisadi bünövrə 
yaratmaq istiqamətində müəyyən nailiyyətlər qazanılmışdır. Bazar münasibətlərinin və strukturlarının qərarlaşması 
ilə əlaqədar bir sıra çətinliklərə baxmayaraq, kəndlərin simasında, onların şəhərlərlə münasibətlərində irəliləyişlər 
aydın  şəkildə müşahidə olunur. «Azərbaycan Respublikası regionlarının sosial-iqtisadi inkişafı Dövlət 
proqramı»nın reallaşdırılması istiqamətində  əməli səylər güclənmişdir. Aqrar islahatların həyata keçirilməsi 
nəticəsində torpağın və əmlakın xüsusi mülkiyyətə verilməsi, yanacaq satışı və vergi üzrə edilən güzəştlər və s. bu 
kimi tədbirlər istehsalçıların maddi marağının artmasına səbəb olmuş və ayrı-ayrı məhsul növlərinin istehsalında 
irəliləyişlər  əldə edilmişdir. Daxili bazarın tələblərini nəzərə alan istehsalçılar bir sıra  əsas kənd təsərrüfatı 
məhsullarının istehsalını xeyli artırmışlar. 
 
4. Region spesiflk sosial-ərazi sistemi kimi 
 
Region xüsusi tədqiqata ehtiyacı olan sosial-ərazi sistemidir. Regionun sosioloji anlamı bunu əsas tutur ki, 
region onun hüdudlarında yaşayan  əhalinin təşkilinin sosialməkan ümumiliyinə malik olmalıdır. Region təbii 
şəraitinin özünə-məxsusluğu, istehsalın təşəkkül tapmış ixtisaslaşması, məhsuldar qüvvələrin, istehsal 
infrastrukturunun inkişafının müəyyən səviyyəsi ilə  fərqlənir, habelə spesifık sosial struktur və infrastrukturla, 
əhalinin spesifik həyat tərzi ilə səciyyələnir. Təbii şərtlərin ərazi diferensiasiyası əməyin ictimai (ərazi) bölgüsünün 

41 
 
təbii əsasını təşkil edir; bu bölgü əhalinin spesifik sosial həyat şəraitində və sosial simasında tarixən təsbit olunur 
və davam edir
1

Regionun müxtəlif tipləri vardır. Belə ki, mikroregionlardan, kiçik regionlardan başlamış  təbii-təsərrüfat 
əlamətlərinə 
[97 - 98]
 görə bir sıra ərazi-iqtisadi rayonları və onların hissələrini birləşdirən zonalara qədər müxtəlif 
səviyyəli tipləri ayırd etmək olar. 
İstənilən tipə aid olan regionun sosial siması bütövlükdə cəmiyyətin sosial simasının ən ümumi cəhətlərinin 
spesifik təzahürüdür; o, eyni zamanda özünün konkret xüsusiyyətlərinin məcmusu ilə daha zəngindir. Bu halda 
nəzərə almaq lazımdır ki, regionun sosial siması aşağıdakıları əks etdirir: 
- cəmiyyətin sosial münasibətlərinin maddi-iqtisadi bazasının ərazi təşkilini; 
- onun ərazisində yaşayan əhalinin demoqrafık, entik, təsərrüfat və s. xüsusiyyətlərini
2

Ölkəmizin müxtəlif regioniarının tarazlı inkişafını  təmin etmək  ən ciddi problemlərdən biri olaraq qalır. 
Bunun üçün regionların təsərrüfat-iqtisadi, mədəni-məişət, milli-etnik və s. xüsusiyyətləri,  əhalinin həyat 
fəaliyyətinin müxtəlif formaları hərtərəfli araşdırılmalıdır: 
Region  əhalinin yerləşməsinin iki əsas formasının - şəhərin və  kəndin sosiologiyasının inteqrasiyaedici 
obyektidir. Sosial-ərazi birliyi forması kimi regionun sosioloji baxımdan öyrənilməsi  şəhərin və  kəndin 
yaxınlaşmasının sosial qanunauyğunluqlarını, bu prosesdə urbanizasiya və miqrasiyanın rolunu, yeni məskunlaşma 
aqlomerasiyası formalarının insanın  əmək və  məişət fəaliyyətinin  şərait və  məzmununa, həyat tərzinə  təsiri 
xüsusiyyətlərini öyrənməyi nəzərdə tutur. 
Cəmiyyətin regional strukturu bir çox cəhətdən ictimai əmək bölgüsündə konkret regionun tutduğu yerlə, 
oynadığı rolla şərtlənir. Bununla əlaqədar olaraq, onların aşağıdakı tiplərini ayırd etmək olar: sənaye, sənaye-aqrar, 
aqrar-sənaye, aqrar regionları. Ölkədə əksər regionlar ikinci və üçüncü tipə aiddir. 
Regionların sosioloji təhlili, dinamikasının proqnozlaşdırılması «açıq», yaxud əksinə «qapalı» sosial-ərazi 
sistemi 
[98 - 99]
 kimi regionun spesifıkasını  nəzərə almadan mümkün deyildir, yəni müəyyənləşdirilməlidir ki, 
həmin sistemin sosial inkişafı daxili və ya xarici ehtiyatların təbii təkrar istehsalı (sadə, yaxud geniş) hesabına hansı 
dərəcədə baş verir. Ölkədəki regionların  əksəriyyəti «açıq» sosial-ərazi sistemidir. Bu baxımdan  əhalinin 
miqrasiyasının sosial problemlərinə xüsusi diqqət yetirilməlidir. 
Miqrasiya ölkələr, rayonlar, müxtəlif tipli yaşayış  məntəqələri arasında adamların yerdəyişmələrinin 
məcmusudur. O, yerdəyişmələrin müxtəlif növlərini  əhatə edir: dönməz, yaxud stasionar, mövsümi, mayatnik 
xarakterli, epizodik yerdəyişmələr. Sosial, iqtisadi və demoqrafık baxımdan dönməz miqrasiya ən mühüm məna 
kəsb edir, çünki bu son nəticədə  ərazi cəhətdən yenidən bölüşdürülmək deməkdir. Dönməz miqrasiya əhalinin 
daimi tərkibinin formalaşmasında, onun bu və ya digər rayonda sakin olmasında çıxış momentidir
3
. Miqrant 
adaptasiya mərhələsində olan yeni sakindir. Miqrasiya prosesinin strukturu mobilliyin formalaşması, yerdəyişmə və 
yeni yaşayış yerinə adaptasiya kimi fazaları əhatə edir. 
Əhalinin miqrasiyasının ümumi funksiyalarına aiddir: 
a) məkan mütəhərrikliyinin bu və ya digər səviyyədə təmin olunması (mütəhərrikliyin artması funksiyası); 
b)  əhalinin ümumi sayının ayrı-ayrı  ərazilər arasında məhsuldar qüvvələrin yerləşməsi ilə  əlaqədar olaraq 
yenidən bölüşdürülməsi (yenidən bölüşdürmə funksiyası); 
c) müxtəlif ərazilərin əhalisinin keyfıyyət tərkibinin dəyişilməsi (əhalinin seleksiyası funksiyası)
4

Regionda miqrasiyanın intensivliyi məlum  ərazidə yerdəyişmələrin ümumi sayından və  əhalinin sayından 
asılıdır. Adətən əhalinin daha mütəhərrik olan hissəsi sosial cəhətdən daha fəal olur. 
[99 - 100]
 
Əməyin dəyişilməsi, yəni iş yerinin və növünün dəyişilməsi müasir sənayenin qanunudur. Əmək 
ehtiyatlarının ölkə üçün faydalı istiqamətlərdə miqrasiyası  məhsuldarlığı yüksəltməyin mühüm amilidir. O, 
adamlardan peşə  vərdişlərindən, xüsusi hazırlığından daha dolğun istifadə etməyə, azad olmuş  işçi qüvvələrini 
tələbat olan istiqamətdə stimullaşdırmağa imkan verir. 
Miqrasiya təkcə iqtisadi yox, həm də sosial funksiyaları yerinə yetirir; cəmiyyət üzvlərinin sosial vəziyyəti, 
ictimai  əmək bölgüsündə yeri dəyişilir, fərdlərin bir sosial qrupdan digərinə keçməsi, daha mürəkkəb ixtisasa 
yiyələnməsi baş verir. 
Bir obyekt kimi regionu əslində istənilən istiqamətdə tədqiq etmək olar. Onun sosial problemlərinin tədqiqi 
kompleks xarakter daşımalıdır. Keçmiş SSRİ məkanında belə tədqiqatlar cəmi iki layihə hüdudunda aparılmışdır: 
Həmin layihələrdən biri cəmiyyətin sosial inkişafının göstəricilərinə, digəri isə  həyat tərzi problemlərinə aid 
olmuşdur. Layihələr SSRİ EA Sosioloji Tədqiqatlar  İnstitutu tərəfindən 1979-87-ci illərdə reallaşdırılmışdır (EA 
müxbir üzvü Q. V. Osipovun, f.e.d., prof. N. T. Levıkinin rəhbərliyi altında). Belə kompleks sosioloji tədqiqatlar 
                                                 
1
 Российская социологическая энциклопедия. М., 1998, с. 440. 
2
 Bax: Аитов Н. А.  Социальное развитие регионов. M., 1985; Кахаров А. Г.  Социология регионов. M., 1996. 
3
 Заславская Т. И. , Рывкана Р. В.  Социология экономической жизни. 1991, с. 223-224. 
4
 Социология. М., 1990, с. 233-234.
 

42 
 
regionların sosial inkişaf planlarını  və proqnozlarını  tərtib etmək üçün real informasiya bazası yaradır, qəbul 
edilmiş idarəetmə  qərarlarının sosial nəticələrini aşkara çıxarmağa imkan verir. Hazırda respublikamızda belə 
kompleks xarakter daşıyan sosioloji tədqiqatlar aparılmasına ehtiyac vardır. 
Son illərdə regionlarımızın sosial-iqtisadi və sosial-mədəni inkişafına diqqət daha da artmışdır. Bu 
baxımdan «Azərbaycan Respublikası regionlarının sosial-iqtisadi inkişafı Dövlət Proqramı (2004-2008-ci illər)» 
xüsusi  əhəmiyyətə malikdir. Proqram Respublika Prezidentinin 2004-cü il 11 fevral tarixli fərmanı ilə  təsdiq 
edilmişdir. Proqramda Azərbaycan Respublikasının iqtisadi rayonlarının (Abşeron; Gəncə-Qazax;  Şəki-Zaqatala; 
Quba-Xaçmaz; Aran; Yuxarı Qarabağ; Kəlbəcər-Laçın; Dağlıq  Şirvan; Naxçıvan) ümumi xarakteristikası verilir, 
[100 - 101]
 2004-2008-ci illərdə regionların sosial-iqtisadi inkişafının əsas istiqamətləri, habelə Dövlət Proqramı 
üzrə həyata keçirilməli olan təbdirlər müəyyənləşdirilir
1

Dövlət Proqramının  əsas məqsədi respublikanın rayonlarında mövcud potensialdan istifadə etməklə 
iqtisadiyyatın ayrı-ayrı sahələrinin inkişafına, istehsal müəssisələrinin fəaliyyətinin daha da genişləndirilməsinə, 
ixrac yönümlü məhsul istehsalının stimullaşdırılmasına, yerli sahibkarlığın inkişafı yolu ilə  əhalinin həyat 
səviyyəsinin daha da yaxşılaşdırılmasına, məşğulluğun səviyyəsinin, xüsusilə  gənclərin faydalı  əməklə 
məşğulluğunun artırılmasına və ölkə iqtisadiyyatının dinamik inkişafının təmin edilməsinə nail olmaqdır. Bu 
məqsədə uyğun olaraq aşağıdakı vəzifələrin yerinə yetirilməsi nəzərdə tutulur: 
- müəssisələrin istehsal fəaliyyətini bərpa etmək və yeni istehsal müəssisələri yaratmaq; 
- yerli resurslardan istifadənin səmərəsini artırmaq; 
- regionların inkişafı üçün zəruri infrastrukturun yaradılmasını və inkişafını təmin etmək; 
- aqrar sektorda islahatların ikinci mərhələsini sürətləndirmək, bunun üçün müxtəlif servis mərkəzləri 
yaratmaq, toxumçuluq bazasını genişləndirmək, texnika ilə təminatı yaxşılaşdırmaq və digər zəruri tədbirləri həyata 
keçirmək; 
- investorların regionlara cəlb olunması üçün əlverişli şəraitin yaradılmasını təmin etmək; 
- yeni iş yerlərinin yaradılmasını həvəsləndirmək; 
- əhalinin kommunal xidmətlərlə təminatını yaxşılaşdırmaq. 
Dövlət Proqramının təsdiqindən sonrakı dövr ərzində görülən işlər sübut edir ki, regionların sosial-iqtisadi 
siması yeniləşir, müasirləşir, onların tarazlı inkişafı istiqamətində uğurlu addımlar atılır. Dövlət başçısının ayrı-ayrı 
regionlara səfərləri mövcud problemləri diqqətlə araşdırmağa, həmin problemlərin işgüzar və konkret həllinə 
kömək edir. 
[101 - 102]
 
 
                                                 
1
 Bax: «Respublika» qəzeti, xüsusi buraxılış, 13 fevral 2004-cü il. 

43 
 
 
 
V FƏSİL 
 
SOSİAL STRUKTURUN SOSİOLOGİYASI 
 
 
1. Sosial struktur anlayışı 
 
Müasir şəraitdə sosial strukturun sosioloji baxımdan öyrənilməsi xüsusi aktuallıq kəsb edir. Sosial struktur 
hər  şeydən  əvvəl, ictimai münasibətlərin inkişafının, onun yetkinlik dərəcəsinin  ən mühüm göstəricisidir. O, bir 
tərəfdən cəmiyyətin iqtisadi, siyasi və  mənəvi inkişafının yekunu kimi çıxış edir, digər tərəfdən isə  həmin 
proseslərin inkişafına fəal təsir göstərir. Buna görə  də yerli və dünya təcrübəsinin qəbul etdiyi kimi, cəmiyyətin 
sosial strukturunda baş verən dəyişiklikləri öyrənmədən, ictimai fəaliyyət sahəsində  uğur qazanmaq və sosial 
proseslərə şüurlu tənzimedici təsir göstərmək qeyri-mümkündür. 
Struktur (latınca structura - quruluş, yerləşmə, qayda) tamı  təşkil edən hissələrin həmin tamın daxilində 
yerləşməsi, əlaqələri və daxili quruluşu deməkdir. 
Sosial struktur cəmiyyətdə müvafıq sosial mövqe (status) tutan və mövcud sosial sistemdə qəbul olunmuş 
normalar və dəyərlər məcmusuna uyğun olaraq sosial funksiyalar yerinə yetirən elementlərin əlaqəsi və qarşılıqlı 
təsirinin müəyyən üsuludur
1
. Sosial struktur cəmiyyətin obyektiv surətdə birliklərə, siniflərə və s. ayrılmasını ifadə 
edir və bununla insanların bir-birinə münasibətində bir çox meyarlara görə müxtəlif vəziyyətdə olduqlarını göstərir. 
«Sosial struktur» anlayışı məhdud və geniş  mənada işlənilir. Birinci halda sosial struktur dedikdə konkret 
sistem, onun struktur elementləri (siniflər, sosial qruplar və  təbəqələr, digər birlik formaları) arasındakı 
münasibətlər başa düşülür. Geniş mənada götürülən sosial struktur isə sosial-sinfı, sosial-demoqrafik, sosial-ərazi, 
sosial-etnik, sosial-peşə strukturlarının məcmusunu əhatə edir. 
Sosial strukturun əsas xassələrini aşağıdakı göstəricilərdən çıxış etməklə nəzərdən keçirmək olar: 
1) strukturluluq yaradan əsas elementlərin təbiəti və mahiyyəti; 
2) onların ümumi, qarşılıqlı münasibətləri və asılılığı; 
3) strukturun ünsürlərinin nizamlılığı, daxili rəngarəngliyi və dayanıqlığı; 
4) ünsürlərin fundamentallıq səviyyəsi, mühümlülük dərəcəsi; 
5) sözügedən ünsürlərin empirik müşahidə olunan hadisələrə münasibətdə göstərdiyi  şərtləndirici, 
məhdudlaşdırıcı və nəzarətedici təsiri. 
Yuxarıda qeyd olunan və digər meyarlar əsasında sosial struktur bu növlərə ayrılır: 
- inamı, əqidəni, idealları və təxəyyülü bütöv bir tam kimi əlaqələndirən ideal (arzuolunan) struktur; 
- özündə dəyərləri, normaları, tələb olunan sosial rolları əhatə edən normativ struktur; 
- mövqelərin (statusların) qarşılıqlı əlaqəsi üsulunu müəyyən edən təşkilati struktur; 
- bu və ya digər konkret anda mövcud olan və müəyyən amillər (şəxsiyyətin cari marağı, gözləmədən 
yaranan resurslar və s.) üzündən sosial struktura qoşulan ünsürləri birləşdirən təsadüfi xarakterli struktur. 
Yuxarıdakılardan üçüncüsü, yəni təşkilati sosial struktur sosioloji tədqiqatların məqsəd və  vəzifələri 
baxımından həlledici əhəmiyyət kəsb etdiyi üçün biz əsas diqqəti məhz həmin növə yönəldəcəyik. Sosial strukturun 
digər növlərinə gəlincə qeyd etməliyik ki, onlardan adətən təşkilati sosial strukturun mahiyyətinin və dinamikasının 
açılması üçün və bu vəzifənin tələb etdiyi səviyyədə istifadə olunur. 
[103 - 104]
 
Sosial strukturun öyrənilməsində ən azı aşağıdakı iki paradiqma geniş yayılmışdır: 
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   24


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə