F. Q. Vahidov, T. B. Ağayev



Yüklə 5.04 Kb.

səhifə14/24
tarix22.07.2017
ölçüsü5.04 Kb.
növüDərs
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   24

 
 
IX FƏSİL 
 
SOSİAL İNSTİTUTLAR 
 
1. «Sosial institut» anlayışı 
 
Fərdlərin cəmiyyətdəki həyatı sosial institutlar vasitəsilə ifadə olunur. İnstitut termini (latınca - institutum) 
təşkilat, bərqəraretmə mənasını verir. Sosiologiyada instituta insanların fəaliyyətinin bu və ya digər tərəfini tənzim 
edən, onların rol və statuslarını müəyyən sistem halına salan normaların, qaydaların və simvolların sabit kompleksi 
kimi tərif verilir. A. R. Radkliff-Brauna görə, institut elə standart xarakterli davranış üsullarıdır ki, onların köməyi 
ilə cəmiyyətin sosial strukturu - sosial münasibətlər şəbəkəsi, müəyyən zaman kəsiyində öz mövcudluğunu qoruyub 
saxlayır.

Məsələn, ailə institutu ərlə arvadın nəslin artırılması ilə bağlı daimi birgə həyatının cəmiyyət tərəfindən 
qəbul olunmuş formasıdır. Onun tərkibinə ailədaxili qarşılıqlı münasibətlərin normaları, ailə qurmağın qaydaları, 
tərəflərin öz rolu ilə bağlı öhdəlikləri və hüquqları, habelə  həyatın bu sferasında cəmiyyətin təsdiq etdiyi digər 
simvollar sistemi daxildir. 
Sosial institut dedikdə, insanların obyektiv əlaqələri  əsasında formalaşan xüsusi tipli inteqrativ bütövlük 
başa düşülür. O, cəmiyyətin  əsas tələbatlarının ödənilməsində  dəyərli ictimai sərvət və prosedurları özündə 
birləşdirən əlaqə və sosial normaların təşkil olunmuş sistemi kimi çıxış edir. İstənilən sosial institut bu və ya digər 
sosial tələbatın nəticəsi kimi yaranır. Tələbat olmadıqda və ya tədricən yox olduqda 
[169 - 170] 
həmin institutun 
varlığı artıq ictimai həyatın inkişafına mane olur və belə institutlar sosial əlaqələrin  ətalətlilik prinsipi üzrə bir 
müddət fəaliyyət göstərsələr də, əksər hallarda öz fəaliyyətlərini dayandırmalı olurlar. 
İctimai institutun yaranması  və  məhvi prosesini zadəganların  şərəf nümunəsi hesab olunan duellərin 
timsalında aydın görmək olar. Məlum olduğu kimi, duellər XVI-XVIII əsrlərdə zadəganlar arasında münasibətləri 
aydınlaşdırmaq metodu kimi geniş yayılmışdı. Bu şərəf institutu zadəganın öz şərəfini qorumaq və həmin ictimai 
təbəqənin nümayəndələri arasında münasibətlərin nizamlanması  tələbatından yaranmışdı. Tədricən prosedur və 
normalar sistemi inkişaf edir, özbaşına yaranan dava-dalaşlar ixtisaslaşdırılmış rolları olan (əsas göstəriş verən, 
sekundantlar, təbiblər, xidmət göstərən personal) yüksək dərəcədə formalaşmış döyüşlərə və yarışlara çevrilirdilər. 
Bu institut əsasən cəmiyyətin yüksək təbəqəsində  qəbul edilmiş zadəgan  şərəfı ideologiyasını  əsas tuturdu. Duel 
institutu  şərəf kodeksinin müdafiəsi üçün kifayət qədər ciddi qaydalar nəzərdə tuturdu: duelə çağırış alırmış 
zadəgan ya duelə  gəlməli, ya da ictimai həyatdan qorxaq, ağciyər damğası ilə getməli idi. Lakin kapitalist 
münasibətləri inkişaf etdikcə  cəmiyyətdəki etik normalar dəyişildi və zadəgan  şərəfinin  əldə silahla müdafiəsi 
lazımsız oldu. Nəticədə bu institut öz mövcudluğunu itirdi. 
Tədqiqatçıların  əksəriyyəti belə hesab edir ki, ictimai həyatda qarşıya çıxan müvafıq təlabatların 
öyrənilməsində  və ödənilməsində sosial institutların mühüm əhəmiyyəti vardır. Sosioloqlar göstərirlər ki, hər bir 
cəmiyyətdə əsasən aşağıdakı sosial institutlar fəaliyyət göstərirlər: 
1. Hakimiyyətin həyata keçirilməsini və hakimiyyətlə bağlı münasibətləri tənzim edən siyasi institutlar. 
2. Əmtəələrin və xidmət növlərinin istehsalını və bölgüsünü tənzim edən iqtisadi institutlar. 
3. Öz tərkibində dini, təhsili və sözün əsl mənasında mədəniyyəti əhatə edən mədəniyyət institutları. Bunlar 
həyata 
[170 - 171] 
yeni gələn nəsillərin sosiallaşması, sosial dəyərlərin qorunub saxlanılması  və  nəsildən-nəslə 
ötürülməsi üçün cavabdehdirlər. 
4. Qohumlar, ər-arvad, valideynlərlə  uşaqlar arasındakı münasibətləri tənzim edən və  əhalinin təkrar 
istehsalını, habelə nəsillərarası ənənələrin ötürülməsini təmin edən institutlar. 
Qeyd olunan institutlar dəqiq işlənmiş ideologiyaya, qayda və normalar sisteminə, həmçinin onların yerinə 
yetirilməsində inkişaf etmiş sosial nəzarətə əsaslanan insan fəaliyyətinin özünəməxsus formaları kimi çıxış edir. 
Müasir cəmiyyətin institusional baxımdan necə təşkil olunduğunu aşağıdakı cədvəl əyani surətdə göstərir. 
Cədvəldən göründüyü kimi, hər bir sosial institutun özünəməxsus spesifik xüsusiyyətləri, həmçinin başqa 
institutlarla ümumi olan əlamətləri vardır. Hər bir sosial institut öz funksiyalarının yerinə yetirilməsində mövcud 
imkanları  nəzərə almalı, davranış standartını formalaşdırmalı,  əsas prinsiplərə sadiq qalmalı, digər institutlarla 
əlaqələrini genişləndirməlidir. 
Sosial institutun fəaliyyəti və inkişafı onun xarakteri və  məzmunundan irəli gələn spesifik xüsusiyyətlərə, 
məsələn, utilitar mədəniyyət cizgilərinə malik olmalıdır. Bəzi institutlar inkişaf etmiş institutlardan fərqli olaraq 
ümumi əlamətləri tam şəkildə özündə əks etdirməyə də bilər. Bu hal institutun tam formalaşmadığını göstərir. 
                                                 
1
 Радклиф-Браун А.  H.  Структура и функция в примитивном обществе. Очерки и лекции. М., 2001, c.231-232
.
 

70 
 
Bütün sosial institutlar onlar haqqında təsəvvür yaradan mədəni simvolik əlamətlərə malikdir. Məsələn, ailə 
institutu üçün nişan üzüyü, nigah mərasimi, dövlət üçün bayraq, gerb, milli himn belə  əlamətlərdir. Sənaye 
müəssisəsinin təsvirini yığcam şəkildə onun adından və ya ticarət markasından əldə etmək olar. Musiqi də simvolik 
ola bilər. Məsələn, milli musiqi, dövlət himni, tələbə mahnıları, toy marşı müvafiq institutun təsvirinin 
formalaşması üçün tətbiq olunur. Binalar da institutun simvolu ola bilər. Çünki vətəni, məscid, 
[171 - 172]
 
 
[172 - 173]: [173 - 174] 

71 
 
mədrəsə tikilisi olmadan islam dinini, məktəbsiz təhsili, prezident iqamətgahı (hökumət evi) olmadan dövləti 
təsəvvür etmək çətindir. Beləliklə, sosial institutun mədəni simvolik əlamətləri həmin institutun əsas səciyyəvi 
cəhətlərini daha yığcam  şəkildə  əks etdirən və onun tam təsvirini yaradan istənilən maddi və qeyri-maddi 
mədəniyyət elementləri ola bilər. 
 
2. İnstitutlaşma prosesi və onun inkişafı 
 
İctimai institutların yaranması birdən-birə baş vermir. Bu proses bir neçə ardıcıl mərhələdən keçir. Birinci 
mərhələdə cəmiyyətdə məlum institutun yaranmasına sosial tələbat öyrənilməlidir; bu tələbat insanların əksəriyyəti 
tərəfindən dərk edilməlidir.  İkinci mərhələdə ümumi məqsədlər formalaşdırılır. Növbəti mərhələdə isə  cəmiyyət 
sosial tələbatı ödəmək üçün zəruri olan resurslara (maddi, əmək və təşkilati), funksiyalar və hərəkətlər sisteminə, 
yaranacaq yeni institutun özülü rolunu oynayan mədəni mühiti formalaşdıran simvollar və normalar sistemlərinə 
malik olmalıdır. Nəhayət, sonuncu - dördüncü mərhələdə bu norma və qaydaların, prosedurların institutlaşması, 
yəni onların qəbul edilməsi və praktik tətbiqi baş verir. 
Sosial institutların yaranması prosesi institutlaşma adlanır.  İnstitutlaşma o vaxt baş verir ki, cəmiyyətdəki 
konkret ictimai tələbatın ümumsosial miqyas kəsb etdiyi başa düşülür və onu reallaşdırmaq üçün xüsusi davranış 
normaları işlənilib hazırlanır, lazım olan kadrlar yetişdirilir və resurslar müəyyənləşdirilir. 
«İnstitutlaşma»nın klassik anlamı, onu fərdlər məcmusunun təbii vəziyyətindən sosial vəziyyətə keçidi kimi 
səciyyələndirir. Bu keçid nəticəsində insanlar artıq öz şəxsi maraqlarından və üstünlük verdikləri seçimlərindən 
kənarda duran və onlara münasibətdə üstünlük təşkil edən müəyyən 
[174 - 175]
 yüksək avtoritetin olduğunu qəbul 
edirlər. Məsələn, özünün «Qanunların ruhu» əsərində  vətəndaşın vəziyyəti ilə insan vəziyyətini bir-birinə qarşı 
qoyan Monteskyö bu mövqedən çıxış edir. Vətəndaşın hərəkətləri qanunlar vasitəsilə  tənzim olunur, insanın 
davranışları isə  əksər hallarda əxlaq normaları ilə nizama salınır. Monteskyöyə görə, institutlaşmış  cəmiyyətdə 
fərdlərin hərəkətlərinin nəticələrinin irəlicədən görünməsini və onların qarşılıqlı münasibətlərində xeyirxah 
davranışı təmin edən qayda hökm sürür. 
«İnstitut» anlayışının dəqiq mənasını ilk dəfə E. Dürkheym məktəbinə  mənsub olan sosioloqlar müəyyən 
etmişlər. Əlbəttə, ailə və hüquq kimi sosial institutlar o vaxta qədər də sosioloqların tədqiqat obyekti, müqayisəli-
tarixi təhlilin predmeti olmuşdur. Dürkheymin və onun tələbələrinin nəzərincə, institutlar müəyyən sosial qrup 
üçün məcburi olan və onun üzvlərini başqalarından fərqləndirən daimi xarakterli və bir növ «kristallaşmış» olan 
hərəkət üsulları, təfəkkür və hissetmə üsullarıdır. Qeyd edək ki, bu anlayışa dəqiq tərif verməkdə özünü göstərən 
çətinliklər onunla izah edilir ki, həmin anlayış  nəticə etibarilə sosial davranışın istisnasız olaraq bütün növlərinə 
tətbiq oluna bilir. Sözün məhdud mənasında götürdükdə isə o, yalnız cəmiyyət tərəfindən aşkar surətdə və effektiv 
səviyyədə sanksiyalaşdırılmış sosial davranış formalarma aiddir. Dürkheym və onun tərəfdarları bu termini daha 
çox ikinci mənada işlətdikləri halda, bir sıra başqa müəlliflər (məsələn, Parsons) onun birinci mənasına üstünlük 
verirlər. Digər tərəfdən, Dürkheym institutların məcburedici xarakteri üzərində  təkid edərək, ona hər cür sosial 
tənzimetmənin sinonimi kimi yanaşmağa məcbur olur, yəni sosial olan hər şey institusionaldır, çünki onların hamısı 
sosial baxımdan məcburidir, institut isə sosial məcburetmənin vasitəsidir. Nəticədə  İ. Qurviçin  sözləri ilə desək, 
çox sərt və sosial həyatdan «özgələşmiş» bir konsepsiya alınır. Dürkheym sosial institutlara müəyyən qaydalar 
kompleksi və ya normativ sistemlər kimi yanaşaraq, onların sistemli və mütləq 
[175 - 176] 
xarakterli olmasında 
təkid edir. Lakin belə olduqda, təcrübədən də göründüyü kimi, vahid cəmiyyət çərçivəsi daxilində müxtəlif 
fəaliyyət növləri arasında dayanıqlı qarşılıqlı  təsirin olduğu aşkara çıxır (məsələn, eyni bir institutlar sistemi 
daxilində  həyata keçirilən iqtisadi və siyasi fəaliyyət növləri arasında).  Əgər institutlar müxtəlif növlərdən olan 
fəaliyyətlər arasında qarşılıqlı asılılıq münasibətləri yaradırsa, onda belə bir sual ortaya çıxır: onları hansı qüvvə 
əlaqələndirir? Məsələn, kapitalizmin iqtisadi institutları həmin cəmiyyətin hüquq, siyasi və mədəni institutları ilə 
bir araya sığa (uyuşa) bilərmi?  İnqilab haqqında nəzəriyyələrin  əksəriyyəti inqilab ərəfəsində mövcud olan 
rejimlərin süqutunu istehsal münasibətlərinin (iqtisadi institutların) inkişaf məntiqi ilə arxaik siyasi və hüquq 
sistemi (siyasi institutlar) arasında açıq-aşkar ziddiyyətin olması ilə izah edir. D. Bell də  cəmiyyətin mədəni 
yönümü (oriyentasiyası) ilə kapitalistcəsinə  təşkili arasında ziddiyyətin olduğunu qeyd edir. Müəllifə görə, 
ziddiyyətin mövcudluğu kapitalizmin «süquta» uğradığını sübut edir. Bu müddəa, əlbəttə, çox mübahisəlidir. Lakin 
onun  əksi olan aşağıdakı fikir də birmənalı  qəbul olunmur: kapitalizmdə  və yaxud hər hansı başqa cəmiyyətdə 
müxtəlif institutlar arasında sıx əlaqəlilik və vəhdət mövcuddur. İndustrial cəmiyyətin guya ailəni körpə uşaqlı ər-
arvad cütlüyünə muncər etdiyi haqqında funksionalist xarakterli təsəvvür «nuklear ailəyə» dair mübahisələri nəinki 
aradan qaldırmır,  əksinə bu məsələyə daha çox dolaşıqlıqlar gətirir. Təhsil və  səhiyyə institutlarını öyrənən 
sosioloqlar, xüsusilə də neomarksistlər analoji yolla gedərək çox vaxt kapitalizm cəmiyyətində həmin sistemlərin 
(təhsil və səhiyyənin) bu və ya digər səciyyələrini verərkən onların yalnız iqtisadi fayda götürməyə yönəlməsi ilə, 
yəni iqtisadi institutların fəaliyyəti ilə izah edirlər. 

72 
 
Beləliklə, məlum olur ki, vahid institutlar sisteminin mövcud olması daha çox ideal konstruksiyadır. Real 
həyatda institutlaşma köhnə institusional formalarla yeni yaranan 
[176 - 177]
 sosial tələbatlar arasında 
ziddiyyətlərin olduğunu da qəbul edən dinamik prosesdir. 
Tanınmış sosioloq Q. Lenski institutlaşma proseslərini doğuran bir neçə  əsas sosial tələbatı müəyyən 
etmişdir: kommunikasiyaya olan tələbat (dil, təhsil, rabitə, nəqliyyat); məhsullar və xidmətlər istehsalına olan 
tələbat; mövcud nemətlərin bölgüsünə olan tələbat; vətəndaşların təhlükəsizliyinə, onların həyatının və uğurlarının 
müdafiəsinə olan tələbat; cəmiyyətdə qeyri-bərabərlik sisteminin (ictimai qrupların mövqelərinin və statuslarının 
müxtəlif meyarlar üzrə yerləşdirilməsi) qorunub saxlanılmasına olan tələbat; cəmiyyət üzvlərinin davranışı 
üzərində sosial nəzarətin həyata keçirilməsinə (din, əxlaq, hüquq, cəzaçəkmə müəssisələri) olan tələbat. 
Müasir cəmiyyət institutlar sisteminin çoxalması və mürəkkəbləşməsi ilə səciyyələnir. Bir tərəfdən, eyni bir 
təməl xarakterli tələbat bir çox xüsusi institutların mövcudluğunu zəruri edə bilər, digər tərəfdən isə  hər bir 
institusional kompleks (məsələn, hüquq) aşağıdakı bir sıra təməl tələbatlar çoxluğunu yerinə yetirir: 
kommunikasiyaya, xidmətlərin, nemətlərin bölgüsünə, fərdi və kollektiv müdafiəyə olan tələbatları, qanun-
qaydanın və nəzarətin qorunması tələbatını. 
Tarixi inkişafın gedişində sosial institutlarda baş verən dəyişikliklər həm onların öz daxilində olan 
səbəblərlə  (əsasən həmin institutun hakim sosial qrupların mənafeləri baxımından səmərəliliyinin aşağı düşməsi 
üzündən), həm də xarici amillərlə (məsələn, cəmiyyətin yeni biliklər, yeni təsəvvürlər və dünyagörüşü əldə etməsi 
ilə əlaqədar olaraq) bağlıdır. 
Aydındır ki, sosial institutun fəaliyyətinə qoşulmuş insanlar onlar üçün ayrılmış müvafiq rolları  qəbul 
etməlidirlər.  Şübhəsiz, institut daxilindəki bütün rollar institut rolları ola bilməzlər. Məsələn, «ananın balaca 
köməkçiləri» - bunlar ailədaxili rollardır. Lakin onlar institutlaşmamışlar. Eyni zamanda oğul və ya qız 
institutlaşmış rollardır. Bəs fərq nədədir?  İnstitutlaşmış rol kənaraçıxmaları daha ciddi cəzalandırmağı  nəzərdə 
tutan, daha sabit davranışlar toplusudur. Belə rollardan kənaraçıxmalar təhlükəlidir və ictimai cəhətdən mühakimə 
olunur. Hətta prezidentlər, nazirlər çox ciddi qüvvəyə malik olmalarına baxmayaraq, institut rollarının çərçivəsini 
qəbul etməyə  məcburdurlar. Ailədə  oğulun və  qızın rolları onların valideynlərə, bir-birinə qarşı münasibətdə 
vəzifələri ilə birlikdə sözsüz yerinə yetirilməlidir, bundan kənaraçıxmalar ciddi cəzalandırılır. 
İnstitut rolları  təəccüblü dərəcədə sabitdir. Məsələn, rəis arvadı ilə müqayisədə xidməti işdə katibəsinin 
onun tələbatlarını necə çevik və bacarıqla yerinə yetirdiyini müşahidə edir. Narazı ər arvadından ayrılır və katibəsi 
ilə evlənir. Lakin tezliklə məlum olur ki, katibə arvad rolunda onun əvvəlki arvadından heç nə ilə fərqlənmir. Başqa 
bir misalı da nəzərdən keçirmək olar. Tədricən rəhbər vəzifəyə nail olmuş qulluqçular tabeliklərinə keçmiş əvvəlki 
həmkarları ilə köhnə münasibətləri saxlamağa çalışırlar. Lakin bu yol nadir hallarda müvəffəqiyyətə gətirib çıxarır. 
Belə ki, rəhbər rolu üçün başqa, tamamilə yeni münasibətlər zəruridir. 
İnstitutun rollarının sabitliyi fərdlərin həmin rolları  fərdi ifaetmə bacarıqlarının eyniləşməsi ilə  şərtlənir. 
Tikintidə çalışan fəhlələrdən biri pis, digəri yaxşı  əhval-ruhiyyədə, başqa birisi isə nisbətən bacarıqsız ola bilər. 
Ancaq fərdi fərqlər rolların tələbata istinad etməsi ilə  məhduddur.  İnstitut daxilində  əmələ  gələn mübahisələr, 
əlbəttə,  şəxsiyyətlərin bir-birinə olan münasibətlərinin dəyişilməsi ilə  nəticələnir, çox hallarda sosial rolların 
toqquşmasına gətirib çıxarır.  İstehsalçı ilə sifarişçi ona görə toqquşurlar ki, istehsalçı  məhsulu tam keyfiyyətli 
hazırlamalı olduğu halda, sifarişçi həmin məhsulun istifadəyə yararlı olmasını yoxlayır. Bütün bu toqquşmalar 
institut rollarıdır. Arvad həmişə arvad, kişi həmişə kişi, direktor isə direktordur. Fərq, ancaq institut rollarının fərdi 
cizgilərindədir. Bəzi hallarda rol şəxsi keyfiyyətləri tənzimləyir, məsələn, rəhbər vəzifəyə təyin olunduqda. Rolların 
dayanıqlı olması ayn-ayrı institut rollarının yerinə yetirilməsində uyğunluq tələb edir. Başqa sözlə, 
[178 - 179]
 
rolun özü fərdlər arasında seçim aparır. 
Sosial sistemin inkişafı institutların təkamülünə  gətirib çıxarır. Bu proses sosial institutların  ənənəvi 
modellərindən müasir modellərinə keçilməsinə doğru yönəlir.  Əgər  ənənəvi cəmiyyətdə bütün institutlar sərt 
şəkildə birmənalı xarakter daşıması ilə, statuslarda və davranış normalarında fərdi azadlığa son dərəcə  aşağı 
səviyyədə yer verilməsi ilə  səciyyələnirdisə, müasir cəmiyyətdə institutlar tərəfındən sosial reqlamentləşmənin 
həyata keçirilməsi sərt deyil, daha yumşaq formalara malikdir və yüksək səviyyədə plüralizmə imkan verir. 
Bütövlükdə institutlaşma prosesi öz sıralarında birləşdirdiyi insanların status və  vəzifələrinin dəqiq 
müəyyənləşdirilməsi ilə başa çatır. Qeyd olunmalıdır ki, ictimai institutsuz heç bir müasir cəmiyyət normal 
fəaliyyət göstərə bilməz; institutlar cəmiyyətdə qayda-qanunun və mütəşəkkilliyin simvoludurlar. 
 
3. Sosial institutların funksiyaları 
 
Sosial institutun normal fəaliyyəti üçün ona daxil olan insanlar müvafıq rolları  qəbul etməli və yerinə 
yetirməlidirlər. Sosial institutların  əsas rolu müvafıq sosial tələbatın təmin edilməsindən ibarətdir. Onu 
reallaşdırarkən hər bir institut öz üzvlərinin birgə fəaliyyətini təmin edən aşağıdakı funksiyaları yerinə yetirir: 

73 
 
1.  İctimai münasibətlərin təkrar istehsalı funksiyası.  Hər bir institut öz üzvlərinin davranışını 
möhkəmləndirən və standartlaşdıran davranış qaydaları  və normalar sisteminə malikdir. Müvafıq sosial nəzarət 
sistemi institut üzvlərinin fəaliyyətinin müəyyən statusda (qayda və çərçivədə) həyata keçirilməsinə şərait yaradır. 
Bununlada o, cəmiyyətin sosial strukturunun dayanıqlı olmasına xidmət edir. Məsələn, ailə 
[179 – 180]
 institutu 
yerli mentalitetdən çıxış edərək, sosial nəzarətin köməyilə öz sabitliyini qoruyub saxlayır və onun dağılması 
imkanlarını məhdudlaşdırır. Bununla da o, bütövlükdə cəmiyyətin sosial strukturunun möhkəmlənməsinə mühüm 
köməklik göstərir. 
2.  Tənzimedici funksiya. Adından da göründüyü kimi bu funksiya sosial institutlarda birləşən insanların 
fəaliyyətlərinin tənzimlənməsini təmin edir. Onların maddi və mədəni həyatı bu funksiya vasitəsilə nizama salınır. 
Beləliklə, institutlar sosial həyatda bir növ standartlaşdırılmış davranışın və fəaliyyətin yerinə yetirilməsinə xidmət 
edir. Belə tənzimləmə insanların birgəyaşayışı və birgəfəaliyyəti üçün son dərəcə zəruridir. 
3. Təminedici funksiya. Bu funksiya institutlaşmış norma, qayda, sanksiya və rollar sistemi vasitəsilə sosial 
qrup üzvlərinin qarşılıqlı asılılığı  və münasibətlərini təmin edir. Bu və ya digər instituta insanların inteqrasiyası 
qarşılıqlı hərəkət sisteminin nizamlanması, əlaqələrin miqyası və tezliyinin artması ilə müşayiət olunur. Bu proses 
insanların fəaliyyətlərinin koordinasiyası, hakimiyyətin sabitliyi və mütəşəkkil strukturların yaradılması üçün 
mühüm amil rolunu oynayır. 
4. Ötürücü funksiya. Məlumdur ki, heç bir cəmiyyət əvvəlki nəsildən əxz etdiyi və özünün inkişaf etdirdiyi 
sosial təcrübəni gələcəyə ötürmədən inkişaf edə bilməz. Hər bir sosial institutun normal fəaliyyət göstərməsi üçün 
yeni insanların gəlişinə ehtiyacı vardır. Bu problem nəsillərin dəyişil-məsi və institutların sosial sərhədlərinin 
genişləndirilməsi yolu ilə həyata keçirilir. 
5.  Kommunikativ (əlaqələndirici) funksiya. Sosial institutda hazırlanmış  məlumatlardan və 
göstəricilərdən həm institutun daxilində normalara nəzarət etmək və onları idarə etmək üçün, həm də institutlar 
arasında qarşılıqlı  əlaqələr yaratmaq üçün istifadə olunur. Bu zaman kommunikativ əlaqələrin xarakteri 
özünəməxsus xüsusiyyətlərə malik olur. Bir sıra tədqiqatçıların qeyd etdiyi kimi, sosial institutların 
[180 - 181]
 
kommunikativ imkanları eyni dərəcədə deyildir: onlardan bəziləri xüsusi olaraq informasiyanı ötürmək üçün 
nəzərdə tutulub (kütləvi informasiya vasitələri), digərləri isə bu işi yerinə yetirməkdə məhdud imkanlara malikdir; 
bundan  əlavə, informasiyanı  fəal qəbul edənlər (elmi institutlar) və onu passiv qəbul edənlər (nəşriyyatlar) da 
vardır. 
Əgər bu və ya digər sosial institut öz funksiyalarını  aşkar yerinə yetirə bilmirsə, onda onu əsaslı 
dəyişikliklər və yenidən təşkilolunma gözləyir. 
6. Latent (gizli) funksiyalar. Sosial institutların fəaliyyətlərinin birbaşa nəticələri ilə yanaşı, 
gözlənilməyən, yəni əvvəlcədən planlaşdırılmış insani məqsədlərdən uzaq olan nəticələr də mövcuddur. Sonuncular 
cəmiyyət üçün ciddi narahatlıq yaradır. Belə ki, dini ideologiya öz etiqadlarını  təbliğ etməklə  təsirini 
möhkəmləndirməyə çalışır. Lakin bu məqsədlərin reallaşması gedişində elə insanlar meydana gəlir ki, onlar din 
naminə və din pərdəsi altında öz gizli niyyətlərini həyata keçirməyə cəhd göstərirlər. Məsələn, fanatiklər başqa dinə 
etiqad edənləri təqib edirlər. Belə hal dini zəmində sosial münaqişələrin yaranmasına kömək edir. Bu baxımdan 
Azərbaycanda da ayrı-ayrı xeyriyyə  təşkilatlarının bəzən missionerlik fəaliyyəti ilə  məşğul olduğu qeyd 
edilməlidir. 
Buradan aydındır ki, yalnız institutların bütün funksiyalarıni, o cümlədən latent funksiyalarını öyrənməklə 
biz onların  əsl simasını  və  məqsədlərini müəyyən edə bilərik. Bəzən sosioloqlar ilk baxışdan anlaşılmayan belə 
hadisə ilə üzləşirlər: institut öz həqiqi funksiyasını yerinə yetirmir və cəmiyyətdə onun fəaliyyətinə qarşı müəyyən 
maneçilik göstərilir. Lakin buna baxmayaraq o, öz işində davam edir. Bu hal onunla bağlıdrr ki, həmin institutun 
üzvləri gizli şəkildə öz məqsədlərinə nail olurlar. Deməli, latent funksiyaların öyrənilməsi ilk növbədə cəmiyyətin 
sosial strukturunda baş verən prosesləri müfəssəl öyrənmək üçün mühüm sosial və praktik əhəmiyyət kəsb edir. 
 
 

74 
 
 
 
X FƏSİL 
 
SOSİAL TƏŞKİLATLAR 
 
1. Sosial təşkilatların mahiyyəti 
 
Sosial təşkilatlar məqsədyönlü sosial sistemlərdir. Sosioloji elmdə və gündəlik praktikada bu anlayışdan bir 
neçə aspektdə istifadə edilir. 
Birincisi,  təşkilat dedikdə müəyyən insanlar qrupunun yeni normalar və qaydalar işləyib hazırlamağa, 
dayanıqlı  əlaqələr yaratmağa yönəlmiş qarşılıqlı  əlaqələrini ifadə edən fəaliyyət forması başa düşülür. Məsələn, 
rəhbər işçilər istehsalat prosesini elə təşkil etməlidir ki, əməliyyatların yerinə yetirilməsinin fasiləsizliyi və tezliyi 
təmin edilsin. Bu fəaliyyət istehsalat prosesinin təşkili deməkdir. İkincisi, təşkilat hər hansı bir obyektin atributu 
kimi, onun nizamlanma strukturuna malik olmaq cəhdi kimi başa düşülür. Bu mənada həmin anlayış təşkilatlanmış 
və ya təşkilatlanmamış strukturları  fərqləndirmək üçün istifadə edilir. Üçüncüsü,  sözügedən anlayış  bəzən 
müəyyən ictimai funksiyanı yerinə yetirən institut xarakterli sosial qrupu ifadə edir. 
Qeyd olunan hər üç məna birbiri ilə  sıx bağlıdır. Bu, təşkilatın mahiyyətini başa düşməkdə  və onun elmi 
təyinatını hərtərəfli açmaqda mühüm rol oynayır. 
Sosial təşkilatların tədqiqatçılarından olan S. S. Frolov onları məqsədlərin əldə edilməsinə yönələn rasional 
sistemlər kimi xarakterizə edir. Onun fıkrincə, təşkilatların müəyyənləşdirilməsində  aşağıdakı istiqamətlər 
mövcuddur.



1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   24


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə