Kitab Azərbaycanın kənd təsərrüfatının inkişafında və təşəkkül tapmasında misilsiz



Yüklə 7.66 Mb.
PDF просмотр
səhifə24/77
tarix29.11.2016
ölçüsü7.66 Mb.
1   ...   20   21   22   23   24   25   26   27   ...   77

Toxumun  səpinə  hazırlanması.  Səpindən  əvvəl  toxumların  rizotorfinlə 

(nitra


ginlə)  işlənilməsi  zəruridir.  Bu  quru  ot  məhsuldarlığını  5-6  sentnerə  qədər 

artırır.  Ən  yaxşı  vasitə  toxumların  nitragindən  əlavə  molibdenlə  işlənməsidir   



10 

 

 



(hek

tara 200 qram ammonium molibdenat). Toxumların rizotorfin və ammonium-

molib

denatla birlikdə işlənilməsi ot məhsuldarlığını hektardan 8 sentner çoxaldır. 



Səpin müddəti və norması.  Respublikamızda xaşanın səpini iki müddətdə: 

payızda və yazda aparılır. Yaz səpini  dağlıq ərazilər üçün ən yaxşı səpin müddəti 

o

lub, mart ayının 15-dən sonra aparılmalıdır. Hava şəraitindən asılı olaraq bu səpin 



müddəti aprel ayının sonuna kimi  davam edə bilər. Yaz səpinləri üçün dağətəyi 

rayonlarda  bu  müddət  nisbətən  qısa  olub,  mart  ayının  15-ə  qədər  başa 

çatdırılmalıdır.  Aran  rayonlarında  isə  xaşanın  yaz  səpin  müddəti  fevral  ayının     

25-


dən martın 10-a qədərdir. 

Xaşa bitkisinin payız səpini üçün ən əlverişli müddət bölgələrdən asılı olaraq 

sentyabrın əvvəlindən oktyabrın 20-nə qədər olan dövrdür. Dağ və dağətəyi dəmyə 

şəraitində  xaşanı  sentyabrın  10-a  qədər  səpmək  lazımdır.  Aran  suvarma 

zonalarında  isə  bu  bitkini  sentyabrın  20-dən  oktyabrın  20-ə  kimi  səpmək  olar. 

Xaşanın  payız  səpinlərinin  müddətinə    düzgün  əməl  edilməlidir.  Çünki, 

gecikdirilmiş  səpinlərdə  bitkilərin  bir  qismi  şaxtadan  məhv  olduğundan  əkinlər 

xeyli seyrəlir və əkinin məhsuldarlığı aşağı olur.  

Xaşanı  ot  üçün  becərdikdə  başdan-başa  üsulla,  toxum  almaq  üçün 

becərdikdə  həm  başdan-başa  və  həm  də  gencərgəli  üsulla  səpmək  məsləhət 

görülür. 

Başdan-başa  səpin  üsulunda  cərgə  araları  7,5  və  ya  15  sm  götürülür.  Bu 

zaman 

səpin  taxılsəpən  maşını  ilə  dağ  və  dağətəyi  dəmyə  şəraitinin  çox  meylli 



sahələrində səpini yağıntı sularının axının köndələninə aparmaq lazımdır. Bu halda 

cərgələr selin qarşısını alır və eroziya proseslərini nisbətən azaldır. 

Toxumları gencərgəli səpin üsulu ilə səpmək üçün tərəvəz toxumlarını səpən 

maşından istifadə etmək olar. 

Xaşanın səpin norması səpin üsulundan, torpaq-iqlim şəraitindən və onun ot 

və ya toxum üçün becərilməsindən asılıdır. 

Azərbaycan  Elmi  Tədqiqat  Yemçilik,  Çəmənçilik  və  Otlaqlar  İnstitutunun 

çox  illik  təcrübələrinə  əsasən  demək  olar  ki,  xaşanı  toxum  almaq  məqsədilə 

becərdikdə gencərgəli səpin üsulunda hər hektara 30-40 kq toxum səpilməlidir. Ot 

məhsulu götürmək üçün xaşanın səpin norması 80-100 kq arasında götürülə bilər. 

Xaşanı arpa, buğda, vələmir kimi örtük bitkiləri ilə birlikdə səpmək də olar. 

Örtük altına səpin zərurəti meydana çıxdıqda, bu norma artırılıb 100 kq-a çatdırılır. 

Qeyd  etmək  lazımdır  ki,  örtükaltı  səpində  örtük  altı  bitkinin  (buğda  və  arpanın) 

səpin norması adi səpin normasına nisbətən 15-20  %  azaldılır, xaşanınkı isə bir o 

qədər artırılır. 

Suvarma  norması.   Xaşa,  əsasən  dağlıq  ərazilərdə  dəmyə  şəraitində 

becərilir.  Lakin,  az  miqdarda  suvarma  şəraitində  də  becərilir.  Aran  rayonlarında 

suvarma  şəraitində  becərilən  xaşadan  yüksək  məhsul  almaq  üçün  səpin  zamanı 

verilmiş torpaq suyundan başqa, bir dəfə qışda ( yanvarın axırı, fevralın əvvəlində), 

ikinci  dəfə  mart  ayının  ortalarında,  sonralar  isə  hər  çalından  bir  su  vermək 

lazımdır. Suvarma norması hektara 1000-1100 m

3

 götürülür.  



Əkinlərə qulluq. Əkinlərə qulluq işləri dedikdə, xaşa əkinlərində alaq otları, 

xəstəlik  və  zərərvericilərə  qarşı  mübarizə  tədbirləri  nəzərdə  tutulur.  İlk  növbədə 

toxumluq  sahələr  alaq  otlarından  təmizlənməli,  mövsüm  ərzində  2-3  dəfə 


11 

 

 



kultivasiya aparılmalı və cərgələrdə əl alağı aparılmalıdır. Qeyd etmək lazımdır ki, 

suvarma  şəraitində  xaşanı  üç  dəfə:  1)  gövdələr  əmələ  gələn  vaxt;  2)  qönçələmə 

fazasında;  3)  çiçəkləmə  dövründə  suvarmaq    lazımdır.  Hər  suvarmadan sonra 

sahəyə  kultivasiya  çəkilir.  İkiillik  və  üçillik  xaşa  əkinlərinə  qulluq  işləri  birillik 

xaşa  əkinlərində  olduğu  kimi  eynidir.  Xaşanı  çox  vaxt  örtüyə  səpirlər.  Örtük 

bitkisi,  yəni  dənli  taxıl  bitkisini  15-20  sm  hündürlüyündə  biçirlər.  Belə 

h

ündürlükdə olan kövşənlər əmələ gələn  cavan xaşa cücərtilərini günəş şüasının 



yandırmasından  qoruyur,  qışda  isə  qar  toplanmasına  şərait  yaradır.  Növbəti  ilin 

yazında  2  iz  malalama  aparılır  ki,  bu  da  kövşənlərin  çıxarılması  və  torpağın  üst 

qatının yumşaldılmasına şərait yaradır. Ot üçün biçildikdən sonra tarla mütləq ağır 

malalarla malalanır.  

Zərərverici və xəstəliklərlə də mübarizə aparmaq zəruridir.  

Unlu şehYarpağı, gövdə və paxlaları zədələyir. Güclü xəstələnmə zamanı 

quru ot məhsulu 50%-ə qədər azalır.  



Pas  xəstəliyi.  Yarpaq,  gövdə  çiçək  və  paxlaları  zədələyir.  Xəstəlik 

n

əticəsində bitkilər saralır və onların toxumları məhv olur. Əsasən erkən inkişaf 



dövründə qorxuludur.  

Fuzarioz-

xəstəliyi ilə yoluxma nəticəsində, sahədə bitkilərin yalnız qəhvəyi 

rəngə  çalan  gövdələri  qalır.  Xəstəliyin  bəzi  formaları,  bitkinin  kök  sisteminə 

sirayət edir və onu çürüdür. Xəstəliyə qarşı mübarizə aparılmadıqda, sahə başdan-

başa məhv olur. Qeyd olunan xəstəliklərə qarşı mübarizə tədbiri kimi  yoluxmuş 

sahələr dərhal çalınmalıdır, yığımdan sonra bitki qalıqları sahədən çıxarılmalıdır, 

toxum  üçün  az  sirayətlənmiş  sahə  seçilməlidir,  düzgün  qurulmuş  növbəli  əkin 

sistemi 


tətbiq  etməli,  təzə  tarlaları  köhnələrdən  aralı  seçməli  və  səpin  üçün 

xəstəliklərə davamlı sortlardan istifadə edilməlidir. 



Xaşa toxumyeyəni – paxla və toxumları 30-50% zədələyir.  

Xaşa evritomu– toxumun yumşaq yerinə yumurta qoyur. Yumurtadan əmələ 

gələn sürfələr toxumun içərisini yeyirlər.  



Mübarizə tədbirləri – toxumun diqqətlə təmizlənməsi və zədəli toxumların 

yandırılması.  

Xaşanın  toxumu  xaşa  çiçəkyeyəni  və  xaşa  tripsi  ilə  zədələnir.  Kimyəvi 

preparatlardan istifadə edilir.  



Məhsulun  yığılması.    Qeyd  etmək  lazımdır  ki,  başdan-başa  əkilmiş  xaşa 

əkin sahələrinin birinci ili, adətən ot üçün bir neçə dəfə çalınır. Həyatının ikinci ili 

isə  həmin  sahələr  toxum  üçün  becərilir.  Quru  ot  üçün  xaşanı,  qönçələmə  

fazasında-çiçəkləmənin  başlanğıcında  çalmaq  və  onu  kütləvi  çiçəkləməyə  kimi 

başa çatdırmaq lazımdır. Çalın kök boğazından 6-8 sm  hündürlükdə aparılmalıdır. 

To

xumluq  sahələrdə  yığım  çox  məsuliyyətli  işdir,  çünki  xaşanın  toxumları  eyni 



vaxtda yetişmir. Bitkilərdə əvvəlcə aşağı hissədə olan paxlalar, sonra isə yuxarıda 

olan paxlalar yetişməyə başlayır. Yetişmiş paxlalar sürətlə tökülməyə başlayır. İsti 

və  küləkli  havada  bu  proses  daha  sürətlənir.  Buna  görə  də,  toxumluq  xaşanın 

kombaynla yığılmasının optimal vaxtı,  bitkilərin aşağı və orta hissəsində yerləşən 

paxlaların 60-75 % -i qonurlaşdığı dövr hesab edilir.  

Toxumluq 

xaşa  kombaynla  yığılır.  Bu  məqsədlə  kombaynın  barabanı  ilə 

deaksı  arasındakı  məsafə  nizamlanmalı  və  cəhrənin  dövr  sayları  azaldılmalıdır. 



12 

 

 



Kombaynla yığılan yaşıl paxlalar, yığımdan sonra gec yetişsə də, toxum itkisinin 

qarşısı alınır. Toxumluq sahədən toxumun yığılması, yalnız səhərlər, axşamüstü və 

gecə vaxtlarında məsləhətdir.   

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 


Dünya üzr

ə taxıl istehsalında Azərbaycanın payı 

 

Göst

əricilər, 2012-ci il üzrə 

1.

 



D

ənli bitkilərin səpin sahəsi, milyon ha 

Dünya, c

əmi 

1 572,0 


o cüml

ədən Azərbaycan 

1,032 


ondan buğda: 

Dünya, c

əmi 

1 048,0 


o cüml

ədən Azərbaycan 

0,688 


2.

 

Taxıl istehsalı, milyon ton 



Dünya, c

əmi 

2 371,0 


o cüml

ədən Azərbaycan 

2,8 


 

ondan buğda: 

Dünya, c

əmi 

700,0 


o cüml

ədən Azərbaycan 

1,847 


3.

 

Dünyada Az



ərbaycanın payı, %-lə 

S

əpilən sahədə 

0,07 


o cüml

ədən buğda 

0,07 


Taxıl istehsalında 

0,12 


o cüml

ədən buğda  

0,26 


4.

 

Əhalinin bir nəfərinə taxıl istehsalı, kq 



Dünya, c

əmi 

327 


o cüml

ədən Azərbaycan 

301 


ondan buğda: 

Dünya, c

əmi 

100 


o cüml

ədən Azərbaycan 

198 


 

 

 

Az



ərbaycanın kənd təsərrüfatının əlavə dəyəri, 2000 – 2010-cu illər 

 

İl 

K

ənd 





rr

üfa

tı,

 

m

ilyar

d A

B

Ş 

dol

lar

ı 

D

ü

n

ya k

ənd 





rr

üf

at

ında

 

payı

, %

 

Ə



lav

ə 

d

əy

ərd

ə 

k

ənd 





rr

üf

at

ını



payı

, %

 

Ə



h

a

lin

in

 h

ər 

n

əf

əri

n

ə 

k

ənd 





rr

üfa

tı,

 

A

B

Ş d

ol

lar

ı 

K

ənd 





rr

üf

at

ını



ar

tım 

te

mp



ri



%

 

2000 

0,85 

0,76 


17 

105 


101,2 

2001 

0,85 


0,76 

16 


104 

100 


2002 

0,87 


0,76 

15 


105 

102,4 


2003 

0,9 


0,7 

13,2 


107 

103,4 


2004 

0,95 


0,64 

11,7 


112 

105,6 


2005 

1,2 


0,79 

10 


140 

126,3 


2006 

1,5 


0,92 

7,5 


172 

125 


2007 

2,2 


1,12 

7,1 


249 

146,7 


2008 

2,7 


1,19 

5,9 


302 

122,7 


2009 

2,7 


1,22 

6,4 


298 

100 


2010 

2,8 


1,09 

5,7 


305 

103,7 


 

 

 

 

 

 

Az

ərbaycan və qonşu-olkələrin kənd təsərrüfatının əlavə  

d

əyəri, milyard ABŞ dolları, 2000 – 2010-cu illər 

 

İl 

Az

ərbaycan 

Gürcüstan 

İran 

Rusiya 

C

əmi 

2000 

0,85 


0,63 

14 


16 

31,92 


2001 

0,85 


0,67 

14 


19 

35,06 


2002 

0,87 


0,65 

16 


19 

37,08 


2003 

0,9 


0,77 

16 


24 

42,27 


2004 

0,95 


0,84 

18 


29 

49,6 


2005 

1,2 


0,95 

19 


33 

55,09 


2006 

1,5 


0,87 

22 


38 

63,57 


2007 

2,2 


0,94 

29 


49 

82,84 


2008 

2,7 


36 


62 

103,6 


2009 

2,7 


0,87 

34 


50 

89,07 


2010 

2,8 


0,85 

36 


51 

92,25 


 

 

 

 

 

Az



ərbaycan və qonşu-olkələrin kənd təsərrüfatının əlavə dəyəri,  

%, 2000 – 2010-cu ill

ər 

 

İl 

Az

ərbaycan 

Gürcüstan 

İran 

Rusiya 

C

əmi 

2000 

2,66 


1,97 

43,86 


50,13 

100,0 


2001 

2,42 


1,91 

39,93 


54,19 

100,0 


2002 

2,35 


1,75 

43,15 


51,24 

100,0 


2003 

2,13 


1,82 

37,85 


56,78 

100,0 


2004 

1,92 


1,69 

36,29 


58,47 

100,0 


2005 

2,18 


1,72 

34,49 


59,9 

100,0 


2006 

2,36 


1,37 

34,61 


59,78 

100,0 


2007 

2,66 


1,13 

35,01 


59,15 

100,0 


2008 

2,61 


0,97 

34,75 


59,85 

100,0 


2009 

3,03 


0,98 

38,17 


56,14 

100,0 


2010 

3,04 


0,92 

39,02 


55,28 

100,0 


 

 

 

 

 

 

Az

ərbaycan və qonşu-ölkələrdə əhalinin hər nəfərinə kənd təsərrüfat,  

ABŞ dolları, 2000 – 2010-cu illər 

 

İl 

Az

ərbaycan 

Gürcüstan 

İran 

Rusiya 

2000 

105 


133 

214 


109 

2001 

104 


143 

211 


130 

2002 

105 


141 

238 


131 

2003 

107 


168 

235 


166 

2004 

112 


186 

261 


201 

2005 

140 


212 

272 


229 

2006 

172 


196 

312 


265 

2007 

249 


213 

406 


342 

2008 

302 


228 

498 


433 

2009 

298 


199 

465 


349 

2010 

305 


195 

487 


357 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Az



ərbaycan və qonşu ölkələrdə əlavə dəyərdə kənd təsərrüfatının payı,  

%, 2000 – 2010-cu ill

ər 

 

İl 

Az

ərbaycan 

Gürcüstan 

İran 

Rusiya 

2000 

17 


21,7 

13,7 




2001 

16 


22,3 

12,8 


7,1 

2002 

15 


20,3 

12 


6,2 

2003 

13,2 


20,3 

11,6 


6,3 

2004 

11,7 


17,9 

10,6 


5,6 

2005 

10 


16,7 

9,1 




2006 

7,5 


12,8 

8,8 


4,5 

2007 

7,1 


10,7 

9,2 


4,4 

2008 

5,9 


9,1 

9,8 


4,4 

2009 

6,4 


9,3 

9,6 


4,7 

2010 

5,7 


8,5 

9,2 




 

 

 

 

 

Az

ərbaycan və qonşu-ölkələrin kənd təsərrüfatının artım 

templ

ərinin dinamikası, %, 2000 – 2010-cu illər 

 

İl 

Az

ərbaycan 

Gürcüstan 

İran 

Rusiya 

2000 

101,2 


91,3 

87,5 


123,1 

2001 

100 


106,3 

100 


118,8 

2002 

102,4 


97 

114,3 


100 

2003 

103,4 


118,1 

100 


126,3 

2004 

105,6 


109,1 

112,5 


120,8 

2005 

126,3 


113,1 

105,6 


113,8 

2006 

125 


91,6 

115,8 


115,2 

2007 

146,7 


108 

131,8 


128,9 

2008 

122,7 


106,4 

124,1 


126,5 

2009 

100 


87 

94,4 


80,6 

2010 

103,7 


97,7 

105,9 


102 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

Az



ərbaycan və lider-ölkələrin kənd təsərrüfatının əlavə dəyəri,  

milyard ABŞ dolları, 2000 – 2010-cu illər 

 

İl 

Az

ərbaycan 

Çin 

Hindistan 

ABŞ 

İndoneziya  Braziliya 

2000 

0,85 


181 

101 


96 

26 


31 

2001 

0,85 


191 

104 


99 

25 


28 

2002 

0,87 


200 

98 


94 

30 


29 

2003 

0,9 


210 

115 


116 

36 


35 

2004 

0,95 


259 

126 


143 

37 


39 

2005 

1,2 


274 

146 


127 

38 


43 

2006 

1,5 


302 

161 


123 

47 


51 

2007 

2,2 


376 

204 


147 

59 


65 

2008 

2,7 


485 

215 


163 

74 


83 

2009 

2,7 


516 

227 


137 

83 


84 

2010 

2,8 


599 

303 


154 

109 


103 

 

 

 

 

Az

ərbaycan və lider-ölkələrdə əhalinin hər nəfərinə kənd təsərrüfatı, ABŞ 

dolları, 2000 – 2010-cu illər 

 

İl 

Az

ərbaycan 

Çin 

Hindistan 

ABŞ 

İndoneziya  Braziliya 
1   ...   20   21   22   23   24   25   26   27   ...   77


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə