F. Q. Vahidov, T. B. Ağayev



Yüklə 1.62 Mb.
Pdf просмотр
səhifə10/24
tarix22.07.2017
ölçüsü1.62 Mb.
növüDərs
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   24

 
Elmi sosioloji ədəbiyyatda XX əsrin 90-cı illərinə kimi keçmiş sovet məkanına daxil olan respublikaların 
sosial strukturunun fəhlə sinfındən, kolxozçu kəndlilərdən və ziyalılardan ibarət olduğu göstərilirdi. Bütün 
respublikalarda fəhlə sinfinin əhalinin əksəriyyətini təşkil etdiyi elan olunurdu. Cəmiyyətin belə sosial strukturunun 
nə dərəcədə optimal olması barədə mühakimə yürütmək fikrində deyilik. 
[115 - 116]
 
Lakin tamamilə aydındır ki, sözügedən üç üzvlü bölgü müasir cəmiyyətin sosial strukturunu tam əks 
etdirmir. Çünki son dövrdə burada çox mühüm dəyişikliklər gedir. Təbiidir ki, sosial struktur nəzəriyyəsi 
cəmiyyətin sosial strukturunun inkişafı dinamikasını adekvat əks etdirməlidir. 
Təhlil göstərir ki, indi siniflərin, insan qruplarının və birliklərinin arasında yeni, daha insaniləşdirilmiş 
münasibətlər qərarlaşır, onlar arasında siyasi və digər sahələrdə sosial bərabərliyin güclənməsi özünü göstərir. Bu 
istiqamətdə təkamülü sosial strukturun inkişaf meyli adlandırırlar. Bu meyl özündə bir-biri ilə üzvi surətdə bağlı 
olan iki tərəfı - inteqrasiya və diferensiasiyanı ehtiva edir. 
Sosial strukturun inkişaf meylinin məzmunu insan qrupları  və birlikləri arasında onların köklü maraqları, 
həyat fəaliyyəti, həyat tərzi və cəmiyyətdə sosial vəziyyətinə görə təşəkkül tapan və getdikcə yetkinləşən obyektiv 
cəhətdən zəruri, sabit əlaqə  və münasibətlər kimi ifadə olunur. Bu meylin statik baxımdan anlaşılması onun 
dinamikasında sosial cəhətdən qeyri-bərabər birliklər və insan qruplarının keyfiyyətcə  dəyişməsi (mövcud sosial 
vəziyyətin yeniləşməsinin təsiri altında) ilə tamamlanır. Bu, nəticə etibarilə bəzi sosial birlik formalarının aradan 
çıxmasına, digərlərinin dəyişilmiş  şəkildə qorunub saxlanılmasına, habelə yeni qrup və birliklərin yaranmasına 
gətirib çıxarır. 
İndi isə ölkənin formalaşmış sosial strukturuna, onun dinamikasına nəzər salaq. Bir vaxtlar ingilis sosioloqu 
Çarlz But (1840-1916) London əhalisini üç sinfə - «aşağı», «orta» və «yuxarı» sinfə bölərək, onun yeni təsnifatını 
təklif etmişdi. Bu halda o, meyarlar qismində ailənin yaşadığı otaqların sayını və ailənin muzdla işə qəbul etdiyi 
qulluqçuların sayını əsas götürürdü. Təklif olunan meyarlara görə, bu və ya digər əhali təbəqələrinə çatan maddi və 
mənəvi nemətlərin kəmiyyəti və keyfiyyəti nəzərdə tutularsa, əhalinin üç sinfə bölünməsi kifayət qədər qəbul 
ediləndir və mövcud strukturu bütövlükdə real əks etdirir. 
[116 - 117]
 
Mübaliğəsiz demək olar ki, Azərbaycanda da sosial struktura aid tədqiqatların əsas istiqaməti bu və ya digər 
dərəcədə «yüksək sinif - aşağı sinif» qütbləşməsinə yönəlmişdir. Bu mövqedən çıxış edənlər orta sinfin xarakterik 
xüsusiyyətlərini açmağa səy göstərir və sinfi qütbləşməni ən azı triada kimi (yüksək sinif - orta sinif - aşağı sinif) 
təqdim etməklə cəmiyyətin stabillik və davamlı inkişafına kömək etməyə çalışırlar
2

Cəmiyyətimizin yaşadığı indiki keçid dövründə sosial struktur keyfiyyətcə yeni məzmun kəsb edir. Bu 
dövrdə ictimai həyatın bütün sfera və  tərəflərində  həyata keçirilməkdə olan əsaslı islahatlar sosial strukturda 
prinsipial dəyişiklikləri  şərtləndirir. Öncə göstərilməlidir ki, ölkəmizdə kolxozların ləğvi nəticəsində kolxozçu 
kəndli sinfi sosial arenadan silinib getmişdir. Digər bir meyl - ənənəvi fəhlə sinfınin sayının azalması, onun (habelə 
digər sinif və qrupların) hesabına orta təbəqələrin sayının artmasıdır. Bazar iqtisadiyyatının formalaşması, siyasi və 
mənəvi həyatın demokratikləşməsi müasir cəmiyyətin sosial strukturunu daha rəngarəng və çoxçalarlı edir. 
Bir sözlə, totalitar rejimin qalıqlarının aradan qaldırılması  və demokratik cəmiyyətin inkişafı prosesi 
sürətləndikcə sosial struktur daha çox açıq xarakter alır, sosial mobillik və mütəhərriklik güclənir. 
Bununla yanaşı qeyd edilməlidir ki, müasir şəraitdə Azərbaycan cəmiyyətinin sosial strukturu özünün qeyri-
sabitliyi və dinamizmi ilə səciyyələnir. Azərbaycanın indiki sosial strukturu üçün istehsalla birbaşa bağlı olmayan 
marginal təbəqələrin (işsizlər, qaçqınlar, dilənçilər) xüsusi çəkisinin xeyli dərəcədə yüksək olması  səciyyəvidir. 
Bununla yanaşı maddi cəhətdən ifrat qruplar - həddən artıq varlılar və  həddən artıq yoxsullar diqqəti cəlb edir. 
                                                 
1
 Сорокин П.  Человек, цивилизация, общество. М., 1992. с. 42. 
2
 Əfəndiyev M. , Şirinov A.  Sosiologiyanın nəzəri problemləri, B., 2001, s. 178; Əzimov K. , Həsənov R.  Sosiologiya. B., 2003, s. 207-208. 

49 
 
Bəzən də əhalinin müəyyən bir qismi özündən asılı olmayan səbəblərə görə tez-tez 
[117 - 118]
 yerini dəyişməsi 
nəticəsində eyni vaxt ərzində bir neçə sosial statusda yaşamağa məcbur olur. 
Beləliklə, diferensiasiyanın üstünlük təşkil etməsi meyli göz qabağındadır. Bununla əlaqədar olaraq qeyd 
etmək lazımdır ki, beynəlxalq standartlara görə, gəlirlər (ən varlıların 10%-nin və ən yoxsulların 10%-nin gəlirləri) 
arasında fərq 4-5 dəfədən artıq olmamalıdır. 
Bu modeli rəhbər tutduqda, aparıcı Qərb ölkələrindən (orta sinfın üstünlük təşkil etdiyi - 60-70%-ə qədər) 
fərqli olaraq, Azərbaycan əsasən aşağı siniflə (təxminən 20-22%) təmsil olunmuşdur ki, onun da böyük hissəsini 
qaçqınlar və gənclər təşkil edir
1
. Lakin son dövrdə Azərbaycanda aparılan sosial-iqtisadi islahatlar nəticəsində orta 
sinfin formalaşması və inkişafı prosesi güclənir. Hazırda bu və ya digər ölkələrin xüsusiyyətindən asılı olaraq orta 
sinfə daxil etmənin müxtəlif meyarları  təklif olunur. Məsələn, L. Belyayeva orta sinfı müəyyənləşdirərkən 
aşağıdakı üç göstəricini əsas meyar kimi götürür
2

1) özünü identifikasiya2) həyat səviyyəsi; 3) təhsil səviyyəsi. 
Elmi ədəbiyyatda orta sinfı səciyyələndirən digər meyarlara da təsadüf edilir: 1) mövcud konkret cəmiyyət 
üçün götürülən gəlir səviyyəsi; 2) əhalinin maddi cəhətdən orta səviyyədə  təmin olunmuş qrupları; 3) xırda 
mülkiyyətçilər və xırda firmaların rəhbərləri; 4) ali təhsilli mütəxəssislər (təhsil səviyyəsi və peşə bilikləri meyarı 
üzrə); 5) ali təhsili olmayan qulluqçular (aşağı orta sinif) və s. 
Azərbaycanda orta sinfin möhkəmlənməsinə maneçilik yaradan əsas səbəblərdən biri odur ki, həyata 
keçirilən özəlləşdirmə  xırda və orta mülkiyyətçilərin deyil, iri mülkiyyət sahiblərinin formalaşmasına kömək 
etmişdir. Fikrimizcə, aşağıdakı amillər orta təbəqənin formalaşmasını sürətləndirəcəkdir: 
[118 - 119]
 
1) sosial meyarların kristallaşması, dəyərlər, normalar və sanksiyaların mədəni formalarla şərtlənən 
sisteminin inkişafı; 
2) cəmiyyət institutlarının stabilləşməsi, onların öz sabitliyini təkrar istehsal etmək qabiliyyəti, hakimiyyətin 
demokratikləşməsi və aşkar xarakteri. 
Müasir dövrdə Azərbaycanda sosial strukturun inkişafının xarakterik meyllərindən biri də yeni sosial 
qrupların yaranmasıdır. Yeni sosial qruplar sırasına sahibkarları, fermerləri, bankirləri, aksionerləri, kooperatorları 
və  fərdi  əmək fəaliyyəti ilə  məşğul olanları aid etmək olar. Sənaye sahəsində, maliyyə  və vasitəçilik biznesində 
məşğul olan sahibkarları, xüsusi, birgə  və kiçik müəssisələrin mülkiyyətçilərini xüsusi qeyd etmək lazımdır. Bu 
sosial qruplar hazırda Azərbaycanda aktiv fəaliyyət göstərirlər. 
2005-ci ilin yanvar ayına olan məlumata görə, son 15-16 ildə iri və orta müəssisələrin əsasında yaradılmış 
səhmdar cəmiyyətləri, fərdi sahibkarlar, xarici və müştərək müəssisələrin sayı artaraq müvafiq surətdə 10-a, 2681-
ə, 796-ya, kiçik müəssisələrin sayı isə 2463-ə çatmışdır
3

Azərbaycanın sosial struktur sosiologiyasında ən mühüm meyllərdən biri də onun tranzit (keçid) cəmiyyət 
strukturu kimi tədqiq olunmasıdır (Azərbaycan sosiumu nəzərdə tutulur). 
Azərbaycanın sosial strukturunu təxminən aşağıdakı kimi təsvir etmək olar: 
1. Yuxarı sinif (dövlət idarəetmə sistemində  və inzibati orqanlarda aparıcı yerləri tutan elita, bankların, 
tikinti, hasiletmə və emaletmə müəssisələrinin, təhsil, səhiyyə, ticarət, xidmət və məişət müəssisələrinin sahibləri). 
2. Orta sinif (xırda mülkiyyətçilər, fərdi kəndli sahibkarlar, məmurlar, menecerlər, hüquqşünaslar, 
professorlar və s.). 
[119 - 120]
 
3. Kooperatorlar (sənaye istehsalında, xidmət sferasında və kənd təsərrüfatında). 
4. Fəhlə sinfi: a) iri dövlət miqyaslı sənayedə, tikintidə, ticarətdə, kənd təsərrüfatında işləyənlər; b) qarışıq 
və xüsusi müəssisələrdə çalışanlar və s. 
5. Aşağı sinif (mülkiyyətə sahib olmayanlar, işsizlər, yoxsullar və s.). 
Müəssisələrin özəlləşdirilməsi nəticəsində onların mülkiyyət formasının dəyişdirilməsi cəmiyyətin 
təbəqələşməsini, bununla da sosial bərabərsizlik problemini gücləndirir. Hazırda Azərbaycanda özəl bölmənin payı 
istehsalda 80%, o cümlədən sənayedə 70%, kənd təsərrüfatında isə 99%-i təşkil edir. Analoji meyl həmçinin 
əməyin peşə bölgüsündə, onun sahə üzrə diferensiasiyasına  əsaslanan sosial-peşə strukturunda da mövcuddur. 
Azərbaycanın indiki vəziyyətində istehsalatın yüksək inkişaf etmiş, orta və  zəif inkişaf etmiş sahələrə  kəskin 
ayrılması burada çalışan işçilərin qeyri-bərabər sosial vəziyyətini müəyyən edir. Bu, aqrar bölmənin işçiləri ilə neft-
qaz sənayesində çalışanların və ya ali məktəb işçiləri ilə dövlət strukturunda işləyənlərin  əmək haqqı arasındakı 
fərqi müqayisə etdikdə daha aydın görünür. Doğrudur, bazar münasibətləri şəraitində əhalinin sosial bərabərliyinin 
əvvəlki anlamı utopiya olardı. Lakin əhalinin  əksəriyyəti hələ  də yeni şəraitdə müasir stimullaşdırma sisteminin 
fəaliyyətdə olması faktını lazımınca qəbul etmək istəmir. 
                                                 
1
 «Respublika» qəzeti. 23 yanvar 2007-ci il. 
2
 Беляева Л.  Критерии выделения российского среднего класса. // Средний класс в современном российском обществе. M., 1999, 
c.11-16. 
3
 Azərbaycanın statistik göstəriciləri 2006. B., 2006, səh. 125-127.
 

50 
 
Keçid dövründə cəmiyyətin bəzi sosial qruplarının hüquqlarının pozulması hesabına öz maraqlarını ictimai 
marağa qarşı qoymağa çalışan eqoizm qrupu formalaşır. Bu, cəmiyyətin sosial strukturunda mütərəqqi 
dəyişikliklərin baş verməsi yolunda ciddi maneəyə çevrilməkdədir. Belə  vəziyyətdə bu və ya digər sosial qrupa 
mənsubluq vətəndaşlıq maraqları ilə deyil, utilitar maraqlarla müəyyən edilir. 
[120 - 121]
 

51 
 
 
 
VI FƏSİL 
 
SOSİAL QRUPLAR 
 
1. Sosial qrup anlayışı. Qrupların təsnifatı 
 
Cəmiyyət insanların mürəkkəb birliyi kimi müxtəlif sabitlik dərəcəsinə, miqyasına və  məzmununa görə 
fərqlənən sosial qrupların məcmusunu təşkil edir. 
Sosioloji  ədəbiyyatda «sosial qrup» anlayışı ilə bağlı müəyyən fikir ayrılıqları mövcuddur. Bu aşağıdakı 
səbəblərlə izah oluna bilər. Əvvəla, sosiologiyada bir çox anlayışlar sosial praktika nəticəsində meydana gəlir, elmə 
tətbiq olunmağa başlayır və bu zaman müxtəlif çalarları ifadə edir. İkincisi, belə  çətinliklərin yaranması bu 
prosesdə müxtəlif növ topluların təşəkkülü və iştirakı ilə şərtlənir. Bu səbəbdən də sosial qrup anlayışını müəyyən 
etmək üçün onlar arasındakı müəyyən tipləri ayırmaq lazım gəlir. 
Sosiologiyada «qrup» anlayışı kimi təklif olunan bir sıra sosial birlik növləri vardır. Məsələn, bir neçə fərd 
müəyyən fiziki məkanda müvəqqəti olaraq məskunlaşır. Eləcə də eyni vaqonda bir neçə gün yol gedən, müəyyən 
anda eyni meydanda olan, eyni küçədə yaşayan insan toplularını elmi mənada sosial qrup adlandırmaq olmaz. 
İnsanların belə toplusuna «aqreqasiya» deyilir. «Aqreqasiya» latın dilində müəyyən fiziki məkanda toplanmış 
şüurlu surətdə qarşılıqlı fəaliyyətdə olmayan insanların mexaniki birliyi mənasını ifadə edir. 
Başqa bir halda bir və ya bir neçə oxşar xüsusiyyətli fərdləri birləşdirən topluya da qrup deyilir. Məsələn, 
abituriyentlər, siqaretçəkənlər, qocalar və s. Lakin bunlara da elmi baxımdan sosial qrup demək doğru olmazdı. Bir 
neçə oxşar xüsusiyyətlərə görə birləşən belə insan toplusunu ifadə 
[121 - 122]
 etmək üçün «sosial kateqoriya» 
termini daha münasibdir. 
Bəs onda sosial qrup nədir? 
Sosial qrup başqalarına münasibətdə qrup üzvünün hər birinin ümumi marağını  nəzərə almaqla 
fəaliyyət göstərən fərdlərin birliyidir. Bu tərifə görə sosial qrup üçün zəruri olan iki əsas  şərt vardır: 1) onun 
üzvləri arasında qarşılıqlı fəaliyyətin olması; 2) hər bir qrup üzvünün ümumi marağının nəzərə alınması. 
Bu tərifə görə, nəqliyyat dayanacağında avtobus gözləyən bir neçə nəfəri qrup hesab etmək olmaz. Lakin 
onlar söhbətə başladıqda, gözləmə ilə  əlaqədar birlikdə qarşılıqlı  fəaliyyətə keçdikdə müəyyən sosial qrup 
keyfiyyəti  əldə edirlər. Lakin bu cür qruplar bilərəkdən deyil, təsadüf nəticəsində  əmələ  gəlirlər. Burada sabit 
maraqlar yoxdur, qarşılıqlı fəaliyyət isə birtərəfli olur. Belə öz-özünə əmələ gələn qeyri-sabit qruplar kvaziqruplar 
adlanır. «Kvaziqrup» latın dilində «sosial qrupa bənzəyən» mənasını ifadə edir və  aşağıdakı  səciyyəvi 
xüsusiyyətlərə malikdir: 1) öz-özünə əmələ gəlmə; 2) qarşılıqlı əlaqələrin qeyri-sabitliyi; 3) müştərək hərəkətlərin 
qısamüddətliliyi və s. Aqreqasiyalar kvaziqrupa, kvaziqruplar isə öz növbəsində sosial qrupa çevrilə bilər. 
Hər bir fərd həyatının müxtəlif anlarında bir neçə qrupun iştirakçısı ola bilər. Sosial qrupları müxtəlif 
meyarlara görə  təsnif etmək mümkündür. Təsnifat  əsas qrup növlərini ayırmağa və qiymətləndirməyə, həmçinin 
qrupdaxili və qruplararası qarşılıqlı münasibətləri müəyyən etməyə imkan verir. 
Hər bir fərd onun mənsub olduğu bəzi qruplar toplusunu ayıra və onları «mənim» kimi müəyyənləşdirə 
bilər. Bu - «mənim ailəm», «mənim komandam», «mənim dinim» və s. ola bilər. Belə qruplar inqrup sayıla bilər, 
yəni bəzilərində  fərd özünün mənsubiyyətliliyini hiss edir, digərlərində isə başqa üzvlərlə eyniləşərək «biz» 
inqrupunun üzvlərini qiymətləndirir. 
Fərdin aid olmadığı digər qruplar - başqa ailələr, kompaniyalar, dini qruplar bu fərd üçün altqrup sayıla 
bilər, fərd isə bunu simvolik olaraq «biz» yox, «başqaları» adlandıra bilər. 
Ədəbiyyatda sosial qrupların müxtəlif təsnifatından istifadə olunur. Bu baxımdan Q. M. Andreyevanın 
təsnifatı maraq doğurur. O. təsnifatı bu cür aparır: 1) şərti və real qruplar; 2) böyük qruplar; 3) kiçik qruplar; 4) 
referent qruplar. 
Şərti qrup - aparılan tədqiqat üçün vacib olan hər hansı bir və ya bir neçə ümumi əlamətlərə görə qruplaşan 
insanların ixtiyari birliyidir. Şərti qruplar dedikdə, bir-biri ilə real surətdə  əlaqəsi olmayan, lakin müəyyən 
əlamətlərə görə ayırd edilən insanlar nəzərdə tutulur. Belə  əlamətlərə  fərdin cinsi, yaşı, peşəsi, təhsil səviyyəsi, 
gəlir dərəcəsi və s. aiddir. Bu qrupa daxil olan insanlar lazım gəldikdə bir-birini müdafiə edə bilirlər (məsələn, 
sürücü həmrəyliyi). 
Real qrup - real münasibətlərlə qarşılıqlı əlaqələrdə olan insanlar birliyidir. Real qruplar arasında böyük və 
kiçik sosial qruplar fərqləndirilir. 
Böyük qrupda bütün üzvlərin bir-birini şəxsən tanıması və onların arasında əlaqələrin vasitəsiz baş verməsi 
mümkün deyildir. Böyük qruplara adətən siniflər, sosial təbəqələr, millətlər, siyasi partiya birlikləri, qadınlar, 

52 
 
gənclər, idman və s. ittifaqlar və birliklər aiddir. Böyük qruplar qeyri-mütəşəkkil, daxili səbəblərdən yarana bilər 
(məs., kortəbii tətil hərəkatı iştirakçıları, izdiham və s.). Təşkil olunmuş böyük qruplar cəmiyyətin tarixi inkişafı 
prosesində əmələ gələn sabit yaranmanı (məs., siniflər, etnoslar və s.) təmsil edir. 
Kiçik qrup - tərkibinə görə azsaylıdır (2 nəfərdən 35-ədək adam). Belə qrupların üzvləri bir-biri ilə 
bilavasitə şəxsi ünsiyyətdə olurlar. Kiçik qrupları həmçinin kontakt qrupları da adlandırırlar. Sosiologiyada kiçik 
qrupların aşağıdakı təsnifatı qəbul olunmuşdur: 1) formal və qeyri-formal; 2) ilkin və təkrar; 3) üzvlük qrupu. 
Formal qrupda üzvlərin vəziyyəti və davranışı  rəsmi təşkilatçılıq və sosial institutların qaydaları ilə 
tənzimlənir. Formal qrupa nümunə olaraq tələbə qruplarını göstərmək 
[123 - 124]
 olar. Çünki burada həm miqdar, 
həm quruluş, həm funksiyalar, həm tədris prosesi və  həm də formal liderlik (qrup nümayəndəsi) ali məktəbin 
qaydalarına  əsasən nizamlanır. Formal qrupun xarakter xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, şəxslərarası münasibətlər 
rəsmi çərçivə daxilində  təşəkkül tapır. Bu münasibətlər üstünlük vermə  və maraq qarşılıqlı  rəğbət  əsasında 
qurulanda qeyri-formal qrup yaranır. 
Qeyri-formal qrup - həmfıkirlərin, dostların və başqalarının əhatəsidir. O, həm formal qrup çərçivəsində, 
həm də onsuz yarana bilər. Məsələn, məkan-ərazi yaxınlığı əsasında (qonşular, həmyerlilər); maraq birliyi əsasında 
(pokerlər, qeyri-formallar); şəxsi rəğbət əsasında (dostlar, tanışlar) və s. Belə qeyri-formal qruplarda şəxslərarası 
münasibətlər aydın  əks olunur və burada ciddi təşkilatçılıq çox da vacib deyil. Burada qaydalar əksər hallarda 
ənənələrə, hörmətə, şəxsiyyətə, rəğbətə, adətə, maraqların ümumiliyinə əsaslanır. 
İlkin və  təkrar qruplar. Fərdlər arasındakı qarşılıqlı münasibətlərin fərqi  ən çox ilkin və ikinci qrupda 
özünü büruzə verir. İlkin qruplarda qrupun hər bir üzvü başqa bir üzvü şəxsiyyət və  fərd kimi görür. Belə bir 
görümün nailiyyəti intimliyin, şəxsiyyət təcrübəsinin bir çox elementlərini yaradan sosial münasibətlər vasitəsilə 
baş verir. Ailə qruplarında onların üzvləri çalışırlar ki, sosial münasibətləri qeyri-formal və mülayim etsinlər. Onlar 
bir-birini, ilk növbədə,  şəxsiyyət kimi maraqlandırır, ümumi ümid və hisslərə malikdirlər və ünsiyyət zamanı öz 
tələbatlarını tamamilə ödəyirlər. Təkrar qruplarda sosial münasibətlər şəxssiz, birtərəfli və utilitar xarakter daşıyır. 
Burada başqa üzvlərlə  şəxsi dostluq münasibətləri vacib deyil, lakin sosial rollar bunu tələb etdiyi üçün bütün 
kontaktlar fəaldır. 
«İlkin» və «təkrar» qruplar terminləri qrupşəkilli qarşılıqlı  əlaqələrin növlərini mövcud qrupun başqa 
qruplar sistemində əhəmiyyətinin göstəricilərindən daha yaxşı xarakterizə edirlər. İlkin qrup obyektiv məqsədlərin 
ifadəsi kimi, məsələn, istehsalatda özünü göstərə bilər. Lakin o, qrup 
[124 - 125]
 üzvlərinin qarşılıqlı insani 
münasibətlərini, emosional təminatını daha çox ödəyə bilər, nəinki geyimi və yaxud istehsalat məhsullarının 
faydalılığını. Təkrar qrup isə qarşılıqlı dostluq münasibətləri şəraitində fəaliyyət göstərməsi keyfiyyəti ilə fərqlənir, 
lakin onun mövcudluğunun əsas prinsipi spesifık funksiyaları yerinə yetirə bilməsidir. Beləliklə, ilkin qrup həmişə 
qrup üzvləri arasındakı qarşılıqlı əlaqəyə, təkrar qrup isə məqsədə əsaslanır. 
Referent qrup - ya real qrup, ya da şərti qrupdur. Burada fərd özünü nümunə ilə öz davranışını  və 
özünüqiymətləndirməni  əlaqələndirir. Bəzən referent qrupla inqrup uyğun ola bilər. Məsələn, yeniyetmə öz 
komandasına müəllimlərinin düşündüyündən də artıq dərəcədə istinad edir. Altqrup da həmçinin referent ola bilər. 
Altqruplar fərdlər tərəfındən adətən stereotip kimi qavranılır. Hansısa bir qrupun hərəkətini 
qiymətləndirərkən çox vaxt arzularımızdan  əlavə qrupun hər bir fərdinə, bizim zənnimizcə, qrupu bütövlükdə 
xarakterizə edən bəzi cizgiləri aid edirik. Məsələn, belə bir fikir mövcuddur ki, guya bütün zəncilər avropoid 
irqindən olan adamlardan daha ehtiraslıdırlar (hərçənd əslində belə deyil), bütün fransızlar - yüngül xasiyyətlidirlər, 
ingilislər - özlərinə qapılan və dinməzdirlər. Stereotip pozitiv (xeyirxahlıq, cəsarətlilik), neqativ (prinsipsizlik, 
qorxaqlıq) və qarışıq (almanlar intizamlı olsalar da, qəddardırlar, azərbaycanlılar qonaqpərvər olsalar da
unutqandırlar) ola bilər. Bir dəfə yaranan stereotip (fərdi fərqlər nəzərə alınmadan) müvafiq altqrupun bütün 
üzvlərinə şamil edilir. Sosial stereotiplərin yaranma mexanizmi tam tədqiq olunmayıbdır. 
Stereotiplər daim yaranır, dəyişilir və yox olur; bütün bunlar sosial qrupun üzvləri üçün vacibdir. Onların 
köməkliyi ilə bizi əhatə edən altqruplar haqqında yığcam və lakonik məlumat əldə edirik. 
Belə  məlumat bizim digər qruplara münasibətimizi müəyyənləşdirir,  əhatəmizdə olan qruplarsa altqrupun 
nümayəndələri 
[125 - 126]
 ilə ünsiyyətdə davranış  xəttini müəyyən etməyə imkan yaradır.  İnsanlar stereotipləri 
şəxsiyyətin  əsas cizgilərinə nisbətən daha tez qəbul edirlər. Beləliklə, altqrupda yalnız bəzi  şəxsiyyətlər qrupun 
normativ və müqayisə referent funksiyalarını tam ayırd edə bilirlər, stereotiplər isə bir çox kəskin və incə 
mülahizənin nəticəsi kimi meydana çıxırlar. 
 
2. Qrupun öyrənülməsinin əsas istiqamətləri 
 
Sosiologiyada qrupların öyrənilməsinin başlanğıcı əmək məhsuldarlığının sosial amillərdən istifadə etməklə, 
yeni vasitələrinin axtarışı ilə bağlıdır. Belə planların reallaşdırılması istiqamətində ilk addımlardan biri EMeyonun 
1927-1932-ci illərdə apardığı Xottorn tədqiqatlarıdır. Onlar göstərdilər ki, işçilər üçün daha əhəmiyyətlisi özünün 

53 
 
hansı qrupa aidliyini dərk etməsi hesab olunur. Bundan əlavə, qrupa qəbul olunma cəhdi fəhlə üçün rəhbərliyin 
onun əməyini tənzimləmək tədbirlərindən daha qiymətlidir. E. Meyonun fikrincə, nəzarətedici və tənzimləyici hissə 
kiçik əlaqələndirici qrup olur. 
Kiçik qrupların öyrənilməsinin digər istiqamətini Y. 
Morenonun sosiometrik metodu təşkil edir. 
Sosiometriyanın məqsədi insanın əməyini və həyatını həm işdə, həm də istehsalat mühiti xaricində ona müsbət təsir 
bağışlayan insanlar arasında təşkil etməkdən ibarətdir. Bu metodun əsasında  şəxslərarası münasibətlərin 
yaxşılaşdırılması və təkmilləşdirilməsi yolu ilə qrupun səmərəli idarə olunmasını həyata keçirmək mümkündür. 
Sosioloji  ədəbiyyatda sosial qrupun bir neçə inkişaf fazası göstərilir. A. V. Petrovskinin konsepsiyasına 
uyğun olaraq qrupun inkişaf fazası  aşağıdakı meyarlarla müəyyən olunur: birincisi, qrupda şəxslərarası 
münasibətlərin vasitəli ifadə dərəcələri, birgə fəaliyyətin məzmunu ilə; ikincisi, birgə fəaliyyətin ictimai əhəmiyyəti 
ilə. 
[126 - 127] 
Bu meyarlar əsasında A. V. Petrovski kiçik qrupun aşağıdakı inkişaf fazalarını qeyd edir: 
• diffuz (qarışıq) qrup - ümumi birlik, birgə  fəaliyyətin məzmunu (məqsədi,  əhəmiyyəti və  dəyəri) ilə 
vasitəliliyi olmayan şəxsiyyətlərarası münasibətlər; 
• qrup-assosiasiya (ümumi birliyə mənsubluq gələcək birgə hərəkətlərin səmərəliliyi şəraiti kimi dərk edilir); 
• qrup-kooperasiya (şəxslərarası münasibətlərin hər kəs üçün əhəmiyyəti birgə  fəaliyyətin məzmununda 
dərk edilir); 
• qrup-kollektiv (şəxslərarası münasibətlər qrupşəkilli fəaliyyətin şəxsiyyət əhəmiyyəti və ictimai cəhətdən 
qiymətliliyi ilə dərk edilir); 
• korporasiya (bu qrupda şəxsiyyətlərarası münasibətlər qrupun üzvləri üçün xüsusi əhəmiyyətli, bəzən də 
qrup fəaliyyətinin məzmununa görə antisosial vasitə ilə ifadə olunur). 
Sosial qrupun fəaliyyətinə müxtəlif əlaqə üsulları ilə təsir göstərilməsi A. Bavelas tərəfindən öyrənilmişdir. 
O, məhdud vaxt ərzində sadə  məsələlərin həllində  «şturval»  əlaqə üsulunun yüksək effekt verdiyini göstərir. Bu 
halda qrupun üzvlərinin bir-biri ilə əlaqələri istisna edilir və onlar yalnız liderlə əlaqəyə girə bilərlər. A. Bavelas 
yaradıcı işlərin həlli üçün «çevrə» əlaqə üsulunun daha əlverişli olduğunu göstərir. Belə ki, bu şəraitdə qrupun hər 
bir üzvü qarşılıqlı surətdə məlumatları bölüşmək imkanına malik olur. Bu isə məsələnin həllinin yeni istiqamət üzrə 
aparılmasına şərait yarada bilər. 
Qrup daxilində olan əlaqələrin öyrənilməsi xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Məlumdur ki, qrup daxilində hər bir 
üzvün müəyyən rolu vardır. Bu rol daim dəyişir və təkmilləşir. 
[127 - 128] 
 


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   24


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə