F. Q. Vahidov, T. B. Ağayev


Müasir dövrdə sosial-etnik münaqişələrın



Yüklə 1.62 Mb.
Pdf просмотр
səhifə13/24
tarix22.07.2017
ölçüsü1.62 Mb.
növüDərs
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   ...   24
    Навигация по данной странице:
  • Birincisi

 
2. Müasir dövrdə sosial-etnik münaqişələrın 
kəskinləşməsinin səbəbləri 
 
Sosial-etnik münaqişələr müəyyən səviyyədə  cəmiyyətin inkişafının bütün mərhələlərində mövcud 
olmuşdur. Bunun əsas səbəblərini inkişafın qeyri-bərabərliyi,  ərazi, dil, mənəvi həyat və adət-ənənələrin 
müxtəlifliyi, milli mədəniyyətlərin özünəməxsusluğunun qorunması, sosial nemətlərə nail olmaqdakı  fərqlər, öz 
problemlərini digər xalqların hesabına həll etmək cəhdləri təşkil edir. 
Bəzi müəlliflər müxtəlif konsepsiya, nəzəriyyə  və  təlimlərin köməyi ilə sosial-etnik münaqişələrə haqq 
qazandırmağa çalışırlar. Bu zaman zorakılığın müxtəlif formaları, fərdlərin, qrupların və təbəqələrin inkişafındakı 

64 
 
qeyri-bərabərliyi təsdiq edən faktlar əsas götürülür. Bunların sırasına birinci növbədə müxtəlif sosial-irqi 
nəzəriyyələri, o cümlədən faşizmi və s. aid etmək olar. 
Keçmiş SSRİ-də milli siyasət və milli suverenliklə bağlı buraxılmış  səhvlər bu gün mövcud olan 
konfliktlərin  əsas səbəblərini  şərtləndirir. Xüsusilə  həmin dövrdə millətlərin milli suveren hüquqları - hər bir 
millətin öz sosial-siyasi quruluşunu seçmək azadlığı,  ərazi bütövlüyü, iqtisadi sərbəstliyi və s. hüquqları kobud 
surətdə pozulmuşdur. 
Məhz buna görə də keçmiş sovet məkanında etnik və millətlərarası münaqişələrin kəskinləşməsi səbəbləri 
üzərində daha ətraflı dayanmaq məqsədəuyğundur. Aydındır ki, Sovet İttifaqının dağılmasının əsas səbəblərindən 
biri onun ərazisində yaşayan müxtəlif xalqlar, millətlər arasındakı qarşılıqlı münasibətlərin kəskinləşməsi 
olmuşdur. Həm mərkəzdə, həm də müttəfiq respublikalarda müəyyən qüvvələr öz dar milli maraqlarını  təmin 
etmək üçün köhnə haqq-hesabları  və borcları ilə bağlı problemləri qabartmağa çalışırdılar. Bu isə qarşılıqlı 
narazılıqları gücləndirirdi. Digər səbəb sovet cəmiyyətinin iqtisadi, sosial və  mənəvi tərəqqisində milli 
mədəniyyətlərin, milli dillərin və s. İnkişafında 
[155 - 156]
 buraxılmış nöqsanlar və səhvlər idi. 
Şübhəsiz, millətlərarası münaqişələrin yaranmasına şəxsiyyətə pərəstiş illərində milli problemlərin həllində 
yol verilmiş ciddi səhvlər və əyintilər də öz mənfı təsirini göstərmişdi. Xüsusilə, artıq 30-cu illərin əvvəllərindən 
başlayaraq guya SSRİ-də milli məsələnin həll olunması ilə  əlaqədar olaraq ayrı-ayrı müttəfiq respublikalarda 
fəaliyyət göstərən milli şöbələr ləğv edilmiş, millətlərin qovuşması prosesi süni surətdə gücləndirilmişdir.  Əgər 
1926-cı ildə siyahıya alınma zamanı SSRİ-də 200-ə yaxın millət, xalq, etnik qrup qeydə alınmışdırsa, 1939-cu ildə 
bunların sayı 99-a endirilmişdir. Deməli, 13 il ərzində bu göstərici 2 dəfə azalmışdır. Xalqların etnik 
xüsusiyyətlərinin nəzərə alınmaması, süni surətdə assimilyasiya ayrı-ayrı sosial-etnik qrupların bir-birindən 
uzaqlaşmasını, yadlaşmasını  və son nəticədə ciddi sosial narazılıqları  şərtləndirirdi. Burada həmçinin kütləvi 
repressiyalar, bütöv xalqların öz ənənəvi yaşayış yerlərindən köçürülməsi, bir çox partiya və dövlət xadiminin, 
milli ziyalıların təqib olunması kimi neqativ proseslər də nəzərə alınmalıdır. 
Millətlərarası münasibətlərin kəskinləşməsi həm də dövlətin, mərkəzin yeritdiyi siyasətdə regionların 
maraqlarının lazımi dərəcədə nəzərə alınmaması, nazirliklər və idarələr tərəfındən müttəfiq respublikaların, eləcə 
də digər ərazi-dövlət qurumlarının mənafelərinin pozulması ilə əlaqədar idi. 
Millətlərarası münasibətlərin kəskinləşməsinin səbəblərindən biri də 80-ci illərin sonu - 90-cı illərin 
əvvəlində Sovet İttifaqına rəhbərlik etmiş  şəxslərin korrupsiyaya qurşanmasının, vəziyyəti real qiymətləndirə 
bilməməsinin, ayrı-ayrı mafioz qruplarla əlaqələrinin, millətçilik təzahürlərinə qarşı ardıcıl mübarizə 
aparılmamasının nəticəsi idi. Həmin dövrdə ölkəyə  rəhbərlik etmiş  şəxslərdən biri Y. K. Liqaçov 1989-cu ilin 
sentyabrında etiraf etmişdi ki, «ötən ilin yazında mən Zaqafqaziyanın iki respublikasının sərhədlərinin 
dəyişdirilməsinin əleyhinə olduğumu birmənalı şəkildə deyən 
[156 - 157] 
kimi bu, millətçiləri hövsələdən çıxartdı 
və onların bəd əməllərini çox gözləmək lazım gəlmədi». 
Millətlərarası qarşılıqlı münasibətlərin kəskinləşməsinin mühüm səbəblərindən biri sovet cəmiyyətinin 
uzunmüddətli böhran vəziyyəti olmuşdur. Sosial problemlərin həllindəki çətinliklər, inflyasiya, cinayətkarlığın 
geniş vüsət alması  və s. nəinki xalqlar arasında münasibətləri pisləşdirdi, həm də böyük bir ölkənin bir sıra 
regionlarında genişmiqyaslı məlum konfliktlərin yaranmasına gətirib çıxardı. 
Milli-etnik münasibətlərdəki münaqişələrin səbəblərindən danışarkən müstəqil dövlətlərin bir çox 
liderlərinin və parlament üzvlərinin yerli millətə başqalarına nisbətən üstün yer verməsi kimi yanlış siyasəti də 
qeyd etmək lazımdır (Pribaltika, Rusiya, Ermənistan, Gürcüstan və s.). Bu, məsələn, bir sıra MDB dövlətlərinin 
qanunvericiliyində ayrı - seçkilik hallarına yol verilməsində, milli mənsubiyyətə görə adamların işdən 
çıxarılmasında, qeyri-yerli əhalinin hüquqlarının pozulmasında, milli şovinizmdə və s. özünü göstərir. 
Etnik münaqişələrin qızışdırılmasında bir sıra kütləvi informasiya vasitələri də əhəmiyyətli rol oynamışlar 
və indi də belə bir rol oynamaqda davam edirlər. Bəzən informasiya vasitələrində verilən məlumatlar qərəzli olur, 
bir xalqın digərinə qarşı nifrətini formalaşdırmağa xidmət edir. 
Nəhayət, milli-etnik münasibətlərin müasir mərhələdəki böhranlı  məqamlarını ictimai proseslərin idarə 
olunmasının qeyri-effektivliyi, hakimiyyətin müxtəlif strukturlarının fəaliyyətinin bir-biri ilə razılaşdırılmaması, 
hətta bəzi hallarda qarşı-qarşıya durması, yaranmış problemlərin həlli texnologiyasının olmaması, bəzən beynəlxalq 
təşkilatların bu münaqişələrə ikili standartlarla yanaşması, bu və ya digər səbəblərdən onların həllini istəməməsi ilə 
izah edilməlidir. 
[157 - 158] 
 
3. Milli-etnik problemlərin həlli yolları 
 
Milli-etnik münasibətlərin tənzim olunması sahəsində aparılan işdə  aşağıdakı iki istiqaməti nəzərə almaq 
lazımdır. 

65 
 
Birincisi,  bütövlükdə  cəmiyyətin effektiv fəaliyyətini təmin etməyin zəruri  şərti kimi əhalinin bütün 
qruplarının, o cümlədən milli-etnik icmaların normal inkişafına  əlverişli  şərait yaradılması, etnik mühitdə 
münaqişəli vəziyyətlərə, böhran hallarına yol verilməməsi və onların qarşısını almaq texnologiyalarının işlənib 
hazırlanmasıdır. 
Ikincisi,  milli-etnik birliklərin və qrupların həyat tərzi ilə  həmin  ərazidə (kənddə, rayonda, vilayətdə  və 
bütün ölkədə) yaşayan milli azlıqların həyat şəraiti arasında uyğunluq yaratmağa yönələn fəaliyyətdir. 
Etnik mühitdə sosial tərəfin xüsusiyyətləri, hər  şeydən  əvvəl, sosial-etnik birliklərin ayrı-ayn qruplarının 
özünə-məxsusluğu ilə  əlaqədardır. Bu həm problemin özünün, həm də  əhalinin bu qruplarının etnik mühiti ilə 
şərtlənən məsələlərin birgə həllini nəzərdə tutur. 
Bütövlükdə etnik mühitin səmərəli təşkili işi bir - biri ilə sıx bağlı olan aşağıdakı üç səviyyədə aparıla bilər: 
1. Dövlət səviyyəsində müxtəlif sosial-etnik birliklər arasındakı münasibətlərin hüquqi tənzimlənməsi təmin 
olunmalı, millətlərarası münasibətlər sahəsində düzgün sosial siyasət formalaşdırılmalı  və  həyata keçirilməlidir. 
Etnik birliklərin inkişaf imkanlarını məhdudlaşdıra biləcək sosial ədalətsizlik halları aradan qaldırılmalıdır. 
2. Sözügedən müddəaların həyata keçirilməsi təmin edilməlidir. Xalqların milli özünəməxsusluğunun süni 
surətdə silinməsinə aparan müasir texnoloji sivilizasiyanın, urbanizasiyanın və kütləvi mədəniyyətin yayılması ilə 
bağlı proseslərin qarşısı alınmalıdır. Bununla yanaşı müxtəlif sosial-etnik birliklərin nümayəndələri, yerli və gəlmə 
sakinlər arasında qarşılıqlı etimada əsaslanan münasibətlərin formalaşmasına səy göstərilməlidir. 
[158 - 159] 
3. Yerlərdə sosial-etnik birliklərin nümayəndələrinin yaşadığı şəraitə uyğunlaşması, onların məskunlaşması, 
təhsili, tibbi xidmətin təşkili ilə bağlı konkret vəzifələr həll edilməlidir. Sonra, hər bir etnosun nümayəndələrinə öz 
milli adət və ənənələrini, psixologiyasını və mədəniyyətinin etnik komponentlərini qoruyub saxlamaqda köməklik 
göstərilməlidir. Xalqların öz ərazisində yerləşən və onların həyati tələbatını ödəyən təbii ehtiyatlardan müstəqil 
istifadə etməsinə  şərait yaradılmalıdır. Bu vəzifələrin yerinə yetirilməsində bütün hakimiyyət orqanları, bütün 
sosial institutlar, o cümlədən sosial xidmət müəssisələri böyük rol oynamalıdır. 
Göründüyü kimi, milli-etnik problemlərin həllinin bütün aspektlərində başlıca rolu sosial siyasət oynayır. 
Məhz buna görə  də  cəmiyyətin siyasi təşkili sistemində sosial-etnik birliklərin həyatının bütün tərəfləri ilə, o 
cümlədən milli məsələlərlə məşğul olan orqanlar yaradılmalıdır. Bununla əlaqədar qeyd edək ki, müstəqillik əldə 
edildikdən sonra respublikamızda milli siyasət məsələləri üzrə dövlət müşaviri (1992-ci ildən bu günə  qədər) 
vəzifəsi məhz bu funksiyaların yerinə yetirilməsi məqsədilə yaradılmışdır. Bu qəbildən olan orqanların 
fəaliyyətinin effektivliyi bütövlükdə  cəmiyyətin inkişaf səviyyəsindən, ictimai proseslərin necə idarə 
olunmasından, ölkənin inkişafının müxtəlif mərhələlərində dövlətin sosial siyasətinin məzmunundan və 
istiqamətlərindən asılıdır. 
Aydındır ki, millətlərarası  və etnik münasibətlər cəmiyyət həyatının bütün sahələrində, ictimai 
münasibətlərin müxtəlif səpkilərində  təzahür edir. Buna görə  də həmin sahələrin hər birində səmərəli, elmi milli 
siyasət yeritmək tələb olunur. Məsələn, siyasi sahədə diqqəti mərkəzi və yerli hakimiyyətlər arasındakı 
münasibətlərin qurulmasına, milli qurumların maraqlarının uyğunlaşdırılmasına yönəltmək lazımdır. Öz-özünü 
tənzimləmə fəaliyyətini genişləndirmək problemi milli-dövlət quruluşu olmayan milli qrup və birliklər üçün daha 
çox aktualdır. 
Sosial sahədə milli-ərazi qurumlarında kadrların seçilməsi 
[159 - 160]
 və yerləşdirilməsi məsələləri, bütün 
xalqların nümayəndələrinin işgüzar və siyasi keyfiyyətlərinə görə  rəhbər vəzifələr tutmasına bərabər imkanlar 
yaradan, dövlət işçilərinin milli mənsubiyyətə görə seçilməsində  ədalətsizliyi istisna edən tədbirlərin görülməsi 
mühüm əhəmiyyət kəsb edir. 
Siyasi strukturların mühüm vəzifələrindən biri milli-etnik münasibətlərin inkişafının proqnozlaşdırılması 
kimi idarəedici funksiyanın həyata keçirilməsi olmalıdır. Bütün bunlar millətçi ruhlu elementləri vaxtında aşkar 
etməyə, hadisələrin mənfi inkişafını qabaqlamağa imkan yaradır. 
Milli-etnik münasibətlərin həllində,  əhalinin müxtəlif sosial-etnik qruplarının hüquqlarına, sosial 
müdafiəsinə  həsr olunan və ya buna aid maddələri olan beynəlxalq sənədlərin tələblərinin yerinə yetirilməsi 
mühüm rol oynayır. Belə  sənədlər «İnsan hüquqlarının Ümumi Bəyannaməsi» (BMT-nin Baş Assambleyası 
tərəfındən 10 dekabr 1948-ci ildə qəbul olunub), «Milli və ya etnik dini və dil azlıqlarına məxsus şəxslər haqqında 
Bəyannamə» (İnsan Hüquqları Komitəsi tərəfındən 1993-cü ildə qəbul olunub) və s. aid edilə bilər. 
Hər bir ölkə beynəlxalq sənədlərin əsas müddəalarını yerinə yetirməyə, eləcə də milli-etnik problemlərə aid 
özünün milli qanunverici və digər sənədlərini həyata keçirməyə çalışmalıdır. Azərbaycanda bu qəbildən olan 
məsələlər Konstitusiyada hərtərəfli əsaslandırılmış və hüquqi cəhətdən təsbit olunmuşdur. Bundan əlavə, «Məcburi 
köçkünlər və onlara bərabər tutulan şəxslərin sosial müdafiəsi haqqında» (1999) və «Qaçqınların və  məcburi 
köçkünlərin (ölkə daxilində köçürülmüş şəxslərin) statusu haqqında» (1999) və s. aktların da xüsusi rolunu qeyd 
etmək lazımdır. Bu sənədlərdə söhbət cinsindən, irqindən, milliyyətindən, mənşəyindən və dil fərqindən asılı 
olmayaraq insanların bərabər hüquqlarının təminatından, qaçqın, məcburi köçkün vəziyyətinə düşmüş vətəndaşlara 
qayğı göstərilməsindən gedir. 

66 
 
Beynəlxalq dünya birliyinə  və keçmiş Sovet İttifaqına daxil olan ölkələrin təcrübəsi göstərdi ki, artıq 
yaranmış  və 
[160 - 161] 
kəskinləşən etnik konfliktlərə tezliklə, fövqəladə  dərəcədə çevik reaksiya verən 
mexanizmlərin yaradılması mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu mexanizmlər münaqişəli vəziyyətlərin qarşısını ala 
bilən xüsusi özünümüdafiə  dəstələrinin yaradılmasını, ayrı-ayrı rayonlarda fövqəladə  vəziyyətin elan edilməsini, 
qanunsuz silahlı birləşmələrin buraxılmasını, cinayət işlərinin dərhal açılmasını  və s. birləşdirə bilər. Tam 
qətiyyətlə demək olar ki, əgər bu tədbirlərin bir hissəsi vaxtında Dağlıq Qarabağda (Xankəndində) tətbiq edilsəydi, 
vəziyyət nəzarətdən çıxmaz və  məlum hadisələr baş verməzdi. Bu baxımdan etnik, millətlərarası münaqişələrin 
həlli ilə bağlı beynəlxalq və ölkədaxili təcrübənin nəzərə alınması vacibdir. 
Milli-etnik münaqişələrin qarşısının alınmasında müxtəlif yönümlü ictimai birliklər, sosial institutlar, elm və 
incəsənət xadimləri, görkəmli yazıçılar, tanınmış mədəniyyət xadimləri mühüm rol oynaya bilərlər. Təəssüflə qeyd 
etməliyik ki, Dağlıq Qarabağla bağlı  məlum hadisələr zamanı erməni ziyalıları bu proseslərdə tamamilə  əks-
fitnəkar mövqedən çıxış etmişdilər. 
İqtisadi sahədə sosial-etnik birliklər arasındakı qarşılıqlı münasibətlər, iqtisadi - təsərrüfat  əlaqələri təbii-
coğrafiı, milli-tarixi və tarixən yaranmış  əmək bölgüsünü nəzərə alaraq yaradılmalıdır. Xüsusilə bazar 
münasibətlərinin formalaşması  şəraitində millətlərarası iqtisadi münasibətlər etnik birliklərin iqtisadi tələbatının 
təmin olunmasına yönəlməlidir. 
Azsaylı  və kiçik xalqların  əksəriyyətinin yaşadığı  ərazilərə xüsusi diqqət verilməlidir. Burada insanların 
sosial vəziyyətinə  təsir edən təbii iqlim şəraitinin, demoqrafik situasiyanın nəzərə alınması sözügedən zəmində 
yarana bilən münaqişələrin qarşısının alınmasını şərtləndirən mühüm vasitələrdən biridir. 
Mənəvi, ideoloji fəaliyyət sahəsində etnik konfliktlərin qarşısının alınmasına tarixin «ağ ləkələrin»in aşkar 
edilməsi, ayrı-ayrı etnik birliklərin tarixinin, mədəniyyətinin, adət-ənənələrinin 
[161 - 162] 
öyrənilməsi və həqiqəti 
əks etdirən elmi əsərlərin, dərsliklərin yazılması köməklik edə bilər. Bütün bunlar xalqların mənəvi sahədə 
qarşılıqlı  zənginləşməsinə, eyni zamanda onların milli özünəməxsusluğunun saxlanılması  və inkişafına zəmin 
yaradır. Milli mənəvi mədəniyyət adətən kifayət qədər zəngin, eləcə  də çoxplanlı hadisə olmaqla, cəmiyyətdəki 
iqtisadi, siyasi, əxlaqi, dini və digər ictimai münasibətlər kontekstində inkişaf edir, öz üzərində onların təsirini hiss 
edir, hətta müəyyən dərəcədə onlardan asılıdır. 
Sosioloji tədqiqatlar göstərir ki, insanlarda milli özünüdərk, sağlam, sivil münasibətlər mədəniyyəti erkən 
yaşlarda formalaşmağa başlayır. Buna görə də ailədə, uşaq müəssisələrində, məktəblərdə  və s. müvafiq tərbiyəvi 
işlər aparılmalıdır. 
Milli-etnik qrupların nümayəndələrinin bir-biri ilə ünsiyyət məsələlərinin həllində kütləvi informasiya 
vasitələri mühüm rol oynayır. Bu, başlıca olaraq aşağıdakı amillə izah edilir. Azlıq təşkil edən etnik qruplar həm 
bir-birindən fərqləndiyi üçün, həm də yerli əhalinin dilini pis bildiyi üçün onların ünsiyyəti  əsas etibarilə yerli 
millətin nümayəndələri vasitəsilə həyata keçirilir. Ona görə də kütləvi informasiya vasitələrinin nəinki yerli millətin 
dilində, həm də bu ərazidə yaşayan digər milli-etnik birliklərin dillərində fəaliyyət göstərməsi məqsədəuyğundur. 
Etnik münasibətlərlə bağlı problemlərin nəzərdən keçirilən həlli yollarının reallaşmasında konkret sosioloji 
tədqiqatlar əhəmiyyətli rol oynayır. Onlar cəmiyyət həyatının konkret siyasi, iqtisadi, sosial və mənəvi sahələrində 
etnik münasibətlərin daha aktual aspektlərini aşkar etməyə, bununla da bu münasibətlərin gələcəkdəki inkişafını 
proqnozlaşdırmağa kömək edir. 
Milli-etnik münasibətlərin bütün kompleksinin ahəngdarlığının təmin olunması yalnız xalqlar arasındakı 
sosial-siyasi və digər münasibətlərin demokratikləşdirilməsi  şəraitində mümkündür. Bu istiqamətdə görülən işlər 
bütün xalqların 
[162 - 163] 
mənafeyinə cavab verir və millətlərarası münasibətlərin obyektiv inkişaf meyllərinin 
təsir imkanlarını genişləndirir. Həmin meyllərdən biri millətlərin iqtisadi və siyasi müstəqilliyinin inkişafında, 
dövlətçiliyin təkmilləşməsində və onların mənəvi mədəniyyətinin inkişafında ifadə olunur. Başqa bir meyl böyük 
və kiçik xalqların qarşılıqlı surətdə bir-birinə yaxınlaşmasında, onların əməkdaşlığının dərinləşməsində, iqtisadi və 
siyasi strukturların inteqrasiyasında özünü göstərir. 
Bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədə olan bu meyllər bütün dünyada gedən milli proseslərdə təzahür edir. Hər bir 
dövlət özünün milli strategiyasını işləyib hazırlayarkən və həyata keçirərkən bu meylləri nəzərə almalıdır. 
 
4. Dağlıq Qarabağ münaqişəsi 
və onun tənzimlənməsinin dinamikası 
 
Dağlıq Qarabağ münaqişəsi, ilk növbədə, XX əsrin  əvvəllərindən başlayaraq Azərbaycan xalqına qarşı 
zaman-zaman həyata keçirilən soyqırımı və deportasiya siyasətinin məntiqi nəticəsidir. 
«Böyük Ermənistan» ideyası altında ermənilər guya özlərinin tarixi əraziləri hesab etdikləri torpaqları 
birləşdirməyə  səy göstərirlər.  Əvvəla onu qeyd edək ki, qondarma «Böyük Ermənistan» deyilən  ərazi heç vaxt 
olmayıb və yalnız erməni təxəyyülünün uydurmasıdır. Bu ideyaların nəticəsidir ki, ərazi bütövlüyümüzə qarşı 

67 
 
ermənilərin qəsdi daha intensiv xarakter alır. Lakin Ermənistan öz məqsədlərini pərdələməklə  həmin ideyaların 
həyata keçirilməsi istiqamətində konkret addımlar atsa da, birbaşa ərazi iddiaları ilə çıxış etməmişdir. Uzun illərdən 
bəri Azərbaycan torpaqlarının  ələ keçirilməsinə yönəlmiş planın ilkin mərhələsində Ermənistanda yaşayan 
azərbaycanlıların kütləvi surətdə öz yurdlarından qovulması Azərbaycan və Ermənistan arasındakı münasibətlərin 
daha da kəskinləşməsinə səbəb oldu. 
[163 - 164]
 Tədricən Ermənistanın ərazi iddiaları özünü açıq şəkildə büruzə 
verməyə başladı. Bu, rəsmi ifadəsini Ermənistan SSRİ Ali Sovetinin Dağlıq Qarabağı Ermənistana birləşdirmək 
haqqında qərarında tapdı. Münaqişənin sonrakı mərhələsində ermənilər açıq təcavüzə keçmiş və Dağlıq Qarabağda 
apardıqları  işğalçı müharibə  və etnik təmizləmə siyasətinin nəticəsində respublikamızın  ərazisinin 20%-ni işğal 
etmiş, 18 mindən çox həmyerlimiz həlak olmuş, 20 mindən artıq insan yaralanmış, 50 mindən çox həmyerlimiz əlil 
olmuş, 4 min-dən yuxarı həmvətənimiz isə itkin düşmüşdür. Müharibə nəticəsində 4 mindən çox sənaye və kənd 
təsərrüfatı müəssisəsi, 600-dən artıq məktəb və uşaq bağçası, 250 xəstəxana, 724 şəhər, kənd və qəsəbə dağıdılmış 
və yandırılmışdır. Ermənistandan qovulmuş soydaşlarımızın 380 kəndi  ələ keçirilmiş  və bütün var-dövləti talan 
edilmişdir. Respublikamıza təxminən 50 milyard ABŞ dollarından artıq məbləğdə ziyan dəymişdir. 
 
 
Ermənistan - Azərbaycan və Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nizama salınması istiqamətində ilk təşəbbüslər 
erməni işğalçı qüvvələrinin Dağlıq Qarabağ  ətrafındakı  əraziləri zəbt etdiyi dövrdən başlamışdır. Məlumdur ki, 
münaqişə ilə bağlı olaraq BMT Təhlükəsizlik Şurası 4 qətnamə qəbul etmişdir: 30 aprel 1993-cü il tarixli 822 saylı 
və 29 iyul 1993-cü il 853 saylı qətnamələrdə «vəziyyətin bölgədə sülh və təhlükəsizlik üçün qorxu törətməsi», 14 
oktyabr 1993-cü il 874 saylı  və 11 noyabr 1993-cü il 884 saylı  qətnamələrdə isə  vəziyyətin gərginləşməsindən 
yaranan narahatçılıq hissi ifadə olunurdu. 
Sənədlərin öyrənilməsi göstərir ki, BMT Təhlükəsizlik  Şurası Dağlıq Qarabağın və ona bitişik bir sıra 
rayonların Ermənistan tərəfindən işğalını tanımışdır. Belə ki, qətnamələrdə atəşin biryolluq dayandırılması 
məqsədilə bütün hərbi  əməliyyatların qarşısının alınması  və  işğalçı qüvvələrin Kəlbəcər, Ağdam rayonlarından, 
eləcə də Azərbaycanın işğal edilmiş başqa rayonlarından dərhal çıxarılması tələb edilir.

Xeyli müddət keçdiyinə 
baxmayaraq, BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələri indiyə kimi icra edilməmişdir. Bütün bunlar dünyada hələ 
də müxtəlif məsələlərin, o cümlədən  ərazi münaqişələrinin həllində ikili standartların mövcud olmasını göstərir. 
Problemin həllini  əngəlləyən digər bir mühüm səbəb münaqişəyə dair 4 qətnamənin hamısının BMT 
Nizamnaməsindəki «Mübahisələrin dinc yolla tənzimlənməsi» adlanan VI fəslə aid olduğundan onların yalnız 
tövsiyə xarakteri daşımasıdır. Əgər həmin qətnamələr «Sülhə təhlükə, sülhün pozulması və təcavüz aktları ilə bağlı 
tədbirlər» adlanan VII fəslə uyğun olaraq qəbul edilsəydi, onda qətnamələrin yerinə yetirilməsi məcburi xarakterli 
olardı. Qətnamələrdə Ermənistan - Azərbaycan münaqişəsi sözügedən tərəflər arasında mübahisə kimi 
qiymətləndirilmişdir. Bu, ilk növbədə, münaqişədə iştirak edən tərəflərin tanınması və 
[165 - 166] 
onların bir-birinə 
qarşı iddiaları ilə bağlıdır. 
Ermənilər bu münaqişədə xalqların və millətlərin öz müqəddəratını  həll etməsi prinsipinə istinad edirlər. 
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Nizamnaməsinin 2-ci maddəsinin 4-cü hissəsinə  əsasən bütün üzv dövlətlər öz 
                                                 
1
 Abdullaev E.  Dağlıq Qarabağ problemi beynəlxalq hüquq müstəvisində. B., 2004, s. 140. 

68 
 
beynəlxalq münasibətlərində  hər hansı bir dövlətin  ərazi bütövlüyünə  və siyasi müstəqilliyinə qarşı  və yaxud 
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının məqsədləri ilə bir araya sığmayan hər hansı bir şəkildə güclə  hədələməkdən və 
gücün tətbiqindən çəkinməlidirlər. Ona görə də dünya təcrübəsində ərazi bütövlüyü və millətlərin öz müqəddəratını 
təyin etməsi prinsipləri bir-biri ilə ziddiyyət təşkil edərsə, həmişə ərazi bütövlüyü prinsipi əsas götürülür. Onu da 
qeyd etmək zəruridir ki, müqəddəratı təyin etmək hüququndan danışarkən nəzərə almaq lazımdır ki, bu hüququn 
subyekti milli azlıqlar deyil, xalqdır. Yalnız xalq öz müqəddəratını təyin etmək hüququna malikdir və onun iradəsi 
ilə dövlət ərazisinin dəyişdirilməsi həyata keçirilə bilər. 
Beləliklə, Azərbaycan  ərazisinə  əsasən XIX əsrin  əvvəllərində köçürülmüş ermənilər milli azlıq olduqları 
üçün öz müqəddəratlarını təyin etmək hüququna malik deyillər. Milli azlıq təşkil edən ermənilərin ərazi dəyişikliyi 
ilə bağlı etdikləri cəhdlər yalnız separatizm xarakteri daşıyır, beynəlxalq hüquq normalarına ziddir və qətiyyətlə dəf 
edilməlidir. 
Həm  ərazi bütövlüyü prinsipi, həm millətlərin öz müqəddəratını  təyin etməsi prinsipi, həm də milli 
azlıqların hüquqları insan hüquqları ilə qırılmaz surətdə bağlıdır. Məhz bu baxımdan insan hüquqlarının müdafiəsi 
mexanizminə malik olan Avropa Şurasının belə  məsələlərdə müstəsna rolu vardır. Azərbaycan və Ermənistan 
Avropa Şurasının üzvləri olduqdan sonra sözügedən təşkilatın orqanları tərəfindən Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin 
nizamlanmasına yönəlmiş bir sıra aktlar qəbul edilmiş, eləcə  də Ermənistan təcavüzkar dövlət kimi tanınmışdır. 
Lakin bütün bunlar BMT qətnamələri kimi tövsiyə xarakteri daşıyır və münaqişənin həllinə kömək etmir. Təəssüflə 
qeyd etmək lazımdır ki, münaqişənin tənzimlənməsi prosesində də ikili yanaşmalar mövcuddur. Nədənsə, Dağlıq 
Qarabağ ərazisində yaşayan ermənilərin hüquqları dünyanın əksər dövlətləri tərəfindən tanınıb müdafiə edilsə də, 
erməni təcavüzü nəticəsində öz ata-baba torpaqlarından didərgin düşmüş  və hazırda çətin sosial-iqtisadi şəraitdə 
yaşayan 1 milyondan artıq həmyerlilərimizin hüquqları kifayət qədər tanınmır və müdafiə edilmir. 
ATƏT-in Minsk qrupu və onun üzvləri olan ABŞ, Rusiya və Fransa Ermənistan - Azərbaycan və Dağlıq 
Qarabağ münaqişəsinin sülh yolu ilə həll olunması istiqamətində bir sıra təkliflərlə çıxış etmişlər. Birinci təklif (18 
iyul 1997-ci il) «Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin aradan qaldırılmasına dair hərtərəfli saziş», ikincisi (2 dekabr 
1997-ci il) «Dağlıq Qarabağ silahlı münaqişəsinin dayandırılması haqqında saziş», üçüncüsü isə (7 noyabr 1998-ci 
il) «Dağlıq Qarabağ silahlı münaqişəsinin hərtərəfli həllinin prinsipləri haqqında» adlanır. Bu təkliflərin bəziləri 
Ermənistan, bir qismi isə Azərbaycan tərəfindən qəbul edilməmişdir. Yalnız 2-ci təklifə, yəni mətbuatda mərhələli 
həll variantı kimi tanınmış saziş layihəsi hər iki dövləti qismən razı salırdı. Lakin Ermənistanda baş verən siyasi 
hadisələr, bu münaqişənin həllinə mane olan xarici dövlətlərin mövqeyi, Ter-Petrosyanın istefası problemi xeyli 
dərinləşdirdi, yeni hakimiyyətə gələn qüvvələr isə sözügedən saziş layihəsini rədd etdilər. Bu münaqişədə mühüm 
məsələlərdən biri də Dağlıq Qarabağın statusu ilə bağlıdır. ATƏT-in Minsk qrupu Azərbaycana axırıncı  dəfə 
«Ümumdövlət» təklifini vermişdir. Aydındır ki, bu yalnız erməni dövlətinin mənafeyinə xidmət edir. İstər 
ermənilər, istərsə  də onun bir sıra havadarları, o cümlədən bəzi beynəlxalq təşkilatlar problemə yalnız ikili 
standartla yanaşaraq münaqişənin həllini qəsdən dolaşığa salır, həlli müşkül olan problemə çevirirlər. Təbii ki, 
ümumi dövlət ideyası ilə bağlı layihəni ümummilli liderimiz Heydər  Əliyev «qaradan da qara» sayaraq, 
mahiyyətində Azərbaycanda ikinci erməni 
[167 - 168]
 dövləti yaratmaq niyyəti duran bu təklifı  qətiyyətlə  rədd 
etmişdir. 
Ermənistan artıq iqtisadi müstəvidə uduzduğu kimi, siyasi müstəvidə də uduzacağını başa düşür. Bu ölkənin 
Bakı-Tiflis-Ceyhan, Bakı-Tiflis-Ərzurum kimi beynəlxalq layihələrdən kənarda qalması, Bakı-Tiflis-Qars dəmir 
yolunun çəkilməsi ilə beynəlxalq aləmdən təcrid olunması iqtisadi sahədə qazandığı «uğurlar»dır. 
Məlum olduğu kimi, Azərbaycan dövləti bütün rəsmi və qeyri-rəsmi səviyyələrdə keçirdiyi görüşlərdə 
Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin sülh yolu ilə həllinin yalnız beynəlxalq hüquq normaları əsasında mümkünlüyünü 
bəyan etmişdir. Azərbaycan işğal olunmuş  ərazisinin qeyri-şərtsiz azad edilməsi, beynəlxalq hüquq normalarına 
tam uyğun olaraq, Dağlıq Qarabağa Azərbaycanın tərkibində  ən yüksək dərəcəli özünüidarəetmə statusunun 
verilməsi əsasında münaqişənin ədalətli həllinə nail olmağa çalışır. 
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham  Əliyev öz çıxışlarında və müxtəlif səviyyəli görüşlərində 
dəfələrlə bəyan etmişdir ki, Azərbaycan heç zaman «mövcud reallıqlar» əsasında həll variantı ilə razılaşmayacaq və 
torpaqlarının bir qarışını belə heç kimə verməyəcəkdir. Azərbaycan üçün Ermənistanla başa çatmamış müharibə 
təxirəsalınmaz xarici və daxili sosial-siyasi problemdir və yeni müstəqil dövlət kimi ölkəmiz bütün sahələrdə, 
xüsusilə hərbi sahədə öz mövqelərini daha da möhkəmləndirməlidir. 
[168 - 169] 
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   ...   24


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə