F. Q. Vahidov, T. B. Ağayev



Yüklə 1.62 Mb.
Pdf просмотр
səhifə15/24
tarix22.07.2017
ölçüsü1.62 Mb.
növüDərs
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   24

Birinci istiqamət  K. Bernardın nəzəriyyəsi ilə bağlıdır. Həmin nəzəriyyəyə görə, təşkilat insanların 
kooperasiyasının elə növüdür ki, o, digər sosial qruplardan şüurluluğu və 
[182 - 183]
  məqsədyönlü olması 
baxımından fərqlənir. Göründüyü kimi, burada insanların birgə  fəaliyyətinə, onların kooperasiyasına, habelə 
məqsədə nail olmağın zəruriliyinə daha çox diqqət yetirilir. 
İkinci istiqaməti  D. .Març  və Q. Saymonun nəzər-nöqtələri daha yaxşı  səciyyələndirir. Onların fikrincə, 
təşkilat qarşılıqlı  fəaliyyətdə olan insanların birliyidir. Elə birlik ki, o, cəmiyyətdə daha geniş yayılmışdır və 
mərkəzləşdirilmiş koordinasiya sisteminə malikdir. 
P. Blau  və Y. Skott təşkilatların müəyyənləşdirilməsinin  üçüncü istiqamətini  təqdim edirlər. Onların 
fikrincə, təşkilatlar əsas məqsədlərin əldə olunması naminə formalaşdırılır. 
A. Etsioninin  mövqeyi  dördüncü istiqaməti  ifadə edir. O göstərir ki, təşkilat spesifik məqsədləri həyata 
keçirmək naminə  təşkil olunan sosial birliklərdir. Burada başlıca diqqət təşkilatın, onun üzvlərinin  şüurlu 
fəaliyyətinə yönəldilir. 
Təşkilatın müəyyənləşdirilməsini açıqlayan bu istiqamətlərin təhlili onu digər sosial qruplardan fərqləndirən 
iki səciyyəvi cəhəti qeyd etməyə  əsas verir. Birincisi,  təşkilatlar bir-biri ilə qarşılıqlı  əlaqədə olan, spesifik 
məqsədlərin  əldə edilməsinə yönəlmiş sosial qruplardır. Təşkilat üzvlərinin hərəkətləri fəaliyyətin konkret 
sahələrində  nəzərdə tutulan nəticələr  əldə etmək üçün əlaqələndirilir. Məsələn, siyasi partiya öz proqramını 
reallaşdırmaq naminə  fəaliyyət göstərir.  İkincisi, təşkilat özünün yüksək dərəcədə formalaşmış olması ilə 
səciyyələnir. Təşkilatın daxili strukturunu yaradan reqlamentlər, qaydalar və davranış normaları onun üzvlərinin 
bütün fəaliyyət sahələrini  əhatə edir. Onlar aydın və  dəqiq  şəkildə  təsbit olunur, bütün rolları  və rol əlaqələrini 
ehtiva edir. 
 
2. Sosial təşkilatların əsas elementləri 
 
Sosial təşkilatlar dəyişkən və  mürəkkəb daxili struktura malikdir. Bu strukturun təhlilinə  aşağıdakı 
modeldən başlamaq olar: 
[183 - 184]
 
                                                 
1
 Bax: С. С. Фролов. Социология. M., 2002. c. 196. 

75 
 
 
Göründüyü kimi, sosial struktur istənilən təşkilatın mərkəzi elementidir. O, təşkilatın iştirakçıları arasındakı 
qarşılıqlı münasibətlərin tənzimləyicisi kimi çıxış edir. Bu məsələ ilə bağlı  ədəbiyyatda müxtəlif baxışlar 
mövcuddur. Onlardan K. Devisin mövqeyi daha orijinaldır. O, hesab edir ki, insan cəmiyyətində ikiqat reallıq 
adlana bilən bir sistem mövcuddur: bir tərəfdən sual yaradan normativ sistem, digər tərəfdən isə sual yaradan 
faktiki qaydalar. Hər bir fərd çoxsaylı qaydalar, qadağalar və icazələrlə  əhatə olunmuşdur. Onlar ictimai həyatı 
nizamlamaq üçün zəruridir. Lakin həmişə qaydalar üzrə yaşamaq sadəcə olaraq mümkün deyildir. Bizim həyatımız 
müəyyən qədər qaydalardan kənara çıxmağa istiqamətlənir. 
Təşkilatın strukturunda mühüm ünsürlərdən biri də  məqsədlərdir. Belə ki, təşkilatlar müəyyən məqsədləri 
həyata keçirmək üçün yaradılır; onların fəaliyyəti də hər şeydən əvvəl, öz məqsədlərinə nail olub-olmamasına görə 
qiymətləndirilir. Bununla yanaşı, məqsədlər təşkilatın  əsl məramının anlaşılmasında mühüm amillərdən biridir. 
Bəzi tədqiqatçılar belə hesab edirlər ki, məqsədlər təşkilati davranışın təhlilində xüsusilə  zəruridir, başqaları isə 
əksinə, onların əhəmiyyətini kiçiltməyə çalışrrlar. 
[184 - 185]
 
Ümumilikdə götürdükdə  təşkilatın məqsədlərini yüksək qiymətləndirən mövqe daha geniş yayılmışdır. 
Məqsəd təşkilatın  əldə etməyə çalışdığı  əsas nəticə hesab olunur. Fərdlərin birgə  fəaliyyəti onlarda müxtəlif 
səviyyəli və  məzmunlu məqsədlər yaradır. Təşkilati məqsədlərin qarşılıqlı surətdə  əlaqəli olan üç növü vardır: 
məqsəd-vəzifə, məqsəd-istiqamət və  məqsəd-sistem. Birinci daha yüksək səviyyəli təşkilat tərəfindən verilən və 
təşkilatın təyinatını  əks etdirən proqramlar, planlar və tapşırıqlardır. Bu məqsədlər prioritet əhəmiyyət kəsb edir. 
Onların əldə olunması səviyyəsi təşkilatın fəaliyyətinin uğurluluğunun əsas meyarı kimi qiymətləndirilir. Məsələn, 
məktəbdə  dərs demək, xəstələrin xəstəxanaya qəbulu və müalicəsi müvafiq təşkilatlar mövcudluğunun mənasını 
müəyyən edən məqsəd-vəzifələrdir. Məqsəd-istiqamətlər iştirakçıların ehtiyac və maraqlarının ödənilməsi ilə bağlı 
olan, eləcə də təşkilat tərəfindən reallaşdırılan xüsusi məqsədlərdir. Buraya kollektivin ümumi məqsədi ilə yanaşı, 
həm də təşkilatın hər bir üzvünün konkret məqsədi daxil olur. Nəhayət, məqsəd-sistemlər təşkilatın bütövlüyünün, 
sabit fəaliyyətinin, inteqrativ keyfıyyətlərinin təmin edilməsi zərurətindən irəli gələn məqsədlərdir. Sistem kimi 
götürülən təşkilatın məqsədləri məqsəd-vəzifə və məqsəd -istiqamətlərlə üzvi şəkildə qarşılıqlı əlaqədədir. 
Sosial təşkilatın üzvləri və ya iştirakçılar hər bir təşkilatın mühüm tərkib hissələridir. Onlar təşkilatın sosial 
strukturunda müəyyən mövqe tutur və müvafıq sosial rol yerinə yetirirlər. Bunun üçün zəruri keyfiyyət və vərdişlər 
toplusuna malik olurlar. Bu fərdlərin potensialının birləşdirilməsi nəticəsində yüksək nailiyyətlər  əldə etmək 
mümkündür. 
Qeyd olunmalıdır ki, hər bir təşkilat müəyyən mənada süni xarakter daşıyrr, yəni o insanlar tərəfindən 
yaradılır. Buna görə də onun strukturunu və texnologiyasını daim təkmilləşdirməyə ehtiyac vardır. Bu, qeyri-formal 
səviyyədə  və ya özünüidarə  səviyyəsində  təşkilat üzvlərinin hərəkətlərinə effektiv nəzarəti çətinləşdirir. Odur ki, 
təşkilatın fəaliyyətinin 
[185 - 186]
 elmi surətdə idarə edilrnəsi ən ciddi və zəruri problemlərdən biridir. 
 
3Sosial təşkilatların formal və qeyri-formal növləri 
 
Müxtəlif təşkilatlar adətən bu və ya digər fəaliyyət və ya xidmət növünə görə ixtisaslaşırlar. Bu öz 
növbəsində on-ların arasında funksiyaların dəqiq bölgüsünü zəruri edir. Həmin  əsasda texnoloji əlamətlərə görə 
təşkilati strukturlar yaradılır ki, onlar da müəyyən funksiyaları yerinə yetirirlər. Sosiologiyada belə strukturlar üfüqi 
strukturlar adlandırılır.  Əməyin funksional bölgüsünə  əsaslanan təşkilatlar formal təşkilatlar adlanır. Onlara 
aşağıdakı xüsusiyyətlər xasdır: 
1. Onlar rasionaldır (onların fəaliyyətinin əsasında məqsədəuyğunluq durur). 
2. Onların daxilində insanların münasibətləri əsasən xidməti səciyyə daşıyır. 
3. Məqsədlər ancaq funksional məqsədlərdir (yəni bilərəkdən birqiymətlidirlər). 

76 
 
Formal təşkilatın əsas funksiyası fərdləri kollektiv əməyin vasitələri və məqsədləri ilə birləşdirməkdir. Bu 
xüsusiyyətlər onlara aşağıda göstərilən məsələləri uğurlu həll etməyə imkan verir (bunu müəyyən dərəcədə onların 
üstünlükləri hesab etmək olar): 
1.  İnsanların fəaliyyətinin və  təşkilatın struktur elementlərinin müxtəlifliyindən irəli gələn çatışmazlıqları 
məhdudlaşdırmaq yolu ilə səmərəliliyin artırılması. 
2. Vahid bir orqanizm kimi bütövlüyün təmin edilməsi. Formal sosial təşkilatı insanların sosial mühəndislik 
sahəsində çox qiymətli və qədim ixtiralarından biri hesab etmək olar. Formallaşdırma sosial münasibətləri rəsmi 
sənədlərdə, qanunlarda, təlimatlarda təsbit olunmuş normalar və qaydaların köməyi ilə bir növ sadələşdirir. Bu isə 
insanların, sosial birliklərin və qrupların davranışında gözlənilən problemləri qabaqcadan müəyyən dərəcədə həll 
etməyə və səmərəli təşkilatlar yaratmağa imkan verir. 
Sosial təşkilatın formal strukturu bölmələr və işçi yerlər arasındakı qarşılıqlı əlaqə və münasibətləri bir sıra 
nizamlayıcı sənədlərdə təsbit edir. Onlar qanuniləşdirilmiş tələblər, standartlar, nümunələr və davranış normalarının 
məcmusudur. Burada bütün işçilərin statusu, vəzifə və rol bölgüsü dəqiq şəkildə müəyyən olunur. Deyilənlərdən 
aydın olur ki, formal struktura malik təşkilatlar bütün əsas münasibətlərin qayəsini (məğzini) təşkil edir, onlarda 
sosial qaya-qanunun qərarlaşmasına səy göstərir. 
Bütün müasir formal təşkilatlar öz mahiyyətinə görə müəyyən qədər bürokratik xarakter daşıyır. Bu məsələ 
ilə bağlı ideal bürokratik təşkilatın M. Veber tərəfindən verilən xarakteristikasını nəzərdən keçirək. 
1. Təşkilatın hər bir hissəsinin məqsəd və vəzifələri aydın müəyyənləşdirilmiş olur. Onun qarşısında duran 
məqsədlərə çatmaq üçün zəruri olan bütün fəaliyyət  ən sadə  əməliyyatlara qədər dəqiqləşdirilir. Bu yüksək 
dərəcədə ixtisaslaşmaya imkan yaradır.  İxtisaslaşma isə peşəkarlığın artmasına kömək edir və personalı (işçi 
heyətini) onların keyfiyyətinə görə seçmək mümkün olur. 
2.  Təşkilat iyerarxiya prinsipləri üzərində qurulur, yəni mövqelər və  vəzifələr hakimiyyətin çoxmərhələli 
strukturu  şəklində  təşkil olunur. Adətən belə iyerarxiya piramida formasında çıxış edir. Bu piramidada hər bir 
vəzifəli  şəxs yuxarıda duranlar qarşısında həm özünün şəxsi qərarları  və  hərəkətləri, həm də onun tabeliyində 
olanların qərarları və hərəkətləri üçün məsuldur. Digər tərəfdən o, özündən aşağıda olanlar üzərində hakimiyyətə 
malik olur. Bu hakimiyyətin həcmi və hüdudları dəqiq surətdə müəyyənləşdirilir. 
3.  Vəzifəli  şəxslərin qərarları  və  hərəkətləri formal şəkildə  təsbit olunmuş qayda və  təlimatlar sistemi ilə 
idarə olunur. Belə inzibati təşkilatlarda fəaliyyət bu ümumi təlimatların konkret hallara (situasiyalara) tətbiqi 
deməkdir. 
[187 - 188] 
Təlimatlar fəaliyyətdə müəyyən yeknəsəqlik yaratsa da, bütövlükdə hakimiyyət strukturu ilə 
birgə fəaliyyətin müxtəlif növlərini əlaqələndirməyə, təşkilatın sabitliyini təmin etməyə imkan verir. 
4. Formal təşkilat xüsusi inzibati heyətə malikdir. Onun vəzifəsi təşkilatın normal işini, hər  şeydən  əvvəl 
onun rabitə kanallarının fəaliyyətini təmin etməkdir.  Əgər istehsal heyəti  əsas məqsədlərə çatmaqda birbaşa 
(bilavasitə) iştirak edirsə, inzibati heyət bu işdə yalnız vasitəlı (bilvasitə), yəni təşkilatın fəaliyyətinin təmin 
olunmasına yardım göstərmək yolu ilə iştirak edir. 
5.  Vəzifəli  şəxslər müştərilərlə  və digər vəzifəli  şəxslərlə  təmaslarında  şəxssizlik yönəmini rəhbər 
tutmalıdırlar. Hər bir əməkdaş bütün şəxsi mülahizələrini kənara qoymalı  və tam emosional qərəzsizlik 
mövqeyində dayanmalıdır. Tabeliyində olanlarla da məhz bu cür davranmaq zəruridir. Münasibətlərin belə rəsmi 
olmasının səbəbi iyerarxik səviyyələr, vəzifəli  şəxslər ilə onların müştəriləri arasında sosial məsafənin qorunub 
saxlanılmasının zəruriliyidir. 
6.  Təşkilat tərəfindən  əməkdaşların muzdla tutulması onların xidmət üzrə irəli çəkilməsini nəzərdə tutur. 
Böyüklüyə və ya uğurlu fəaliyyətə görə irəliyə çəkilmə sistemi mövcud olmalıdır. Muzdla tutulma siyasi, ailə və 
digər əlaqələrə deyil, fəaliyyətdəki keyfiyyətlərə əsaslanır. Adətən vəzifəli şəxslər vəzifələrə seçilmirlər, onlar təyin 
edilirlər. Buna görə də onlar hər hansı qrupdan yox, yuxarı pillədə duran rəislərdən asılı olurlar. Qulluqçular işdən 
əsassız olaraq azad edilməkdən mühafizə olunmalıdırlar. 
M. Veber hesab edirdi ki, formal strukturun bu cəhətləri təşkilatın yüksək səmərəliliyini təmin edə bilər. 
Başqa sözlə, formal struktur səmərəlilik (rasionallıq) prinsipləri üzərində qurulmalı,  şəxssizlik münasibətlərini 
möhkəmləndirməli və ilk növbədə yuxarıdan aşağıya idarəetmə təsirlərinin həyata keçirilməsinə yönəlməlidir. 
Peşəkarlığın artması  və informasiya texnologiyalarının 
[188 - 189]
 inkişafı prosesləri müasir formal 
təşkilatın fəaliyyətinə müsbət təsir göstərir. Yüksək ixtisaslı mütəxəssislər avtoritetlər iyerarxiyasına bağlanmırlar, 
adətən orta ixtisaslı işçilərdən daha çox səlahiyyətə malik olurlar. Təbii ki, bu hal bürokratik iyerarxik strukturun 
bürokratik təbiətini aradan qaldırır və daha çevik idarəetmə sisteminin yaranmasına səbəb olur. Bundan əlavə, 
informasiya texnologiyaları  aşağı ixtisaslı  işçiləri sıxışdırıb çıxarır və onların gördüyü işlərin bir hissəsini 
maşınların öhdəsinə verir. Buna görə  əminliklə demək olar ki, əgər mexanikləşdirmə standartlaşmaya doğru 
aparırsa, informasiyalaşdırma təşkilatın çevikliyinə doğru aparır. 
Formal strukturdan fərqli olaraq, qeyri-formal struktur aşağıdan başlayaraq yuxarıya istiqamətlənməklə 
qurulur və  hər  şeydən  əvvəl, öz-özünə  təşkil proseslərinin nəticələrini təsbit edir (möhkəmləndirir). O, işçilərin 

77 
 
şəxsi xüsusiyyətlərini və real insanlar arasındakı (vəzifəlilər arasında yox) münasibətləri əks etdirir. Bu halda bir 
çox normalar situasiya xarakteri daşıyır ki, bu da qeyri-formal strukturu çevik və mütəhərrik edir. 
Qeyri-formal struktur özündə  həm formallaşmış xidməti və  işçi  əlaqələri, həm də insanların ünsiyyəti 
zamanı yaranan sosial, psixoloji asılılıqları ehtiva edir. Münasibətlərdə qarşılıqlı  rəğbət və antipatiyalar, sosial-
etnik amil, yaş, peşə və s. ilə bağlı amillər əhəmiyyətli rol oynayır. 
Təşkilatda qeyri-formal strukturun əmələ  gəlməsi bir sıra səbəblərlə  şərtlənir. Həmin səbəblər 
aşağıdakılardır: 
- təşkilatda sosial münasibətlərin tam məcmusunu formallaşdırmağın mümkünsüzlüyü; 
- təşkilatın strukturunda konkret insanların özünəməxsus (spesifık) xüsusiyyətlərini və keyfıyyətlərini 
nəzərə almaq zərurəti; 
- xarici mühitin dəyişməsinə təşkilatın reaksiya vermək zərurəti; 
- təşkilatda gözlənilməyən situasiyaların (vəziyyətlərin) 
[189 - 190]
 yaranmasının və meydana çıxan 
problemlərin həllı üçün yeni yanaşmaların tələb olunmasının qaçılmazlığı. 
Real olaraq qeyrı-formal struktur qeyri-formal qrupların şəbəkəsi kimi fəalıyyət göstərir. Bu qruplar formal 
cəhətdən möhkəmlənmiş bölmələrə çox oxşardırlar. Onların öz liderləri, öz iyerarxiyaları vardır. Geniş 
açıqlanmayan həvəsləndirmələr və sanksiyalar (cəzalar) sistemi ilə qüvvətləndirilmiş yazılmamış davranış 
qaydaları  və normaları  fəaliyyət göstərir.  İstənilən təşkilatda  şayələr və  məxfı  məlumatlar  şəklində qeyri-formal 
kommunikasiya (rabitə) mövcuddur və bəzən bu, rəsmi məlumata nisbətən həqiqətə daha çox yaxın olur. 
İnsanları qeyri-formal qruplara daxil olmağa çox vaxt aşağıdakı səbəblər sövq edir: 
1.  Mənsubiyyət hissinin təmin olunması; belə ki, təşkilat formalarının çoxu insanları bilərəkdən sosial 
təmaslarından məhrum edir. 
2. İş yoldaşları tərəfindən yardımın zəruriliyi. İdeal halda tabelikdə olanlar heç nədən çəkinib - utanmadan 
özlərinin birbaşa (bilavasitə) rəhbərlərinə müraciət etmək imkanına malik olmalıdırlar. Əgər bu baş vermirsə, rəis 
öz tabeliyində olanlarla qarşılıqlı münasibətini diqqətlə araşdırıb qaydaya salmalıdır. 
3. İnsanın mühafızə olunmağa can atması. İnsanlar həmişə yəqin etmişlər ki, güc birlikdədir. Onlar özlərini 
xarici mühitin yad təsirlərindən qorumaq üçün müəyyən icmalarda birləşirdilər.  İndi isə öz hüquqlarını müdafıə 
etmək üçün həmkarlar ittifaqlarında və s.-də birləşirlər. 
4. İnsanların bir-biri ilə ünsiyyətdə olma tələbatı. İnsanlar onların ətrafında nələrin baş verdiyini, xüsusilə də 
əgər bunlar onların mənafelərinə toxunursa, bilmək istəyirlər. Lakin formal təşkilatlarda daxili təmaslar olduqca 
zəifdir. Qeyri-formal təşkilat məlumat əldə etmək üçün qeyri-formal kanallara yol açır. 
5. İnsanların rəğbət bəslədikləri şəxslərə yaxın olmaq 
[190 - 191] 
arzusu. 
Həm formal, həm də qeyri-formal təşkilatlar real sosial nizama öz töhfələrini verirlər, bir-birini tamamlayır, 
təşkilatdaxili  əlaqələri zənginləşdirir və  təkmilləşdirirlər. Strukturların qarşılıqlı  təsirinin sinergetik effekti 
münasibətlərin müvafiq dərəcədə formallaşdırılması ilə təmin olunur. Bunlar da öz növbəsində həll edilən təşkilati 
məsələlərin xarakteri ilə müəyyən edilir. Burada ümumi yaxınlaşma meyli belədir: yaradıcılığın rolu yüksək 
olduqca, daha çox çeviklik göstərilməli, dəyişmiş  şəraitə uyğunlaşmaq bacarığı  tələb olunduqca, hər bir insanın 
fərdi xüsusiyyətlərindən daha fəal istifadə edilməli, təşkilatın strukturu isə nisbətən az formallaşmış olmalıdır. 
[191 
- 192]
 

78 
 
 
 
XI FƏSİL 
 
SOSİAL NƏZARƏT 
 
1. Sosial nəzarətin məzmunu və funksiyaları 
 
Sosial nəzarət mürəkkəb, birmənalı izah edilməyən ictimai hadisədir. Təsadüfi deyildir ki, fəlsəfi-sosioloji 
fikir tarixində bu problemə müxtəlif cür yanaşılmışdır. Bütün görkəmli sosioloqlar bu problemin araşdırılmasına öz 
töhfəsini verməyə  səy göstərmiş, maraqlı mülahizələr söyləmişlər. Sosial nəzarət cəmiyyətin fəaliyyətində
inkişafında mühüm əhəmiyyət kəsb edir, insanın, sosial qrupların davranışı, həyat tərzi ilə  əlaqədar  ən müxtəlif 
prosesləri əhatə edir. 
Sosial nəzarət termini elmi dövriyyəyə fransız sosioloqu və  kriminoloqu Qabriel Tard (1843-1904) 
tərəfindən daxil edilmişdir. O, əvvəlcə sosial nəzarəti cinayətkarın ictimai fəaliyyətə qayıtması vasitəsi kimi 
nəzərdən keçirmişdir. Sonralar o, həmin anlayışın məzmununu genişləndirərək, onu şəxsiyyətin sosiallaşmasının 
mühüm amillərindən biri kimi izah etmişdir. 
Q. Tardın təsiri altında sosial nəzarət nəzəriyyəsinin işlənib hazırlanmasında iki Amerika sosioloqunun 
xüsusi xidmətləri qeyd olunmalıdır: 
Birincisi, Amerika sosiologiyasının və sosial psixologiyasının banilərindən biri sayılan Edvard Rossdur 
(1866-1951). E. Ross belə hesab edirdi ki, sosial nəzarət «sağlam» sosial qayda yaratmaq məqsədilə  fərdin 
davranışına cəmiyyətin məqsədyönlü təsiridir. Onun fikrincə, belə sağlam qayda məlum cəmiyyətdə fərdlərin hansı 
tipinin ən geniş yayılmasından asılıdır. Məsələn, E. Ross Qərbi Avropa, Amerika, Slavyan, indus və s. tipləri ayırd 
edir və üstünlüyü əvvəlkilərə verir. O, qeyd edir ki, sosial nəzarət uzunmüddətli 
[192 - 193] 
tarixi inkişafın 
məhsuludur, yalnız xüsusi mülkiyyət zəminində mümkün ola bilir. 
İkincisi, Çikaqo məktəbinin bünövrəsini qoyanlardan biri Robert Parkdır (1864-1944). Məlum olduğu kimi, 
Çikaqo məktəbi sosial elmlərdə ilk məktəblərdən biridir. O, 1915-1935-ci illərdə Amerika sosiologiyasında üstün 
mövqeyə malik olmuş, ümumiyyətlə sosiologiyanın inkişafına  əhəmiyyətli təsir göstərə bilmişdir. Bu məktəb 
dünyada ilk sosiologiya fakültəsinin bazasında formalaşmış,  ən müxtəlif sosial problemlərin, o cümlədən sosial 
nəzarət probleminin işlənməsində  dərin iz buraxmışdır. Həmin məktəbin liderlərindən olan R. Park belə hesab 
edirdi ki, sosial nəzarət sosial qüvvələrlə insan təbiəti arasında müəyyən nisbəti təmin edən vasitədir. O, sosial 
nəzarətin üç formasını ayırd edir: 1. elementar (əsasən məcburi) sanksiyalar; 2. ictimai rəy; 3. sosial institutlar. 
R. Laper sosial nəzarət nəzəriyyəsini maraqlı  tədqiqatları ilə  zənginləşdirmişdir. Laperin fıkrincə, sosial 
nəzarət elə bir vasitədir ki, onun köməyi ilə fərd mədəniyyəti mənimsəyərək, nəsildən-nəslə ötürür. Fərdi səviyyədə 
sosial nəzarət fərdlə konkret situasiya arasında vasitəçi rolunu yerinə yetirir. R. Laper belə bir nəticəyə  gəlir ki, 
sosial nəzarətin müxtəlif tipli cəmiyyətlərdə fəaliyyət göstərən üç universal mexanizmi vardır: 1. Fiziki sanksiyalar 
(qrup normalarını pozmağa görə  fərdin cəzalandırılması); 2. İqtisadi sanksiyalar (cərimə, qorxutma və s.); 3. 
İnzibati sanksiyalar. 
Cəmiyyətdəki institutların möhkəmləndirilməsində sosial nəzarət mexanizmi mühüm rol oynayır. Eyni 
ünsürlər -insanların davranış qaydaları və normaları həm sosial institutlara, həm də sosial nəzarət sisteminə daxil 
olur. Bu qaydalar və normalar fərdlərin davranışını  təsbit edir və standartlaşdırır. Görkəmli Amerika sosioloqu 
T. Parsons (1902-1979) qeyd edirdi ki, «sosial nəzarət ayn-ayrı  şəxslərin, sosial qrupların davranışında və 
fəaliyyətində ola biləcək... kənarlaşma meyllərinin qarşısını alır». Sosial nəzarət sayəsində 
[193 - 194] 
cəmiyyətdəki 
mövcud mədəniyyətin ayrı-ayn fərdlər, sosial qruplar və təbəqələr tərəfindən mənimsənilməsi prosesi intensivləşir; 
insanların qarşılıqlı əlaqələri uzlaşdırılır, ictimai sistemin sahmanlı, nizamlı fəaliyyəti təmin olunur. Nəticə etibarilə 
insanların mütləq  əksəriyyəti etdiyi hərəkətlərin müqabilində onu nə gözlədiyini irəlicədən bilir, fəaliyyətinin 
mümkün nəticələrini dərk edir. 
Faktlar göstərir ki, cəmiyyətdə hər bir şəxs, hər bir sosial qrup, onların fəaliyyəti sosial nəzarətin bu və ya 
digər formaları, növləri, nümunələri ilə  əhatə olunmuşdur.  Şəxsin, qrupun özünün daxilindən, yaxın  əhatəsindən 
başlayaraq onları müxtəlif nəzarət sistemləri əhatə edir. Siyasi-hüquqi sistem, ictimai əxlaq, adət və ənənələr, peşə-
vəzifə sistemi, ailə və s. bu qəbildəndir. Bu sistemlər qarşılıqlı surətdə bir-biri ilə bağlıdır: cəmiyyətin inkişafının 
müxtəlif pillələrində və məqamlarında həmin sistemlərin rolu dəyişilə bilər. Lakin bütün hallarda (istər az-çox sabit 
dövrlər, istərsə də kəskin təzadların, sarsıntıların gücləndiyi dövrlər olsun) sosial nəzarət sistemi mövcud olmalı, 
insanların davranışına və fəaliyyətinə öz təsirini göstərməlidir. 
Sosial nəzarət sistemin özünütənzimləməsinin elə üsuludur ki, həmin sistemi təşkil edən ünsürlərin sahmanlı 
qarşılıqlı  təsirini normativ (o cümlədən hüquqi) baxımdan nizamlamaq vasitəsilə  təmin edir. Sosial nəzarətin 

79 
 
istiqaməti və məzmunu məlum sosial sistemin tarixən şərtlənmiş sosial-iqtisadi, siyasi, mənəvi-ideoloji, əxlaqi və 
digər sosial-mədəni xarakteristikalarından asılıdır. 
Sosial nəzarət fərdlərin davranışına cəmiyyət tərəfindən nizamlayıcı  təsirlərin daha ümumi sisteminin bir 
ünsürüdür. Bu təsir formasının fərqləndirici xüsusiyyəti nizamlılıq, formallaşdırılma, fərdə verilən tələbələrin 
qətiliyi, normativliyi, sanksiyalarla təminatıdır. Sosial nəzarət sistemi sosial normalardan istifadə edir; həmin 
normalar ideologiyada, fəlsəfi-etik baxışlarda, bədii yaradıcılıqda və s. öz əksini tapır. 
[194 - 195]
 
Sosial nəzarət sistemi bir sıra Qərb sosioloqlarının əsərlərində aqressiv davranış üzərində nəzarət vəzifəsi ilə 
əlaqədar nəzərdən keçirilir. Bu cür nəzarət fərdin sosiallaşması kimi ümumi prosesin bir hissəsi olaraq araşdırılır. 
Aqressiv davranış problemi isə öz növbəsində daha geniş problemə - kənaraçıxan (deviant) davranış probleminə 
daxil edilir. Belə yanaşma sosial nəzarətin yaranmasının sosial-mədəni dinamikasını aşkara çıxarmaq cəhdləri ilə 
bağlıdır.  Əslində sosial nəzarət problemi daha çox yığnaq psixologiyasına dair əsərlərdə, kortəbii qrup davranışı 
üzərində nəzarət metodlarının işlənib hazırlanması ilə əlaqədar olaraq öyrənilir. Bu halda ustanovkaların tədqiqinə, 
qeyri-formal qrupların nəzarətedici roluna və s. xüsusi diqqət yetirilir. Bu qəbildən olan tədqiqatlarda fərdə sosial 
nəzarətin obyekti, sosial struktur təşəkküllərinə isə nəzarətedici və məcburedici qüvvə rolu ayrılır. Sosial nəzarət 
mexanizmi barəsində belə  təsəvvür birtərəflidir.  Əslində sosial nəzarət prosesində  fərdlə  cəmiyyət öz arasında 
toqquşur. Lakin onların qarşılıqlı təsiri olduqca mürəkkəb xarakter daşıyır; fərdi keyfiyyətlərin sosial standartlara 
sadəcə «bənd edilməsi» məsələyə dərindən nüfuz edilməməsini sübut edir. 
Ölkədə hər bir şeyin öz axarı ilə getməsi üçün insanlar müəyyən qaydalara əməl etməlidirlər. Sosial nizam 
ən azı adamların  əksəriyyəti tərəfindən ümumi normalara əməl olunmasını  tələb edir. Sosial nizam olmasa, 
insanların qarşılıqlı  fəaliyyəti  əsil problemə çevrilər, onların gözləmələri isə  mənasızlaşardı. Cəmiyyət öz 
üzvlərinin fəaliyyətinin uyğunluğuna əsaslı sosial normalarla sosial nəzarətin köməyi ilə təminat verməyə çalışır. 
Bəs sosial nəzarət necə başa düşülməlidir? Sosial nəzarət «cəmiyyət hüdudlarında insanların davranışını müəyyən 
edən metodlar və strategiyalardır.

Nəzərə almaq lazımdır ki, sosial nəzarətin mahiyyəti və rolu müxtəlif tədqiqatçılar tərəfindən birmənalı 
qiymətləndirilmir. 
[195 - 196]
  Məsələn, funksionalistlər sosial nəzarətin hər  şeydən  əvvəl yuridik aktlarda ifadə 
olunduğunu vurğulayır, onu labüd tələb kimi nəzərdən keçirirlər; sosial nəzarət olmazsa, cəmiyyətin salamat 
qalması  və yaşaması mümkün deyildir. Əgər  əhali ictimai davranış standartlarına  əməl etməkdən imtina etsə, 
institusional sistemin fəaliyyəti pozular, dağılıb gedər. Bu səbəbdən funksionalistlər xaosu səmərəli sosial nəzarətin 
alternativi hesab edirlər. Konflikt nəzəriyyəsinin tərəfdarları isə qeyd edirlər ki, sosial nəzarət hakimiyyətdə təmsil 
olunan sosial qrupların mənafeləri naminə cəmiyyətdəki bütün digər qrupların ziyanına olaraq həyata keçirilir; həm 
də bu zaman heç bir sosial struktur neytral mövqedə qala bilməz. Ona görə də vəzifə mühafizə üçün sosial nəzarət 
metodlarından və instrumentlərindən istifadə etməklə institusional strukturlara sosial həyatın nemətlərini və 
imkanlarını  ədalətsiz bölüşdürməyə  şərait yaradan mexanizmləri aşkar etməkdən, optimal addımlar atmaqdan 
ibarətdir. 
Sosial həyatda sosial nəzarət proseslərinin üç əsas tipi fəaliyyət göstərir: 
1. Fərdləri öz cəmiyyətinin normativ gözləmələrini internalizasiya etməyə sövq edən proseslər; 
2. Fərdlərin sosial təcrübəsini təşkil edən proseslər; 
3. Müxtəlif formal və qeyri-formal sosial sanksiyalar tətbiq edən proseslər. 
Məlum olduğu kimi, cəmiyyət üzvləri fasiləsiz surətdə sosiallaşma prosesini keçirirlər. Onlar bu proses 
sayəsində  təfəkkürün, hiss və davranışın elə sistemlərini mənimsəyirlər ki, onlar məlum cəmiyyətin mədəniyyəti 
üçün xarakterikdir. Uşaq yaşlarında digər adamların gözləmələrinə uyğunluq hər  şeydən  əvvəl xarici nəzarət 
proseslərinin məhsuludur. Yaşa dolduqca insanın davranışı getdikcə daha artıq dərəcədə daxili tənzimləyicilərlə 
idarə olunur. Bu tənzimləyicilər çox funksiyalar yerinə yetirirlər, halbuki onlar əvvəllər-uşaq yaşlarında xarici 
nəzarət mexanizmləri vasitəsilə yerinə 
[196 - 197]
 yetirilirdi. İnternalizasiya prosesi belə baş verir: fərdlər 
cəmiyyətdə üstün olan davranış standartlarını öz şəxsiyyətinə «hopdururlar». İnsan bu standartları çox zaman 
düşünmədən, müəyyən suallar vermədən, qeyd-şərtsiz özünün «ikinci naturası» kimi qəbul edir. İnsan qrupun 
həyatına daha dərindən nüfuz etdikcə, qrupun qayğıları ilə «yükləndikcə» özü haqqında müəyyən təsəvvürlər 
işləyib hazırlayır; bu təsəvvürlər onu davranışını qrupun normalarına müvafıq surətdə nizamlayır. Qrup üzvlərinin 
etdiyini etməklə o, öz identikliyini əldə edir. Qrup onun öz qrupuna çevrilir; o, qrupun normalarını öz normaları 
kimi qəbul edir. Beləliklə, sosial nəzarət özünənəzarətə çevrilir. 
Fərdi təcrübənin formalaşmasında və  təkamülüdə sosial institutların özünəməxsus yeri vardır. Bir qayda 
olaraq insan mövcud reallıq haqqında öz təsəvvürünü sosial problemlərin təsiri altında işləyib hazırlayır. Bu 
təsəvvürün alternativləri ilə  cəmiyyət tərəfindən formula edildiyi tərzdə  qərarlaşır.  İnsan demək olar ki, xeyli 
məhdud bir aləmdə yaşayır və  fəaliyyət göstərir. Başqa sözlə, o, özünün məlum mədəniyyətlə  şərtlənmiş sosial 
                                                 
1
 Волаков Ю. Г.  Добренаков В. И.  Нечипуренко В. Н.  Попов А. В.  Социология. M., 2005, c. 196. 

80 
 
əhatəsi hüdudları ilə bir növ məhdudlaşır. Ona görə  də çox zaman insan alternativ standartların mövcudluğu 
imkanını ağlına belə gətirmir. 
Nəzərə almaq lazımdır ki, əhalinin əksər hissəsi adətən yaşadığı cəmiyyətin normalarına riayət edir, çünki 
bilir ki, əks halda onu cəza gözləyir.  Ətrafdakılar qaydaları pozan adamlara rəğbət göstərmir, bəzən çox kəskin, 
hətta düşməncəsinə yanaşırlar. Normalardan çıxma hallarının nəticələri həbs, hətta ölüm ola bilər. Normalara riayət 
olunması isə bəyənilir, populyarlıq, nüfuz və s. kəsb edir. Elmi ədəbiyyatda birinci halı nonkorformizm, ikinci hah 
isə konformizm adlandırırlar. Bu halda qeyd olunur ki, insanlar nonkorformizmin xeyirsizliyini və konformizmin 
üstünlüklərini olduqca tez dərk edirlər. 
Bəs sosial nəzarət cəmiyyətdə hansı funksiyaları yerinə yetirir? 
[197 - 198]
 
Bəzi mənbələrdə sosial nəzarətin sabitləşdirici və məqsədli funksiyalarından bəhs edilir. Zənnimizcə, ikinci 
funksiya dəqiq ifadə olunmamışdır. Əslində məqsədlilik sosial nəzarətin bütün təzahürlərinə, növlərinə xas olmaqla 
onun istiqamətini səciyyələndirir. Bundan əlavə, məqsədlilik sabitləşdirici funksiyanın məzmununu da əhəmiyyətli 
dərəcədə ifadə edir. 
Bəzi mənbələrdə isə sosial nəzarətin mühafizəedici və sabitləşdirici funksiyaları göstərilir. Zənnimizcə, 
məsələnin belə qoyuluşu daha məntiqlidir. Ona görə də bu funksiyaları bir qədər müfəssəl nəzərdən keçirək. 
Sosial nəzarətin mühafızəedici funksiyası  məlum sistemin tarixən  şərtlənmiş sosial-iqtisadi, sosial-siyasi, 
sosial-hüquqi xarakteristikalarından, onun tarixi inkişaf prosesində yerindən asılıdır. Sosial nəzarətin sabitləşdirici 
funksiyası isə hökmran sosial münasibətlərin, sosial strukturların (qrup, sinif, dövlət) təkrar istehsalında təzahür 
edir. 
Sosial nəzarətin hər iki funksiyası bir-biri ilə sıx bağlıdır, bir-birini qarşılıqlı surətdə tamamlayır. Bu əlaqəni 
aydın təsəvvür etmək üçün belə bir sadə misala müraciət edək. Cəmiyyətdə sosial nəzarət sistemi vətəndaşların 
hüquqlarının reallaşmasını təmin edirsə, deməli, onların hüquqları qorunur, mühafizə edilir. Hüquqların qorunması 
isə  cəmiyyətin sabitliyini təmin edən çox mühüm amillərdən biridir. Sabitlik möhkəmləndikcə hüquqlar daha da 
dolğunlaşmaq, real məzmun kəsb etmək imkanı qazanır. 
Məlum olduğu kimi, hüquqlar müvafıq vəzifələrdən ayrılmazdır. Hüquqlar insanın nə edə biləcəyini 
müəyyənləşdirirsə, vəzifələr onun nə etməli olduğunu ifadə edir. Həm hüquqlar, həm də  vəzifələr insanın 
davranışını müəyyən hüdudlarla məhdudlaşdırır. Hüquq vəzifəni, vəzifə isə hüququ nəzərdə tutur. Onlar bir-
birindən ayrı düşəndə sosial struktur deformasiyaya uğrayır. Məsələn, qədim dünyada qulun statusu ancaq 
vəzifələri nəzərdə tuturdu; onun demək olar ki, heç bir hüququ yox idi. Totaliar cəmiyyətlərdə hüquqlarla 
[198 - 
199]
 vəzifələr qeyri-simmetrikdir: belə ki, hökmdarın və yüksək vəzifəli şəxslərin hüquqları maksimum həddədir, 
vəzifələri isə minimum həddədir. Demokratik cəmiyyətlərdə isə hüquq və  vəzifələr daha çoz simmetrikdir. 
Araşdırmalara əsasən demək olar ki, sosial strukturda hüquq və vəzifələrin nisbəti cəmiyyətin inkişaf səviyyəsinə 
fəal təsir göstərən amildir. Hüquqlar əslində «bəşəriyyətin sivilizasiya yolu ilə uzunmüddətli və mürəkkəb 
hərəkətinin nəticəsidir».
1
 Bu prosesdə vəzifələr də dəyişilmiş, yeni məzmun kəsb etmişdir. 
Sosial nəzarət elə xüsusi mexanizmdir ki, o, hakimiyyət səlahiyyətlərindən istifadə etməklə ictimai nizamı 
təmin edir. Bu, çox mürəkkəb, çoxşaxəli bir prosesdir. Həmin prosesin normal cərəyanı hakimiyyətlə yanaşı, sosial 
normalara, sanksiyalara möhtacdır. 
Sosial nəzarətin mühafizəedici və sabitləşdirici funksiyaların reallaşması sayəsində adi vətəndaşların həyat 
fəaliyyəti təmin olunur. Sosial nəzarət instrumentləri, metodları son dərəcə rəngarəngdir: münasibətlərin təkbətək 
aydınlaşdırılması, psixoloji təzyiq, fıziki zorakılıq, iqtisadi məcburiyyət və s. Nəzarət metodları  sərt, yumşaq, 
birbaşa (bilavasitə) və vasitəli ola bilər. Bu metodların kəsişməsi də mümkündür: bir-başa sərt, birbaşa yumşaq, 
vasitəli sərt, vasitəli yumşaq. 
Sosial nəzarətin müxtəlif növlərinin, tiplərinin və formalarının insana təsiri bir-birindən fərqlidir. Bu 
baxımdan görkəmli sosioloq P. Bergerin sosial nəzarət konsepsiyası diqqəti cəlb edir. P. Bergerin fikrincə, insan 
müxtəlif konsentrik dairələrin mərkəzində dayanır. Həmin dairələrin hər biri sosial nəzarətin yeni sistemidir, onun 
müəyyən növünü, tipini və formasını təmsil edir. P. Berger 5 dairə - 5 sistem müəyyənləşdirir: 
1-ci dairə - ən xarici və ən böyük dairə siyasi-hüquqi sistemdir. Bu sistem qüdrətli dövlət aparatı ilə təmsil 
olunmuşdur. Onun qarşısında, demək olar ki, hamı gücsüzdür. Dövlət vergilər toplayır, vətəndaşları hərbi xidmətə 
çağırır, onları özünün sonsuz qaydalarına tabe olmağa məcbur edir, zəruri hesab etdikdə azadlıqdan, hətta həyatdan 
məhrum edir. 
[199 - 200]
 
Mərkəzə - insana doğru irəlilədikdə 2-ci dairə - insana maksimum təzyiq göstərən ictimai əxlaqdır, adət və 
ənənələrdir. Bizim mənəviyyatımıza əslində hamı nəzarət edir: polis, valideynlər, qohumlar, tanışlar, dostlar və s. 
Onlardan hər biri öz manerasına uyğun olaraq, öz səlahiyyətləri dairəsində sosial nəzarət instrumenti tətbiq edir. 
Yuxarıdakı iki dairəni böyük məcburiyyət dairələri adlandırmaq olar. Bu dairələrdə fərd cəmiyyətin digər 
üzvləri ilə birlikdə olur. 
                                                 
1
 Кравченко А. И.  Социология. M., 2005, c. 223. 

81 
 
Lakin nəzarətin kiçik dairələri ilə mövcuddur (3-5-ci dairələr). 3-cü dairə - peşə sistemidir. İnsan iş yerində 
çox-saylı təlimatlarla, peşə vəzifələri ilə, məhdudiyyətlərlə və s. ilə üzləşməli olur. Onlar insana nəzarətedici (çox 
zaman olduqca sərt) təsir imkanlarına malikdir. Məsələn, biznesmenlərə lizensiya verən təşkilatlar, işçi-peşə 
birlikləri, həmkarlar təşkilatları nəzarət edirlər. Kolleqa və əməkdaşlar tərəfindən qeyri-formal nəzarətin müxtəlif 
üsullarını da buraya əlavə etməliyik. Peşə sistemi (peşə və vəzifə) əslində fərdin qeyri-istehsal həyatında nəyi edib-
etməməsini də əhəmiyyətli dərəcədə həll edir. 
4-cü dairə - sosial nəzarətin müstəqil sistemi olan ictimai mühitdir. Bu mühit uzaq və yaxın, tanış olmayan 
və tanış olan adamları əhatə edir. Ətraf mühit insana öz tələblərini verir: bunlar hadisələrin geniş dairəsini əhatə 
edən yazılmamış qanunlardır, qeyri-formal tələblərdir. Bu tələblər geyinmək və danışmaq manerasını, estetik 
zövqləri, siyasi və dini əqidələri, hətta özünü stol arxasında aparmaq manerasını da əhatə edə bilər. 
5-ci, sonuncu dairə - ailə və şəxsi dostlar dairəsidir. Bu dairə fərdin xüsusi həyatının cərəyan etdiyi sahədir. 
Burada fərdə sosial, daha dəqiq desək, normativ təzyiq azalmır,  əksinə, artır. Məhz bu dairədə  fərd  ən mühüm 
sosial  əlaqələr qurur. Bu dairənin psixoloji yükü daha böyükdür. P. Berger qeyd edir ki, rəis sizi işdən çıxarıb, 
mövcudluq vasitələrindən 
[200 - 201]
  məhrum edərsə, bu, xalis iqtisadi fəaliyyətdir. Lakin işdən çıxarılma evin 
qadınının, uşaqların hissiyyatına təsir göstərərsə, həmin iqtisadi fəaliyyətin psixoloji nəticələri sarsıdıcı ola bilər. 
Nəzarətin digər sistemlərindən fərqli olaraq, yaxınların, ailənin təzyiqi elə  məqamda üzə  çıxa bilər ki, fərd ona 
hazırlıqlı deyildir. İşdə, nəqliyyatda, ictimai yerlərdə insan bir qayda olaraq, daha ehtiyatlılıdır və  təhlükəni 
qarşılaşmağa potensial surətdə hazırdır. Qeyd etdiyimiz sonuncu dairənin daxili hissəsini, özəyini qadınla kişi 
arasındakı intim münasibətlər təşkil edir. İnsan məhz intim münasibətlərdə özünün çox mühüm hisslərinə kömək 
axtarır. Bu əlaqələri qiymətləndirməmək özünü itirməklə risk etmək deməkdir. 
Konsentrik dairələrin mərkəzində olan insan öz vəziyyətini nəzərə alaraq, kimə güzəştə getməyi, kimə tabe 
olmağı, kimi yola gətirməyi və s. götür-qoy edir və nəhayət, bu qənaətə gəlir ki, cəmiyyət özünün bütün əzəməti, 
qüdrəti ilə onu sıxır. Bu qənaət onun sonrakı fəaliyyətinin daha nizamlı, daha tarazlı olmasına kömək edir. 
Sosial nəzarətin məzmununun və funksiyalarının nəzərdən keçirilməsi nəzəri-metodoloji baxımdan 
əhəmiyyətli olan başqa bir problemi-sosial nəzarətin strukturunu araşdırmağı zəruri edir. 
 


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   24


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə