F. Q. Vahidov, T. B. Ağayev


Sosial qrupların dinamikası



Yüklə 1.62 Mb.
Pdf просмотр
səhifə11/24
tarix22.07.2017
ölçüsü1.62 Mb.
növüDərs
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   24

3. Sosial qrupların dinamikası 
 
Sosial qruplar həmçinin onları canlı sosial qarşılıqlı  təsirdə  nəzərdən keçirməyə imkan verən dinamik 
xüsusiyyətlərə  də malikdir. Belə xüsusiyyətlərə qrupun ölçüsü, onun daxili strukturu (liderlər, sıravi üzvlər, 
autsayderlər), qrup daxilində rəhbərlik üslubu, qrup davranışı ilə bağlı spesifık sosial həyat fenomenləri aiddir. 
Qrupun ölçüsü artıq öz-özlüyündə qrupdaxili qarşılıqlı təsiri əsasən müəyyənləşdirir. Ən sıx və məna ifadə 
edən münasibətlər iki adamdan ibarət qruplarda (diada) - ərlə arvad, sevgililər, yaxın dostlar arasında yaranır. 
Diadada hisslər və emosiyalar, bir qayda olaraq, böyük qruplardakına nisbətən daha mühüm rol oynayır. Ancaq 
gözlənilənin  əksinə olaraq, diadadakı münasibətlər daha böyük qruplardakına nisbətən daha kövrək olması ilə 
fərqlənir və burada ümidlərin boşa çıxmasına daha çox rast gəlinir. 
Qrupa üçüncü üzvün əlavə edilməsi - triadanın yaranması sosial vəziyyəti köklü şəkildə  dəyişdirir. 
Qrupdaxili «fraksiyaların» yaranması, iki nəfərin üçüncüyə qarşı ittifaqı, boykotlar, lider və autsayderin ayrılması 
və s. kimi yeni imkanlar əldə edilir. 
Bəzi sosioloqların tədqiqatlarının nəticələrinə görə, kiçik qrupun üzvlərinin optimal sayı beş nəfər olmalıdır. 
Bu halda heç bir çıxılmaz qrupdaxili vəziyyət ola bilməz, çünki həmişə çoxluğun rəyini asanlıqla ayırd etmək 
mümkündür. Bundan başqa, belə qrupda azlıqda qalmaq heç də təcrid olunmaq demək deyildir. Belə qrup kifayət 
qədər böyükdür: orada insanlar özlərini tam «sosial» hesab edə bilərlər - rollarını  dəyişdirə, öz rəylərini sərbəst 
şəkildə izhar edə və özlərinin haqlı olduqlarına ətrafındakıları inandıra bilərlər. 
Təsəvvürünüzə  gətirin ki, voleybol komandası bombardirsiz, ordu zabitlərsiz, müəssisə direktorsuz, 
universitet rektorsuz, orkestr dirijorsuz və  gənclər qrupu başçısızdır. Ümumi rəhbərlik olmadan insanlar öz 
fəaliyyətlərini əlaqələndirməkdə 
[128 - 129] 
çətinlik çəkirlər. Deməli, qrup mühitində bəzi üzvlər, bir qayda olaraq, 
digərlərinə nisbətən daha çox təsir qüvvəsinə malik olurlar. Biz belə  fərdləri  liderlər  adlandırırıq. Kiçik qruplar 
lidersiz keçinə bilirlər, lakin iriölçülü qruplarda rəhbərliyin olmaması xaosa (qarmaqarışıqlığa) gətirib çıxarır. 
Kiçik qruplara, bir qayda olaraq, iki lider tipi xasdır. Birinci tip - «mütəxəssis-sosioloqdur». O, cari 
məsələləri qiymətləndirmək və onları yerinə yetirmək üzrə  fəaliyyətin təşkili ilə  məşğul olur. İkinci tip - 
«mütəxəssis-psixoloqdur». O, insanlar arasında yaranan problemlərin öhdəsindən yaxşı  gəlir, onlar arasındakı 

54 
 
gərginliyi aradan qaldırır, qrupda həmrəylik ruhunun yüksəlməsinə kömək edir. Rəhbərliyin birinci tipi qrup 
məqsədlərinə çatmağa yönəlmiş instrumental rəhbərlikdir; ikinci tip isə qrupda harmoniya və  həmrəylik ab-
havasının yaranmasına yönəlmiş ekspressiv rəhbərlikdir. Bəzi hallarda eyni bir insan öz üzərinə bu rolların hər 
ikisini götürür, amma adətən bu rolların hər biri ayrı-ayrı  rəhbərlər tərəfindən yerinə yetirilir. Rollardan heç biri 
digərindən daha vacib hesab edilə bilməz, hər bir rolun nisbi əhəmiyyətini konkret vəziyyət diktə edir. 
Liderlər insanlara təsir etmək üçün müxtəlif üslublardan istifadə edirlər. K. Levin rəhbərlik üslublarının 
klassik tədqiqatını aparmışdır. Bu tədqiqat zamanı 11 yaşlı  oğlanlardan ibarət qruplarla işləyən yaşlı  rəhbərlər 
rəhbərliyin üç üslubundan birindən istifadə etmişdilər. 
Avtoritar üslubda rəhbər qrupun fəaliyyətinin əsas istiqamətini müəyyən edir və hər mərhələ üzrə təlimat 
verirdi, buna görə  də  oğlanlar gələcək tapşırıqlar barədə aydın təsəvvürə malik idilər. Rəhbər həmçinin iş üçün 
tərəfdaşları təyin edir, müsbət və tənqidi qiymət verir və qrupun fəaliyyətində iştirakdan kənarda qalırdı. 
Bunun  əksinə olaraq, demokratik üslııbda  rəhbər oğlanlara qərarların qəbul olunmasında iştirak etməyə 
icazə verir, işin yalnız ümumi məqsədlərini ümumi şəkildə təsvir edir, bu məqsədlərə çatmağın variantlarını təklif 
edir, qrupun 
[129 - 130] 
üzvlərinə istədikləri kəslərlə  işləməyə icazə verir, oğlanların nailiyyətlərini obyektiv 
şəkildə qiymətləndirir və özü qrupun fəaliyyətində iştirak edirdi. 
Nəhayət, neytrallıq üslubu rəhbərin passiv mövqeyini nəzərdə tuturdu: o, materiallar, məsləhətlər verir və 
yalnız qrupun üzvlərinin xahişi ilə onlara köməklik edir, işin nəticələrinə qiymət verməkdən imtina edirdi. 
Tədqiqatçılar müəyyən etmişlər ki, rəhbərliyin avtoritar üslubu qrup üzvlərinin tam gücdən düşməsinə 
gətirir və onlarda rəhbərə qarşı düşmənçilik hissləri yaradırdı. Məhsuldarlıq yalnız rəhbərin iştirak etdiyi zaman 
yüksək olaraq qalırdı, amma o, gedən kimi məhsuldarlıq da əhəmiyyətli dərəcədə azalırdı. Demokratik rəhbərlik 
üslubunda qrupun üzvləri dərin razılıq hissi keçirirdilər, qrupun tapşırıqlarına daha çox yönəlmişdilər və daha 
mehriban idilər, müstəqillik (xüsusilə də rəhbər olmayanda) və şəxslərarası aqressivliyin aşağı səviyyəsini nümayiş 
etdirirdilər.  İşə qarışmamaq üslubu aşağı  məhsuldarlığa və  şəxslərarası aqressivliyin yüksək səviyyəsinə  gətirib 
çıxarmışdı. 
Lakin qeyd etmək lazımdır ki, eksperiment demokratik əsaslarla tərbiyə almış yeniyetmələrlə keçirilmişdi. 
Başqa  şəraitdə  və başqa mədəni mühitdə avtoritar rəhbərlik üslubu daha üstün ola bilər.  İnkişaf etməkdə olan 
ölkələrdə avtoritar liderlərin faizi belə  fərz etməyə imkan verir ki, yüksək gərginlik  şəraitində ölkənin  əhalisi 
direktiv idarəçiliyə üstünlük verə bilər. Lakin belə bir izahat da ağlabatandır ki, qeyd olunan şəraitdə avtoritar 
hökmdarlar üçün hakimiyyəti ələ keçirmək və onu əldə saxlamaq daha asan olur. 
Sosioloji ədəbiyyatda liderliyin üç funksiyası göstərilir: 1) təşkilatçılıq; 2) informasiya; 3) sosiallaşma. 
Birinci funksiya nəzərdə tutur ki, lider qrupun məqsədini müəyyən edir, qərar qəbulunu, aktual və 
perspektiv məqsədlərin yerinə yetirilməsi yollarını, üsul və vasitələrin planlaşdırılmasını təşkil edir, onların birgə 
səylərini əlaqələndirir və s. 
[130 - 131]
 
Qrup fəaliyyətinin səmərəli olması naminə  zərurı informasiyanın toplanılması, işlənilməsi, onların qrup 
üzvlərinə vaxtında çatdırılması informasiya funksiyasının əsas cəhətini təşkil edir. 
Sosiallaşma funksiyası isə liderin müəyyən keyfiyyətləri formalaşdırmaq və tərbiyə etmək məqsədilə qrup 
üzvlərinə göstərdiyi təsirləri əks etdirir. 
Qədim atalar sözünə görə, «əl çox olanda iş daha rahat gedir». Lakin aydın olur ki, bu atalar sözü gerçəkliyə 
uyğun gəlmir. Məsələn, gözləmək olardı ki, üç adam kanatı tək adama nisbətən üç dəfə çox intensivliklə, səkkiz 
adam isə səkkiz dəfə çox güclə dartacaq. Əslində isə tamamilə tərsinə alınır. Tədqiqatlar göstərir ki, əgər ipi dartan 
bir adamın sərf etdiyi qüvvə 4 kq-a bərabərdirsə, üç nəfərdən ibarət qrupda hər bir adamın sərf etdiyi qüvvə 3,6 kq, 
səkkiz nəfərdən ibarət qrupda isə 1,9 kq təşkil edir. Bunun səbəblərindən biri kimi qüvvələrin düzgün 
əlaqələndirilməməsini göstərmək olar. Lakin eksperimentin iştirakçılarının gözlərini bağlayıb, onları inandıranda 
ki, onlar kanatı  təkbaşına yox, bir qrup adamla birgə dartırlar, onda onlar da özlərinə  həddindən artıq zəhmət 
vermirdilər. Aydındır ki, insanlar qrupda işləyərkən özlərini müstəqil işdəkinə nisbətən daha az gücə salırlar - bu 
fenomen «sosial laqeydlik» adlanır. 
Buradan belə bir nəticə  çıxarmaq lazım deyil ki, kollektiv fəaliyyətə son qoymaq lazımdır. Qruplar 
cəmiyyətin həyatında birinci dərəcəli rol oynayırlar və bir adamın görməyə qadir olmadığı  hər hansı  işi yerinə 
yetirməyə qadirdirlər. Məsələn, anonim alkoqoliklər, narkomanlar, tək valideynlər və arıqlamaq istəyənlərin 
qrupları, eləcə də «özün-özünə kömək et» prinsipi ilə fəaliyyət göstərən digər qrupların işi göstərir ki, qruplar hansı 
təsir imkanlarına və hansı uğurları qazanmağa qadirdir. 
Sosial laqeydlik effekti belə fərz etməyə imkan verir ki, qrupun ölçüsü ilə fərdlərin motivasiyası arasında 
tərs asılılıq mövcuddur. Bununla sıx bağlı olan fenomen sosial dilemma 
[131 - 132] 
kimi müəyyən olunmuşdur. Bu 
elə situasiyadır ki, burada qrupun üzvləri öz şəxsi maraqlarının maksimal ödənilməsi ilə kollektiv uğurun 
maksimum artırılması arasındakı ziddiyyətlə rastlaşırlar. 
Gəlin görək ki, düşmənlə döyüşün həlledici mərhələsindən qabaq səngərə düşmüş əsgərin hansı seçimi var. 
Hər bir əsgər fıkirləşə bilər ki, sağ qalmaq üçün səngərdə qalmaq daha ağlabatan seçimdir. Lakin bütün əsgərlər 

55 
 
belə bir qərar qəbul etsələr, onda döyüş, heç şübhəsiz, uduzulacaq və hamı  məhvə  məhkum olacaqdır. Bir çox 
sosial dilemmalarda belə bir ehtimal mövcuddur ki, qrupun hər hansı bir üzvü ümumi işin xeyrinə  hərəkət edə 
biləcək və bu zaman başqasının şəxsi töhfəsinə ehtiyac qalmayacaqdır. 
Bəs hansı sosial mexanizmlər fərdləri eqoizm mülahizələrini rəhbər tutmamağa, kollektivizm ruhunda 
hərəkət etməyə  təhrik edə bilər? Hər  şeydən  əvvəl, bu, fərdin ümümi rifahına xələl gətirən hərəkətləri 
məhdudlaşdıran sosial nəzarət mexanizmləridir. Çox vaxt bu funksiyanı müxtəlif resurslara nəzarəti tənzimləyən 
dövlət öz üzərinə götürür. Qrup normaları çox vaxt həmin məqsədə qeyri-formal sanksiyalar vasitəsilə çatır. Lakin 
insanları birgə hərəkət etməyə və cəmiyyətə uyğun davranış modellərini seçməyə həvəsləndirən digər vasitələr də 
mövcuddur. Bu mexanizmlərin arasında elələri var ki, onlar qrup sərhədlərini qeyd edir və çox güclü qrup 
eyniləşdirilməsinin inkişafına kömək edir. Hətta daha çox, əgər fərdlər hiss edirlərsə ki, onların digər insanlarla 
əməkdaşlığı mükafatlandırılır (məsələn, gəlirlərdə  və digər nemətlərdə  bərabər iştirak  şəklində), bu halda onlar 
eqoist, fərdiyyətçi davranışa daha az meylli olurlar. 
Daha bir strategiya - qrup təfəkkürüdür, lakin onun dağıdıcı nəticələri haqqında biz indi söhbət açacağıq. 
1961-ci ildə Kennedinin administrasiyası Kubaya uğursuz müdaxilə etdi. Kubanın ərazisinə müdaxilə üçün 
ABŞ-ın Mərkəzi Kəşfiyyat  İdarəsində xüsusi hazırlıq keçmiş Kuba mənşəli 1400 nəfərdən artıq muzdlunun çox 
hissəsi öldürüldü 
[132 - 133]
 və ya Kastronun qoşunları tərəfindən əsir götürüldü. Bu uğursuzluq nəinki Kastronun 
mövqelərini gücləndirdi, həm də Kubanın SSRİ ilə ittifaqını möhkəmləndirdi. Bunun nəticəsində Sovet hökuməti 
Kubada nüvə başlıqlı raketləri yerləşdirməyə  cəhd etdi. Sonralar prezident Kennedi özünə belə bir sual verməli 
oldu: «Biz belə ağılsızlığa necə yol verdik?». Prezident və onun müşavirləri nəinki Kastronun ordusunun gücünü 
düzgün qiymətləndirməmiş, hətta bir çox hallarda lazımi məlumatları da ala bilməmişdilər. 
Görkəmli tədqiqatçı Ervin Yanis belə bir fərziyyə irəli sürür ki, prezident və onun müşavirləri  qrup 
təfəkkürünün çox sıx əlaqəli qruplarda qərarın qəbul edilməsi prosesinin qurbanı olmuşlar. 19-20 yanvar 1990-cı 
ildə Azərbaycan xalqı da belə bir yanlış və cinayətkar qrup təfəkkürünün qurbanı olmuşdur. Belə ki, həmin dövrdə 
SSRİ-nin prezidenti olmuş Qorbaçovun göstərişi ilə Sovet Ordusu Bakıya hücum etmiş, qanlı qırğın törətmişdir. 
Nəticədə 131 nəfər öldürülmüş, 747 nəfər yaralanmış, 400 nəfər isə  həbs edilmişdir. Belə qrupların üzvlərini 
konsensusun saxlanması məsələsi o qədər narahat edir ki, bu, onların tənqidi qabiliyyətlərinə mənfı təsir göstərir. 
Qrup təfəkkürü halında qrupun üzvləri belə bir illüziyanın təsiri altında olurlar ki, onlar qərarları könüllü surətdə 
qəbul edirlər; bu isə hipertrofik əminliyə  və riskə getmək üçün daha böyük hazırlığa gətirib çıxarır. Qrup 
təfəkkürünün qurbanları öz əməllərinin düzgün olmasına qeyd-şərtsiz olaraq inanırlar - bizim misalımızda bu, 
Sovet dövlətinin yuxarı dairələrinin bütün bəlaların səbəbi hesab etdikləri kommunist rejiminin saxlanılması 
zərurəti ilə bağlıdır. Qrupun üzvləri həmrəyliyin olmasını  tələb edir və  təklif olunan fəaliyyət planına  şübhə ilə 
yanaşan fərdlərə təzyiq göstərirlər; onlar öz şübhələrini boğur və özlərinə qarşı senzor rolunu oynayırlar. Doğrudan 
da, sonradan məlum oldu ki, Sov. İKP MK Siyasi Bürosunun bəzi üzvləri Bakıya müdaxilə planları ilə bağlı 
tamamilə əks fıkirdə olduğuna baxmayaraq, onlar bu planın həyata keçirilməsinə 
[133 - 134]
 mane ola bilməyiblər. 
Qrup təfəkkürü qrup mühiti üçün səciyyəvi olan və qrup üzvlərinin baxışlarına təsir edən güclü ictimai 
təzyiqin mövcudluğunu təsdiqləyir. Belə  təzyiq gündəlik davranışımıza təsir etsə  də, çox vaxt biz bunu kifayət 
qədər dərk etmirik. 
 
4. Kütlə sosial qrup kimi 
 
Kütlə  maraqların ümumiliyi ilə qapalı fiziki məkanlarda birləşmiş insanların qısamüddətli toplantısıdır. 
Kütlənin sosial strukturu çox sadədir. Əksər hallarda kütlədə lider və onlara inanan insanlar toplanır. Aydındır ki, 
kütlədə toplanan insanların  əxlaqı, davranışı, səviyyələri bir-birindən kəskin  şəkildə  fərqlənir. Kütlədə  səslənən 
istənilən fıkir tezliklə iştirakçılar tərəfindən anlaşılır. 
Kütlə  fərdlərin adi yığımından bir qədər böyükdür. Fiziki cəhətdən məhdud bir məkan insanların kütlədə 
şəxsiyyətlərarası əlaqədən qaçmağa çalışdıqları zamanda belə sosial qarşılıqlı hərəkətlə nəticələnir. 
Kütlələr xarakterinə  və davranışına görə  kəskin fərqlənirlər. Bir növ kütlə başqa növ kütləyə asanlıqla 
çevrilə bilər. Kütlələr, hər şeydən əvvəl, ümumi xüsusiyyətlərə malikdirlər. 
Təlğinetmə.  Kütlə daxilində olan adamlar, adətən, kənardakılara nisbətən daha çox təsirə  məruz qalırlar. 
Onlar böyük yəqinliklə əksəriyyətin fıkrini, hissini və hərəkətini qəbul edirlər. 
Anonimlik. Fərd özünün kütlə daxilində tanınmaz və əlçatmaz olduğunu hiss edir. Kütlə həmişə tam şəkildə 
hərəkət edir, onun ayrı-ayrı üzvləri fərqlənmirlər və özlərini xüsusi fərd kimi qəbul etmirlər. 
Öz-özünə  əmələgəlmə.  Kütləni təşkil edən adamlar adi şəraitdən fərqli olaraq daxili səbəblərdən törəyən 
davranış xüsusiyyətinə malikdirlər. Bir qayda olaraq onlar öz hərəkətləri haqqında fıkirləşmir və onların kütlədəki 
davranışı birbaşa emosiyalarla bağlıdır. 
Dözümlülük. Kütləni təşkil edən adamlar anonim olduqları üçün onlar özlərini sosial nəzarətdən kənarda 
hiss edir və belə başa düşürlər ki, onlara «əl çatmaz». 

56 
 
Formalaşmasına və davranışına görə kütləni bir neçə növə ayırmaq mümkündür. 
Təsadüfi kütlə.  Bu kütlə  məlum olmayan struktura malikdir. Belə bir kütləyə nümunə insanların adətən 
küçədə qeyri-adi hadisə baş verdikdə toplanması ola bilər (tanınmış şəxsə rast gəlinməsi, avtomobil toqquşması və 
s.). Bu növ kütlədə insanları ya əhəmiyyətsiz bir məqsəd, ya da tam mənasız «vaxt keçirmə» eyni araya gətirir. 
Fərdlər zəif emosiyaya qapılıb təsadüfi kütləyə cəlb oluna və çox asanlıqla da oradan ayrıla bilərlər. Bəzən də elə 
ola bilər ki, şəraitin dəyişməsi ilə əlaqədar kütlənin quruluşu da dəyişər və böyük vəhdət yaranar. 
Şərtləşdirilmiş kütlə əvvəldən planlaşdırılmış və müəyyən struktura malik insanlar toplusudur. Bu hal kütlə 
üzvlərinin davranışının əvvəlcədən müəyyən edilmiş sosial normaların təsiri altında olması ilə şərtlənir. Məsələn, 
tamaşaya toplanmış kütlə teatrda, stadionda, iclasda və s. özünü müxtəlif  şəkildə aparır. Bütün bunlar 
şərtləndirilmiş kütlə növləridir. 
Ekspressiv kütlə. Bu, sosial kvaziqrupdur. Adətən burada kütlənin üzvlərinin şəxsi təminatı və insanların 
fəallığı məqsəd və nəticəni bildirir. Məsələn, rəqslər, dini mərasimlər və s. 
Fəaliyyətdə olan kütlə.  «Fəaliyyətdə olan» dedikdə, kütlənin hərəkətinin tam kompleksi nəzərdə tutulur. 
Bu, hiddətlənmiş  yığıncaq və ya ekstremal növlü davranış toplusudur. Adətən hərəkətdə olan kütlənin sosial 
proseslərinin tədqiqi zamanı kütlənin bu növü daha çox fərqləndirilir, əhəmiyyətli hesab edilir. 
Fəaliyyətdə olan kütlənin çox mühüm forması  toplantılardır.  Bu toplantılar zorakı  hərəkətlərə sövq 
olunmuş emosional şəkildə  qızışdırılmış kütlədir. Toplantılarda adətən özlərinin aqressiv niyyətlərində 
məqsədyönlü olan və kütlə iştirakçılarından ciddi konformizm tələb edən məqsədyönlü 
[135 – 136]
 liderlər olur. 
Toplantıların hərəkəti bilavasitə hansısa müəyyən obyektə istiqamətlənir və qısamüddətli xarakter daşıyır. Bundan 
sonra toplantı bir qayda olaraq dağılır. Toplantılara ən çox yayılmış nümunə məhdud istiqamətdə olan «daşqalaq 
edilmiş» kütlədir. 
Linclənmiş kütləyə daxil olan insanlar adi həyatda heç də qəddar və fəal hərəkətdə olan toplantı iştirakçısını 
xatırlatmır. 
Fəaliyyətdə olan toplantının digər mühüm forması üsyankar kütlədir. Bu, dağıdıcı və zorakılığın kollektiv 
partlayışıdır. Belə kütlə toplantıdan onunla fərqlənir ki, üsyankar kütlənin davranışı nisbətən strukturludur, məqsədi 
məhduddur və nisbətən qeyri-sabitdir. Həmin kütlə müxtəlif məqsədli qruplardan ibarət ola bilər. Onların qrupları 
müxtəlif olsa da, son məqamda eyni formada olurlar. Belə kütlə növü xaricdən təsadüfi təsirlərə  məruz qalır, 
onların hərəkəti əksər hallarda gözlənilməz təxribatla yekunlaşır. 
Sosioloji tədqiqatların nəticələri göstərir ki, sözügedən tipli kütlə  əksər hallarda ictimai qaydaları pozur, 
qanunsuz hərəkətlərə yol verir. Yəqin ki, bu, ilk növbədə, onların hərəkətlərinin anonim qalacağına, bununla da 
cəzadan kənarlaşa biləcəyinə əminliklə bağlıdır. 
Kütlənin yaranma mexanizmi, fəaliyyətdə olan kütlədə insanların destruktiv davranışı həmişə tədqiqatçıları, 
sosioloqları maraqlandıran mühüm məsələlərdəndir. Fəaliyyətdə olan kütlənin davranışı ilə bağlı sistemli 
nəzəriyyənin ilkin variantını 1895-ci ildə fransız alimi Q. Lebon irəli sürmüşdür. Onun «Kütlə psixologiyası» adlı 
əsəri daha əhəmiyyətlidir. Onun fıkrincə, Avropa cəmiyyəti öz inkişafında yeni dövrə - «kütlə erasına» qədəm 
qoyur. Bu zaman şəxsiyyətdə  təcəssüm olunan zəkayauyğun tənqidi başlanğıc irrasional kütləvi  şüur tərəfındən 
əzilir. Lebon qeyd edir ki, kütlədə  hər bir adamın fikirlərinin gedişi kütlənin ümumi əhval-ruhiyyəsi ilə 
istiqamətlənir. İnsan kütlə içərisində nə qədər çox qalırsa, onda reallıq hissi də bir o qədər azalır, kütlənin təsirinə 
daha çox məruz qalır. 
[136 - 137]
 
Aydındır ki, «kollektiv cəhd» bütün insanlara eyni dərəcədə  təsir etmir. Təsiretmə qabiliyyəti cəmiyyətin 
aşağı təbəqələrindən olan və fərdi cəhətdən intellektual səviyyəsi aşağı olan insanlarda daha çox hiss edilir. 
Kütlənin tədqiq edilməsi ilə bağlı digər istiqamət Amerika sosioloqu R. Ternerin 1964-cü ildə  işləyib 
hazırladığı «törəyən» normalar nəzəriyyəsidir. Bu nəzəriyyəyə görə, kütlənin davranışı qarşılıqlı  fəaliyyət 
prosesində kütlədə spesifık normalar kompleksinin yaranması  və sürətlə inkişaf etməsindən ibarət olan sosial 
prosesdir. O, belə hesab edir ki, fəaliyyətdə olan kütlədə insanların məqsədi  əvvəl müxtəlif' olur, bəziləri fəal 
iştirakçı, digərləri passiv müşahidəçi kimi çıxış edir, başqaları isə öz fıkirlərini deməklə kifayətlənirlər. Lakin 
fərdlərin qarşılıqlı  fəaliyyəti zamanı kütlədə sürətlə yeni normalar yaranmağa başlayır. Beləliklə, kütlənin 
davranışını idarə etmək üçün bu normaların törənmə mənbəyinə, daşıyıcılarına və onları yaradanlara məqsədyönlü 
təsiretmə imkanlarını müəyyən etmək lazımdır. 
[137 - 138]
 

57 
 
 
 
VII FƏSİL 
 
SOSİAL MOBİLLİK 
 
1. Sosial mobillik anlayışı 
 
Sosioloji tədqiqatların nəticələri göstərir ki, istedadlı  şəxsiyyətlərin istənilən ictimai təbəqələrdə  və 
siniflərdə olması real faktdır.  Əgər sosial nailiyyət üçün heç bir maneə mövcud deyilsə, onda yüksək sosial 
mobilliyin müvəffəqiyyətini gözləmək olar. Lakin araşdırmalara görə deyə bilərik ki, təbəqə  və siniflər arasında 
fərdlərin bir qrupdan digərinə sərbəst keçidləri üçün müəyyən maneələr mövcuddur. Ən başlıca maneələrdən biri 
sosial sinfin nümayəndəsinin həmin sinfin mədəniyyətinə uyğun tərbiyə olunmasıdır. 
Sosial bərabərsizlik problemi həmişə belə bir sualın meydana çıxmasına səbəb olur: fərd öz qüvvəsi ilə 
özünün statusunu yüksəldə və nüfuzluluq şkalasında ondan yuxarıda yerləşən sosial təbəqəyə daxil ola bilərmi? Bu 
sualın cavabı sosioloji ədəbiyyatda müxtəlif cür şərh edilir. Bəzi tədqiqatçılara görə, müasir cəmiyyətlərdə bütün 
insanların start imkanları bərabərdir və əgər fərd müvafiq cəhd göstərərsə, o, mütləq sosial mobilliklə bağlı uğur 
qazana bilər. Çox vaxt bu fıkri sübut etmək üçün sıfırdan başlayan milyonçuların karyerasını  və adi ailələrdən 
çıxan, sonra kinoulduzlara çevrilən qızları nümunə göstərirlər. Digər qrup müəlliflər isə yaradıcı işlə məşğul olan 
ziyalıların ailəsində doğulmuş  uşaqların gələcəkdə  fıziki  əmək fəaliyyəti sahəsində  məşğul olması ehtimalının 
olduqca aşağı olduğunu vurğulayaraq heç də insanların sosial nailiyyət üçün bərabər imkanlara malik olmadığını 
qeyd edirlər. Məsələn, nazir və fəhlə övladlarının yüksək vəzifəyə təyin olunma imkanları müxtəlifdir. Məhz buna 
görə də sözügedən fıkri vurğulayan tədqiqatçılar cəmiyyətdə 
[138 - 139]
 yüksək nailiyyət əldə edilməsi üçün yalnız 
bacarıq və qabiliyyətlə çalışmağın kifayət etməsi haqqındakı ümumi nəzəri fıkrin əsassız olduğunu iddia edirlər. 
Yuxarıda deyilən fıkirlər təsdiq edir ki, hər bir sosial dəyişiklik az və ya çox dərəcədə mövcud maneələri dəf 
etməklə həyata keçirilir. Hətta insanların bir yaşayış yerindən digərinə köçməsi zamanı yeni şəraitə uyğunlaşması 
üçün müəyyən müddət tələb olunur. 
Fərdlərin sosial stratifikasiya sistemində bir qrupdan digərinə keçməsi sosial mobillik adlanır. « Sosial 
mobillik» anlayışı sosiologiyaya 1927-ci ildə P. Sorokin tərəfındən gətirilmişdir. O, mobilliyi iki növə ayırır: üfüqi 
və şaquli. Fərd və sosial qrupun öz sosial statusunu, cəmiyyətin sosial strukturunda tutduğu yeri dəyişməsi sosial 
mobillik adlanır. P. Sorokin sosial mobillik dedikdə, yalnız fərdlərin və ailələrin bir sosial qrupdan digərinə 
keçməsini deyil, bütövlükdə sosial vəziyyətin dəyişməsini başa düşürdü.

Cəmiyyətdə sosial mobilliyin mövcudluğunun iki əsas səbəbi vardır.  Əvvəla, tarixi inkişaf nəticəsində 
cəmiyyətlər daim dəyişir, sosial dəyişikliklər isə əməyin bölgüsünü dəyişdirir, yeni statuslar yaradır və köhnələri 
yenisi ilə  əvəz edirlər.  İkincisi, elita təhsil almaq üçün imkanları inhisara ala bilər. Lakin o, istedad və 
qabiliyyətlərin təbii paylanmasını nəzarətdə saxlamaq iqtidarında deyildir. Buna görə də ən yüksək təbəqələr labüd 
olaraq ən aşağı təbəqələrdən üzə çıxan istedadlı insanların hesabına artır. 
Sosial mobillik özünü müxtəlif formalarda göstərir. Üfüqi mobillik dedikdə, fərdin və ya sosial obyektin bir 
sosial vəziyyətdən onunla eyni səviyyədə olan digərinə keçidi başa düşülür. Məsələn, fərdin yaşayış yerini 
dəyişməsi, bir dini qrupdan digərinə keçməsi və s. Bu hallardan heç birin-də  fərd özünə aid olan sosial statusu 
dəyişmir. Şaquli mobillik dedikdə isə fərdin aid olduğu təbəqədən fərqli təbəqəyə keçidi başa düşülür. Bu, fərdin 
sosial statusunu yüksəldən və 
[139 - 140] 
ya aşağı salan dəyişmədir.  Əgər sex rəisi sonradan zavodun direktoru 
olarsa, bu, yüksələn mobilliyin təzahürüdür. Əksinə, sex rəisi sonradan adi mühəndis olarsa, belə yerdəyişmə enən 
mobilliyin göstəricisi hesab oluna bilər. 
Sosioloqlar həmçinin nəsillər arasında və bir nəslin daxilində mobilliyi fərqləndirirlər. Nəsillərarası mobillik 
valideynlərin və onların uşaqlarının sosial statusunun karyerasının müəyyən anına  şamil olunur. Tədqiqatlar 
göstərir ki, Azərbaycanın əhalisinin böyük hissəsi hər bir nəsildə sinfi iyerarxiyada heç olmazsa, bir az yuxarıya və 
ya aşağıya doğru yerini dəyişir. Nəsildaxili mobillik şəxsiyyətin sosial statusunun uzun müddət ərzində müqayisə 
edilməsini nəzər-də tutur. Araşdırmaların nəticələri göstərir ki, azərbaycanlıların çoxu öz həyatı boyunca məşğulluq 
növünü dəyişdirir. Lakin insanların çoxunda mobillik məhdud xarakter daşıyır. Kiçik məsafələrə yerdəyişmə 
qaydadır, böyük məsafələrə yerdəyişmə isə qaydalardan istisnadır. 
Açıq statifıkasiya sistemləri üçün şaquli mobillik kifayət qədər adi hadisədir. Burada söhbət  əlbəttə ki, 
aşağıdan elitaya doğru sürətli sıçrayışdan deyil, addım-addım yerdəyişmədən gedir (baba - fəhlə, ata - həkim, oğul 
şəhərə köçür və dissertasiya müdafiə edir). Qapalı sistemlərdə mobilliyin belə  təzahürləri də istisna olunur. 
                                                 
1
 Сорокин П. А.  Человек. Цивилизация. Общество. М., 1992, с. 373. 

58 
 
Məsələn, silk və zümrəli cəmiyyətlərdə çəkməçilərin, tacirlərin, təhkimli kəndlilərin onlarca nəsli, digər tərəfdən 
isə  əsil-nəcabətli nəsillərin uzun şəcərə  zəncirləri norma olmuşdur. Biz belə sosial varlığın yeknəsəkliyini tarixi 
mənbələrdə göstərilən küçə adlarına görə qiymətləndirə bilərik: qalayçılar küçəsi, tənəkəçilər küçəsi, xalçaçılar 
məhəlləsi və s. Ustalar nəinki öz status və peşələrini nəsildən-nəslə ötürür, həm də onların hamısı yan-yana 
yaşayırdı. 
Sosioloji ədəbiyyatda sosial mobillik nəzəriyyəsinə müxtəlif yanaşmalar mövcuddur. Bu, ilk növbədə sosial 
mobillik anlayışının mahiyyəti ilə bağlıdır. Bəzi sosioloqlar belə bir fikir irəli sürürlər ki, sosial mobillik o zaman 
baş 
[140 - 141] 
verir ki, yeni sosial status fərdin ailəsinə aid edilsin. Fransız sosioloqları P. Bertu və P. Burdan 
sosial mobilliyi fərdlərin həyatları və peşə fəaliyyəti dövründə öz valideynlərinin sosial statusuna nisbətən bir sosial 
kateqoriyadan digərinə keçməsi kimi xarakterizə edirdilər. Burada çıxış nöqtəsi kimi sosial mənşə götürülürdü. 
Sosial mobillik probleminə müasir yanaşmalar içərisində M. Lipset və R. Bendiksin sənaye cəmiyyətinin 
inkişafını şaquli mobilliklə bağlayan konsepsiyasını göstərmək lazımdır. Lipset və Bendiksin tədqiqatlarına görə, 
bütün sənaye cəmiyyətləri yüksək dərəcədə yüksələn mobilliklə səciyyələnirlər. Çünki bir tərəfdən qeyri-məhdud 
sosial inkişaf üçün geniş imkanlar sanki aşağı sosial təbəqələrin daha enerjili və istedadlı nümayəndələrinin 
enerjisini başqa istiqamətə yönəldən və inqilabi dəyişikliklərin risqini azaldan bir «qoruyucu klapan» kimi çıxış 
edir. Başqa sözlə, mobillik cəmiyyətin stabilləşdirilməsi funksiyasını yerinə yetirir. Digər tərəfdən isə  sənaye 
cəmiyyəti fərdə yüksək intellektual tələblər verir və  fərdi istedadların sosial vəziyyətindən asılı olmayaraq 
inkişafını  və onlardan məhsuldar  şəkildə istifadə olunmasını  zəruri edir. P. Blau və bir sıra digər sosioloqlar 
mobillik fenomenini sosial ədalət və sosial sistemin effektivliyi ideyası ilə bağlayırdılar. XX əsrin ortalarında 
sənaye cəmiyyətinin populyar olan nəzəriyyələrində sosial mobilliyə mühüm yer ayrılırdı. Məsələn, konvergensiya 
nəzəriyyəsinə görə,  şaquli mobilliyin artmasına meyl sosial quruluş  və siyasi sistemindən asılı olmayaraq bütün 
sənaye cəmiyyətlərinə xasdır. Bu nəzəriyyəyə  əsasən sənayeləşmə prosesi müxtəlif sinif və  təbəqələrdən çıxmış 
insanların  şaquli mobilliyinin artmasına və sosial imkanların bərabərləşməsinə kömək edir. Sənaye cəmiyyətinin 
tənqidi yönümlü nəzəriyyələri isə  əksinə, göstərirdilər ki, sənayeləşmə labüd olaraq enən Mobilliyin 
genişlənməsinə  səbəb olur. Çünki işçilərin ixtisasına və  işgüzar xüsusiyyətlərinə  tələblərin yüksəlməsi, eləcə  də 
istehsalatın geniş mexanikləşdirilməsi və avtomatlaşdırılması  işsizliyin 
[141 - 142]
 artmasını, getdikçə daha çox 
işçinin aşağıya doğru itələnib çıxarılmasını və onların marginallaşmasını şərtləndirir. 
Sonuncu onilliyə müraciət etdikdə, mobilliyin metodologiyasının öyrənilməsinə  həsr edilən və onun 
perspektivlərini başa düşmək üçün müqayisəli təhlilin xüsusi əhəmiyyətini əsaslandıran B. Dyuryenin tədqiqatını, 
eləcə  də C. Qoldtorp və R. Eriksonun müxtəlif sənaye cəmiyyətlərində mobillik səviyyələrinin dəyişməsinə  həsr 
olunmuş  tədqiqatlarını qeyd etmək lazımdır. Nəticədə müəlliflər bu qənaətə  gəlirlər ki, sosial quruluşundan asılı 
olmayaraq, bütün sənaye ölkələrində sosial mobillik göstəriciləri bir-birinə yaxındır. 


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   24


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə