Kitab Azərbaycanın kənd təsərrüfatının inkişafında və təşəkkül tapmasında misilsiz



Yüklə 7.66 Mb.
PDF просмотр
səhifə40/77
tarix29.11.2016
ölçüsü7.66 Mb.
1   ...   36   37   38   39   40   41   42   43   ...   77

Latviyanın kənd təsərrüfatı 

  

Ərazisi 64,6 min km

2



əhalisi 2,4 milyon nəfərdir.  ÜDM  34,6  milyard  ABŞ 



dolları təşkil edir, hər nəfərə 14 417 ABŞ dolları düşür. 

Ölk


ənin ÜDM-də kənd təsərrüfatının payı 4,7 faiz təşkil edir. Kənd təsərrüfatı 

sah


əsində iqtisadi aktiv əhalinin 18 faizi çalışır və onların ehtiyaclarına təxminən 2,57 

milyon hektar sah

ə ayrılmışdır. 

Latviyanın kənd təsərrüfatı ət və süd heyvandarlığı üzrə ixtisaslaşmışdır. 

Bütün k

ənd təsərüfatı  torpaqlarının  2/3  hissəsi  dənli bitkilərin becərilməsi 



üçün istifad

ə edilir. Dənlil bitkilərdən daha çox çovdar yayılmışdır. Dənli bitkilərin 

ümumi yığımı orta hesabla 1 milyon ton təşkil edir, bunun təxminən 50 faizi yumşaq 

buğda sortlarının payına düşür. Şəkər çuğunduru və kətan kimi texniki bitkilər əkin 

sah

ələrinin az faizini təşkil edir. Son illər şəkər çuğundurunun yerli istehsalçıları digər 



bitkil

ərin – dənlilərin, otların və ya rapsın becərilməsi ilə məşğul olurlar. 

K

ənd təsərrüfatı Latviyanın əhalisini lazımi ərzaq məhsulları ilə təmin edir. 



Ət və süd maldarlığı və həmçinin ətlik donuzçuluq ölkənin kənd təsərrüfatının 

aparıcı sahələridir. Eyni zamanda, burada qoyunların və quşların yetişdirilməsi ilə də 

m

əşğul olurlar. Ölkə ərazisinin təxminən 25 faizi kənd təsərrüfatı təyinatı üzrə istifadə 



edilir. 

K

ənd təsərrüfatında  istifadə  edilən  torpaqların  ümumi  sahəsi 2,57 milyon 



hektardır.  Latviyada  yulaf,  çovdar,  buğda,  kartof,  şəkər  çuğunduru,  tərəvəzlər və 

k

ətan istehsal edilir. Həmçinin, pivə hazırlayan sənayedə xammal kimi istifadə edilən 



arpa da istehsal edilir. 

Əkin sahələrinin yarısını yem bitkiləri – otlar, yem paxlalıları, 

noxud v

ə kökümeyvəlilər təşkil edir. 



Torpaqların təxminən 70 faizi həddindən artıq rütubətli və bataqlıqlaşmışdır, 

torpaqlar üzvi v

ə mineral maddələr cəhətdən kasıbdır və yüksək turşuluğa malikdir. 

Bunların hamısı kənd təsərrüfatının idarə edilməsinə mane olur. 

Son zamanlar L

atviyanın kənd təsərrüfatı çətin şəraitdə inkişaf edirdi: ölkədə 

torpaq  sahibliyin

ə  hüququn bərpa edilməsi nəticəsində,  torpaq  onun  becərilməsində 

marağı və imkanları  olmayan insanların əlində cəmləşmişdir. Dekollektivləşmə  iri 

g

əlirli təsərrüfatların,  əsas  fondların  dağılmasına,  mal-qaranın  sayının  azalmasına 



g

ətirib  cıxarmışdı. Hal-hazırda  Latviyanın  ət məhsullarının  85  faizi  daxili bazarda 

satılır.  Latviyada,  ət konservlərinin ixrac qiymətlərinin səviyyəsinə  görə  Rusiya 

istehlakçıları  üçün  münasib  olsa  da,  vasitəçilərin  çoxluğu  ət məhsullarının  satışını 

ç

ətinləşdirir. Aİ bazarlarına çıxış yalnız müvafiq baytarlıq sertifikatının alınmasından 



sonra  mümkündür,  lakin  şirkətlərin  çoxları  üçün  bu  real  deyildir.  Latviyanın  ət 

m

əhsullarının  emalını  Avropa  standartlarına  uyğunlaşdırması  üçün müasir 



texnologiyaların tətbiqinə xeyli investisiyalara ehtiyac var. 

Son altı ildə, ölkənin ÜDM formalaşması üçün kənd təsərrüfatı istehsalatı öz 

əhəmiyyətini  itirmişdir.  Latviyada  bütün  kənd təsərrüfatı  məhsullarının  istehsalı 

azalmışdır (kartof istisna olmaqla). Xüsusilə ətin istehsalı aşağı düşmüşdür. 2011-ci 

ild

ə yalnız iri dövlət və nizamnaməli cəmiyyətləri ümumilikdə ətin istehsal həcmini 



qoruyub  saxlamışlar, hal-hazırda  kənd təsərrüfatı  məhsulları  istehsalçılarının  əsas 

kütl


əsini təşkil  edən  kəndli təsərrüfatları  ətin  istehsalını  iki  dəfə  azaltmışlar.  Xırda 

t

əsərrüfatlar iqtisadi cəhətdən  əlverişsizdir  və  subsidiyalar  almayırlar:  əgər  əvvəllər 



subsidiyanı təkcə bir inəyin saxlanılmasına da almaq olardısa, indi bunun üçün ən azı 

üç in


əyin olması zəruridir. 

Keç


ən il, bir kəndli təsərrüfatına orta hesabla 11,67 hektar torpaq düşürdü, o 

cüml


ədən 3,5 hektar əkin sahəsi. Yalnız 317 kəndli təsərrüfatının torpaq sahəsi 100 

hektardan artıqdır. 10 hektar torpaq sahəsinə adətən,  3 - 4 hektar əkin sahəsi düşür, 

bu da s

əmərəli  istehsalatı  istisna  edir.  Adətən, sahəsi 100 hektar və  daha çox olan 



t

əsərrüfatlar perspektivli hesab edilir, sahəsi 30 hektar və daha çox olan təsərrüfatlar 

is

ə  yaşama  qabiliyyəti olanlar kimi qəbul edilir, belələri də  Latviyada cəmi 6 faiz 



t

əşkil edir. 

Latviyada  k

ənd təsərrüfatının  subsidiyalaşdırılması  1994-cü ildən tətbiq 

edilir. 

Subsidiyaların  ayda  2,2  milyon  ABŞ  dolları  təşkil  etdiyi  zaman,  bu  vəsait 

toxumçuluq t

əsərrüfatı  sisteminin  və  damazlıq  işinin  qorunub  saxlanılması  üçün 

istifad

ə  edilirdi.  Əkinçilik  Nazirliyi  tərəfindən, 1998-ci  il  üçün  34  milyon  ABŞ 



dollarından artıq məbləğdə dövlət subsidiyaları təsdiq edilmişdir. 

T

əməlində  məhsulun hər  hansı  bir  növü  üçün  birbaşa  əlavə  ödənişlərin 



aparılması olan əvvəlki subsidiyalaşdırma sistemini hökumət partnyorluq tələblərinə 

əlavə  etmişdir.  Dövlət, kəndlilərə  yalnız  cəlb  edilmiş  vəsaitlər  hesabına  (məsələn, 

bank krediti) h

əyata keçirilən layihələrdə iştirak etdiyi halda, yardım göstərir. 

Hal-

hazırda ölkədə kənd təsərrüfatında yararlı torpaqların təxminən 400 min 



hektarı istifadə edilmir. 

Latviyanın  torpaq  sahiblərinin  istifadəsində  63,1 min traktor mövcuddur, 

bunlardan 1/3 hiss

əsi  artıq  15  ildən  artıq  istismar  edilir.  20  faizi  təşkil  edə  biləcək 

dotasiyanın alınması üçün torpaq sahibi alınan traktorun və ya kombaynın istifadəsi 

v

ə xidmət edilməsi üçün müvafiq şəraitin mövcudluğunu sübut etməlidir. 



K

əndli təsərrüfatlarının  yalnız  6,4  faizi  konkret bir bitkinin istehsal 

edilm

əsində  ixtisaslaşır,  buna  görə  də, bitkilərin maya dəyəri yüksəkdir və  eyni 



zamanda emal mü

əssisələri  tam gücü ilə  işləmək  üçün  xammalı  idxal  etmək 

m

əcburiyyətində qalırlar. Məsələn, bir sıra şəkər istehsalı zavodlarının yüklənməsi 40 



faiz t

əşkil edir, kətanın ilkin emalı müəssisələri isə xammalla cəmi 20 - 25 faiz təmin 

olunurlar. 

Yet


əri qədər zamin təminatları  olmayan  torpaq  sahiblərinin də  kredit 

ehtiyatlarından istifadə edə bilmələri üçün keçən il, “Lauku attistibas fonds” Dövlət 

SC-ti t

ərəfindən Kreditlərin Təminatı  Fondu  yaradılmışdır.  Kəndli  kreditin  alınması 



imkanlarının yalnız birindən yararlana bilər: ya subsidiyalaşdırılmış kreditdən və ya 

qism


ən təminatlı kreditdən. 

Latviyanın  qida  sənayesi dörd əsas qrupa bölünür: ət,  süd,  balıq  və  digər 

sah

ələrə (meyvə-tərəvəz konservlərinin, çörək məmulatlarının, mayanın, makaronun, 



q

ənnadı məmulatlarının, şəkərin, spirtli və spitsiz içkilərin istehsalı və s.). 



Riqa, Valmiyer, Elqava, Liyepa, Dauqavpils, Rezekn v

ə  Bausk  şəhərlərində 

yerl

əşən  süd  emalı  üzrə  iri komplekslər özlərində  39 süd zavodunu, 102 separator 



m

əntəqəsini və 270 süd qəbulu məntəqəsini cəmləşdirir. Alınan südün 60 faizi yağın 

istehsalı üçün emal edilir. 

Ərazisi 64,6 km

2



əhalisi 2,4 milyon nəfərdir, sahəsinə görə dünyada 121-ci 

yeri tutur, 1 km

2

-

ə 37 nəfər düşür. ÜDM 34,6 milyard ABŞ dolları təşkil edir, hər 

n

əfərə  14 417  ABŞ  dolları  məhsul istehsal edilir. 2,57 milyon hektar kənd 

t

əsərrüfatına  yararlı  torpaq  sahəsi  var.  Buğda,  kartof,  şəkər  çuğunduru,  tərəvəz, 

k

ətan və s. istehsal edilir. Hər kəndliyə 11,67 hektar torpaq sahəsi, o cümlədən 3,5 

hektar 

əkin sahəsi düşür. 

 


Litvanın kənd təsərrüfatı 

 

Ərazisi 65,2 min km



2

, əhalisi 3,9 milyon nəfərdir. ÜDM 61,3 milyard ABŞ 

dolları təşkil edir, hər nəfərə 15 718 ABŞ dolları düşür (2011-ci ilin məlumatı). 

Kənd təsərrüfatı sahəsində Litvanın qanunvericilik bazası Avropa İttifaqının 

tələblərinə uyğun müəyyənləşdirilmişdir. 

Kəndlərdə  özəlləşdirmənin  aparılması,  keçmiş  torpaq  sahiblərinin 

hüquqlarının  bərpa  edilməsi,  ailə  aqrofermalarının  yaradılması  tez  bir  zamanda 

kənd  təsərrüfatı  istehsalını  canlandırmışdır.  Litvada  ət-süd  heyvandarlığı, 

donuzçuluq və quşçuluq üstünlük təşkil edir. 

Bitkiçilik heyvandarlığı yemlə təmin etməklə, ümumilikdə yardımçı xarakter 

daşıyır.  Litva  özünü  əsas  ərzaq  məhsulları  ilə  bütövlükdə  təmin  edir.  Ölkə 

ərazisinin  cöx  hissəsini  təşkil  edən  düzənliklər  əkin  sahələri  kimi  istifadə  edilir. 

Digər  Baltikyanı  ölkələrdə  olduğu  kimi,  Litvada  da  dənli  bitkilər  (arpa,  çovdar, 

buğda), uzunlifli kətan, şəkər çuğunduru, kartof və tərəvəz bitkiləri istehsal edilir. 

Dənli bitkilərin istehsalı orta hesabla 2,6 – 2,8 milyon ton təşkil edir, o cümlədən 

1,4 milyon ton buğda, 0,8 milyon ton arpa istehsal edilir. 

Kənd  təsərrüfatı,  həmçinin  heyvandarlıqla  məşğul  olur,  ət-süd 

heyvandarlığına, ətlik donuzçuluğa və quşçuluğa xüsusi diqqət yetirilir. 

Litvanın kənd təsərrüfatı ölkə iqtisadiyyatının vacib sahəsidir. 

2010-


cu  ilin  sonlarına  olan  məlumatlara  görə,  kənd  təsərrüfatı  ölkənin 

ÜDM-


in 6,7 faizini təşkil edir. Bu sahədə aktiv əhalinin 8 faizi məşğuldur. Torpaq 

fondunun ümumi sahəsinin 61 faizini kənd təsərrüfatı sahələri təşkil edir. Litvanın 

kənd  təsərrüfatına  birbaşa  xarici  investisiyaların  həcmi  90 milyon  avro  təşkil 

etmişdir (Litva iqtisadiyyatına bütün birbaşa xarici investisiyaların 0,9 faizi). 2010-

cu  ildə  Litvanın  kənd  təsərrüfatı  məhsullarının  ümumi  dəyəri  1,79  milyard avro 

təşkil etmiş və 2009-cu illə müqayisədə 8 faiz artmışdır. 

          

Litvanın  pendir,  kəsmik,  diri  donuz  və  s.  kimi  kənd  təsərrüfatı 

məhsullarının əsas idxalçısı Rusiyadır.  

Litvanın əkin sahələrinin yarısını dənli bitkilər təşkil edir (buğda, çovdar və 

arpa).  Burada,  həmçinin  yem  bitkiləri  becərilir  (şəkər  çuğunduru,  kartof,  kətan, 

raps və s.). 

Heyvandarlıq  Litvanın  kənd  təsərrüfatının  ən  əhəmiyyətli  sahəsidir  (ət  və 

süd maldarlığı, ətlik donuzçuluq və quşçuluq). Bir inəkdən ildə orta sağım həcmi      

811 kq səviyyəsindədir.  



Litvada  çox  sayda  göllərin  və  nohurların  mövcudluğu  sayəsində  balıqçılıq 

geniş  yayılmışdır.  Burada  əsasən  karp,  dabanbalığı,  çapaq,  krab,  kilka  və  s. 

yetişdirilir. 

Litvada  19 sentyabr 2007-

ci ildə Avropa İttifaqı Komitəsinin 17-ci iclasında 

bəyənilmiş  “2007  –  2013-cü  illər  üçün  Litva  kəndlərinin  inkişaf  etdirilməsi 

Proqramı” həyata keçirilir. 

İnnovasiyaların  tətbiq  edilməsi,  marketinqin  təkmilləşdirilməsi  və  yüksək 

əlavə  dəyərli  məhsulların  istehsalının  həvəsləndirilməsi,  təsərrüfat  subyektlərinin 

kooperasiyası, əmtəə təsərrüfatlarının yaradılması, cavan fermerlərin cəlb edilməsi, 

yeni iş yerlərinin yaradılması, təsərrüfatların idarə edilməsi üçün daha mürəkkəb 


 

şəraiti olan ərazilərdə fəaliyyətin alternativ növlərinin stimullaşdırılması Proqramın 



əsas istiqamətləridir. 

Həmin  Proqramın  həyata  keçirilməsi  üçün  ümumilikdə  7,81  milyard  lit 

ayrılmışdır (Avropa İttifaqından – 6,02 milyard lit, milli vəsait – 1,79 milyard lit). 

Hal-


hazırda  Litvanın  ÜDM-da kənd təsərrüfatının  payı 6,7  faiz  təşkil  edir. 

Ölkə əhalisinin 8 faizi təsərrüfatın bu sahəsində məşğuldur. Litvanın əhalisinin 33 

faizi kənd yerlərində yaşayır. 

Kənd  təsərrüfatına  birbaşa  xarici  investisiyaların  həcmi  89,6  milyon  avro 

təşkil etmişdir. 2010-cu ilin sonuna bu sahədə 67 birgə müəssisə və 100 faiz xarici 

kapitalı olan müəssisə fəaliyyət göstərirdi. 2009-cu illə müqayisədə 2010-cu ildə 

iste

hsalçıların satış qiymətləri (alış qiymətləri) 29,1 faiz artmışdır. 



2010-

cu  ildə  Aqrar  Sənaye  Kompleksi  (ASK)  sektorunun  məhsullarının 

ixracı 2 845 milyon avroya çatmışdır ki, bu da 2009-cu illə (2 313 milyon avro) 

müqayisədə 23,0 faiz artıqdır. 2010-cu ildə Litvanın aqrar məhsullarının ixracının 

payı 18,1 faiz təşkil etmişdir (2009-cu ildə - 19,6 faiz). ASK-nin bütün ixrac edilən 

məhsullarının  15  faizi  süd  sənayesi  məhsullarının  payına  düşür.  2010-cu  ildə 

məhsulların idxalı 2 295 milyon avro təşkil etmişdir ki, bu da 2009-cu illə (1 929 

milyon avro) müqayisədə 19,0 faiz artıqdır. Litvada kənd təsərrüfatı üzrə istifadə 

edilən torpaqların sahəsi 3 465,3 min hektar (2009-cu ilin məlumatına görə) təşkil 

edir ki, bu da 6 

530  min  hektar  olan  ölkənin  ümumi  sahəsinin  53,1  faizinə 

bərabərdir. Bununla yanaşı, əkinə yararlı torpaqlar 2 930,1 min hektar təşkil edir 

(bütün kənd təsərrüfatı sahəsinə aid olan torpaqların 84,6 faizi).       

2010-


cu  ildə  Litvanın  kənd  təsərrüfatı  məhsullarının  ümumi  dəyəri  1,79 

milyard avro 

təşkil etmişdir və 2009-cu illə müqayisədə 8 faiz artmışdır. 

Litvanın  aqrar  sektorunun  istehsalının  təxminən  57  faizi  bitkiçilik 

məhsullarının payına düşür.  

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



2007 – 2010-

cu illər üzrə Litvada bitkiçilik məhsullarının istehsalı 

Bitkilər 

Əkin sahəsi, 

min ha 

Məhsuldarlıq, 

s/h

а 

Cəmi yığılmışdır, 

min ton 

2007 

2008 

2009 

2010 

2007 

2008 

2009  2010 

2007 

2008 

2009 

2010 

 

Dənli bitkilər  1003,3  1022,0  1103,5  1036,2  30,1  33,5  34,5  27,5  3017,0  3421,9  3806,6  2767,6 

 

Şəkər 

çuğunduru 

16,9 


8,7 

15,1 


473,0  390,4  451,3 

799,9 


339,1 

682,0 




 Raps 

174,4 


161,6 

191,9 


17,9 


20,4 

21,7 


311,9 


330,2 

415,8 


-. 

 Kartof 

52,8 


48,4 

46,6 


109,0  148,0  142,3 

576,1 


716,4 

662,5 


-. 

 T

ərəvəzlər 

 (tarlada) 

14,9 


14,2 

14,1 


166,0  195,0  207,1 

281,9 


275,7 

292,3 


 

 



Heyvandarlıq məhsullarının istehsalı 

 

 

2007 



2008 

2009 

2010 

 

Ət (diri çəkidə),  min ton 

348 


296 

272 


296 

 

Ət (kəsilmiş çəkidə),  min ton 

252 


216 

199 




 

o cümlədən: 

         - 

mal və dana əti 

65 


55 

52 




        - 

donuz əti 

114 


85 

71 




        - 

qoyun əti 





        - 



quş əti 

72 


75 

75 




 Süd, min ton 

1934 


1884 

1791 


1750 

 Yumurta, 

milyon ədəd 

959 


891 

853 


825 

 

 



 

 

2007 – 2010-



cu illər üzrə Litvada heyvandarlıq və quşçuluq,  

baş sayı (ilin əvvəlinə) 

                                                                                                                     



 

2007 

2008 

2009 

2010 

 

İribuynuzlu mal-qara,  cəmi 

838,8 


787,9 

770,9 


759,4 

 

İnəklər (iki yaşdan yuxarı)  

399,0 


404,5 

394,7 


374,6 

 Donuzlar 

1 127,1 


923,2 

897,1 


9282 

 

Qoyunlar və keçilər 

57,4 


63,0 

64,1 


67,2 

 Qoyunlar  

36,6 


43,3 

47,5 


52,5 

 Atlar 

60,9 


55,9 

54,4 


49,0 

 

Quşlar 

9 439,9 


9 874,8 

9 107,5 


9 308,7 

 

Heyvandarlıq məhsullarının idxalı 

 

 

2007 

2008 

2009 

2010 

 

Ət (diri çəkidə), min ton 

271,3 


242,6 

215,1 




 

Ət (kəsilmiş çəkidə), min ton 

172,8 


154,7 

137,4 




 Süd (

3,4 faiz yağlılığı hesabı ilə),    

 min ton 

1628,2 


1660,8 

1534,3 


1540,4 

 Yumurta, 

milyon ədəd 

486,0 


454,4 

448,4 


446,0 

 

Rusiyanın  Federal  Gömrük  Xidmətinin  məlumatlarına  görə,  2010-cu  ildə, 



Rusiyanın  Litvaya  ixracının  ümumi  həcmində  kənd  təsərrüfatı  xammalının  və 

ərzaqların  payı  1,4  faiz  (49,8  milyon  ABŞ  dolları),  2009-cu  ildə  2,1  faiz  (71,6 

milyon  ABŞ  dolları)  təşkil  etmişdir.  2010-cu  ildə,  bitki  yağları  (29,7  faiz), 

tərəvəzlər  (11,5  faiz),  qida  məhsulları  (18,6  faiz),  spirtli  və  spirtsiz  içkilər  (12,9 

faiz),  şokolad  və  qənnadı  məmulatları  (4,6  faiz,),  balıq  filesi  (7,2  faiz)  və  raps 

toxumları  (3,8  faiz)  dəyərləri  nisbətində  nəzərdən  keçirilən  məhsullar  qrupunun 

ixracı üzrə əsas hissələri olmuşdur. Qeyd edilməlidir ki, Rusiyadan Litvaya ixrac 

edilən  aqrar-sənaye  kompleksinin  məhsulları  üzrə  raps  yağı  liderlik  edir  (kənd 

təsərrüfatı xammalının və məhsullarının ixracının 17 faizi). Litvanın bazarı, bir çox 

Avropa  bazarları  kimi,  son  zamanlar,  bioyanacağın  istehsalında  geniş  istifadə 

edilən raps yağının Rusiya ixracçılarını da özünə cəlb edir. 

Ərazisi 65,2 km

2

, əhalisi 3,9 milyon nəfərdir. Ərazisinə görə dünyada 120-

ci yerdədir, 1 km

2

-

ə 55 nəfər düşür. ÜDM 61,3 milyard ABŞ dolları təşkil edir, 

hər nəfərə 15 718 ABŞ dolları məhsul istehsal edilir. 2,6 – 2,8 milyon ton taxıl, 

ondan 1,4 milyon ton buğda, 0,8 milyon ton arpa istehsal edilir. Kənd təsərrüfatı 

ÜDM-

in 6,7 faizini təşkil edir və bu sahədə fəal əhalinin 8 faizi çalışır. 2010-cu 

ildə kənd təsərrüfatı məhsullarının ümumi dəyəri 1,79 milyard avro olmuşdur. 

Orta  hesabla hər inəkdən 4811 kq süd sağılır. 2009-cu ildə 3,8 milyon ton taxıl, 

682,0 min ton şəkər çuğunduru, 416,0 min ton raps, 663,0 min ton kartof, 293,0 

min  ton  tərəvəz  istehsal  edilmişdir.  Respublikada  760,0  min  mal-qara, ondan 

375,0 min baş inək, 9282 min donuz, 68 min qoyun və keçi vardır. İldə 296 min 

ton ət, 1750,0 min ton süd, 825 milyon ədəd yumurta istehsal edilir. 


Moldovanın kənd təsərrüfatı 

 

 

Respublikanın ərazisi 33,8 min km

2



əhalisi 4,3 milyon nəfərdir. ÜDM 12,0 



milyard ABŞ dolları təşkil edir, hər nəfərə 2 791 ABŞ dolları düşür. Ölkənin əsas 

varıdatı  onun torpaq və  aqro-iqlim  potensialıdır.  Moldovanın  iqlimi  mülayım 

istidir, 

qışı  qısa  və  yayı  uzunmüddətli isti və  az  miqdarlı  yağıntılarla keçir  (500 

mm). 

Ən çox yayılmış qaratorpaqlardır. Keçən 10 ildə Moldovanın əhalisi demək 



olar ki, d

əyişməmişdir. 

K

ənd təsərrüfatı ölkə əhalisinin əsas məşğuliyyətidir. Üzümçülük, bağçılıq, 



tütünçülük,  d

ənli bitkilər  (qarğıdalı,  buğda),  şəkər  çuğunduru  və  günəbaxanla 

uyğunlaşdırılıb  ixtisaslaşdırılaraq  kənd təsərrüfatının  əsas sahəsinə  çevrilmişdir.  

K

ənd təsərrüfatı iqtisadi fəaliyyətin əhəmiyyətli sahəsidir. Torpağa şəxsi mülkiyyət 



1991-ci ild

ə qanuniləşdirilmişdir, lakin kənd təsərrüfatı torpaqlarının satışı yalnız 

2001-ci ild

ən sonra başlamışdır. Kənd təsərrüfatı milli gəlirin 2/5 hissəsini verir. 

Moldova üzümün v

ə  şərab məhsullarının  iri  istehsalçısıdır.  Ölkənin hər yerində 

qarğıdalı  və  buğda  istehsal  edilir,  onlar  daxili  bazarda  istehlak  edilir,  yem  üçün 

istifad


ə və ixrac edilir. 

Buğdanın ümumi yığımı 0,4 – 1,4 milyon ton arasında dəyişir. Məhsulun 

ümumi h

əcmində  buğdanın  payı  təxminən 30 faiz təşkil  edir.  Buğdanın  illik 



istehlakı orta hesabla təxminən 350 min ton təşkil edir. Ət istehsalı kənd təsərrüfatı 

istehsal


ının  ümumi  həcminin  yarısından  az  olan  hissəsindən ibarətdir.  Ət 

m

əhsullarının yarıdan çoxu donuz ətinin payına düşür, ondan az olaraq mal əti, quş 



əti və qoyun əti istehsal edilir. Kənd təsərrüfatı milli iqtisadiyyatın təməl hissəsidir, 

ÜDM-


da onun payı 15 faiz təşkil edir, kənd təsərrüfatı xammalının emal sənayesilə 

birg


ə təxminən 30 faiz və ixracın ümumi həcminin təxminən 50 faizini təşkil edir. 

Bu sektorda ölk

ənin işçi qüvvəsinin 33 faizi məşğuldur. 

Ölk


ənin kənd təsərrüfatı torpaqları 2 506,2 min hektar və ya respublikanın 

ümumi 


ərazisinin 70 faizini, o cümlədən  əkin sahələri 1 821,7  min hektar və 

çoxillik 

əkililər 302,8 min hektar təşkil edir. Kənd təsərrüfatı ərazilərinin təxminən 

75 faizini qaratorpaqlar t

əşkil edir.    

Moldovanın  kənd təsərrüfatının  iqtisadiyyatı  ümumi  qəbul  edilmiş  əsas 

dörd üstünlükl

ərə malikdir: 

1.

 

Coğrafi  yerləşməsinə  və  əlverişli  iqlimə  görə  tezyetişən tərəvəz 



istehsalı, bu da Moldova üçün əhəmiyyətli üstünlükdür; 

2.

 



Moldova çürüntül

ər və  su ehtiyatları  ilə  zəngin torpaq sahələrinə 

malikdir; 

3.

 



Moldovanın əhalisi meyvə və tərəvəzlərin, tütünün, üzümün becərilməsi 

v

ə  şərabın  istehsalı  kimi  sahələrdə  böyük təcrübəyə  və  biliklərə 



malikdir; 

4.

 



Ölk

ənin elmi-tədqiqat  institutları  kənd təsərrüfatının  inkişafına  şərait 

yaradan böyük t

əcrübə və biliklərə malikdir. 

2001-2008-ci ill

ər ərzində məhsulun orta illik həcmi 400 min ton meyvə, o 

cüml

ədən tumlular 309 min ton, bundan alma 301 min ton, armud 6 min ton, heyva 



 

1,5 min ton, ç



ərdəklilər 90 min ton, bundan gavalı 50 min ton, albalı və gilas 20 

min ton, şaftalı 15 min ton, ərik 5 min ton təşkil edir. 

Meyv

ə məhsullarının ümumi həcminin  24,7 faizi təzə şəkildə ixrac edilir



44 faizi emal s

ənayesində istifadə edilir və 31,3 faizi təzə şəkildə daxili bazarda 

satılır. Meyvələr dünyanın 33 ölkəsinə ixrac edilir. 

Moldova t

əmizlənmiş  və  təmizlənməmiş  fındığın  Avropada  ən iri 

istehsalçılarından  və  ixracçılarından  biridir, onun illik maksimum  həcmi 9 min 

tondur (d

əyəri 30 milyon avro). 

Fındığın istehsal sahələri 5 000 hektar təşkil edir. O, dünyanın 25 ölkəsinə, 

o cüml


ədən Avropa İttifaqı, Orta Şərq və bəzi Asiya ölkələrinə ixrac edilir. 

T

ərəvəz  kənd təsərrüfatı  məhsullarının  ümumi  dəyərinin 6 faizini təşkil 



edir. T

ərəvəz  plantasiyalarının  sahəsi 2008-ci ildə  42 min hektar təşkil  etmişdir. 

Burada 

əsasən pomidor, kələm,  xiyar,  yerkökü,  soğan,  şirin  bibər,  badımcan, 



qabaq, sarımsaq, qırmızı çuğundur və s. becərilir. Hər il orta hesabla 370 min ton 

t

ərəvəz istehsal edilir. 



T

ərəvəzin ümumi həcminin 4,5 – 5 faizi təzə şəkildə ixrac  edilir, 8 – 10 

faizi qida s

ənayesində emal üçün istifadə edilir, 86 – 88 faizi təzə şəkildə daxili 

bazarda satılır. Tərəvəz dünyanın 23 ölkəsinə ixrac edilir. 

Kartof v


ə bostan bitkiləri yalnız daxili istehlak üçün becərilir, onların illik 

istehsal h

əcmi 340 min ton  təşkil edir. 

 

Emal  müəssisələrində  istehsal  edilən  məhsulun  ənənəvi  çeşidləri  alma, 



üzüm, şaftalı, ərik, albalı, qara qarağat, pomidor, yerkökü kimi meyvə və tərəvəz 

şirələri,  qatılaşdırılmış  şırələr,  əsasən  də  almadan,  emal  edilmiş  və 

konsrvləşdirilmiş  meyvələr  (povidlo,  cem,  mürəbbə  və  s.),  konservləşdirilmiş 

tərəvəzlərdir (xiyar, pomidor, patisson, şirin bibər və s.). 

2008-

ci ildə 84,6 min tondan artıq meyvə və tərəvəzdən konserv məhsulları 



istehsal  edilmişdir və  59  min  ABŞ  dolları  dəyərində 63,6  min  ton konserv ixrac 

edilmişdir, bu da istehsal edilmiş məhsulların ümumi həcminin təxminən 75 faizini 

təşkil  etmişdir.  71 faizi MDB  ölkələrinin  bazarına,  27,2  faizi  Avropa  İttifaqı 

ölkələrinin bazarına və 1,8 faizi digər bazarlara ixrac edilmişdir. 

Üzümçülük  və  şərabçılıq  Moldova  iqtisadiyyatının  əsas  sahələridir  və 

ölkənin  illik  büdcəsinin  təxminən  15  faizini  təşkil  edir.  Üzümlüklərin  ümumi 

sahəsi  156  min  hektar  təşkil  edir,  o  cümlədən  əmtəə  plantasiyaları  119  min 

hektar


dır. Hər il üzümün ümumi yığımı 400-500 min ton təşkil edir. 

Bununla yanaşı hər il təxminən 75 – 85 min ton süfrə üzümü istehsal edilir. 

Şərabçılıq müəssisələrinin ümumi gücü təxminən 1 milyon ton üzüm təşkil edir, bu 

da 65 milyon dekalitr 

şərab istehsal etməyə imkan yaradır. Hal-hazırda Moldovada 

20 – 25 milyon dekalitr 

şərab məhsulları istehsal edilir. 

Şərabçılıq  sənayesi  hər  il  təxminən  400  min  ton  üzüm  emal  edir  və 

bazarlara böyük çeşidlərdə məhsul təqdim edir: 

Təbii (süfrə), quru, şirin, yarım şirin, tərkibində 14 – 20 faiz alkoqol olan 

şərablar, köpuklü şərablar və konyaklar. 

Moldova ildə 300 – 350 min butılka şərab, 20 milyon butılka köpuklənən 

şərab və 400 min dal konyak istehsal edir. 


 

İstehsal edilən şərabın təxminən 10 faizi respublikada istehlak edilir, qalan 



90 faizi isə ixrac olunur. 

Öz  keyfiyyətləri  sayəsində  şərablar  dünyanın  50-dən  artıq  ölkəsinə  ixrac 

edilir  (Almaniya,  Kanada,  ABŞ,  İrlandiya,  Niderland,  Avstriya,  Belçika,  Polşa, 

Çexiya, Macarıstan, Slovakiya və s.). 

Buğda,  arpa,  qarğıdalı  əsas  dənli  bitkilərdir.  Dənli  bitkilərin  əsas  əkin 

sahələri 2008-ci ildə 985,6 min hektar, o cümlədən buğda 384 min hektar, qarğıdalı 

450 min hektar təşkil etmişdir. 3 160 min ton dənli bitkilər, o cümlədən 1 400  min 

ton buğda, 1 500 min ton qarğıdalı yığılmışdır. Dənli bitkilərin illik daxili istehlakı 

təxminən 1 500 min ton təşkil edir, qalanları ixrac edilir. 

Emal  edilən  məhsulların  həcminin  təxminən  950,6  min  tonu  şəkər 

çuğunduru, o cümlədən 921 min ton emal məhsulu və 132,6 min ton şəkər təşkil 

etmişdir. Ölkənin ixrac potensialı ildə təxminən 50 – 60 min ton şəkər təşkil edir. 

Günəbaxan, soya və raps əsas yağlı bitkilərdir, onların ümumi həcmi 2008-

ci ildə müvafiq olaraq 371 min ton, 57 min ton və 114 min ton təşkil etmişdir, 52 

min  ton  günəbaxan,  71,7  min  ton  raps  və  20,7  min  ton  soya  ixrac  edilmişdir. 

Rumıniya, Macarıstan, Türkiyə, Ukrayna, İsveçrə və s. əsas ixrac bazarlarıdır. 

Yağ  sənayesində  595  kiçik  və  orta  müəssisə  çalışır  ki, onlar  da  hər  il 

təxminən  60  min  ton  günəbaxan  emal  edərək  20  min  ton  yağ  istehsal  edirlər  və 

daxili bazarın tələbatını təmin etməklə və 47 min ton günəbaxan, soya və raps yağı 

ixrac edirlər. Rumıniya, Ukrayna, Polşa, Belarus, Qazaxıstan və s. bitki yağlarının 

əsas ixrac bazarlarıdır. 

Zootexniki sektorun vəziyyəti kəndli və fermer təsərrüfatlarında yaranmış 

vəziyyətlə müəyyən edilir, onların payına heyvan mənşəli məhsulların əsas hissəsi 

düşür  (südün  istehsalı  87  faiz,  mal-qaranın  və  quşların  yetişdirilməsi  80  faiz, 

yumurta  istehsalı  70  faiz).  Fərdi  sektorda  iribuynuzlu mal-qaranın  94  faizi 

cəmləşmişdir,  o  cümlədən  inəklərin  96  faizi,  donuzların  77  faizi,  qoyun  və 

keçilərin  97  faizi.  İribuynuzlu  mal-qaranın  yetişdirilməsi  heyvandarlıq 

məhsullarının, südün və ətin çox hissəsini təmin etmək Moldova Respublikasında 

zootexniki sahənin əsas vəzifəsidir. 01.01.2009-cu il tarixə ölkədə iribuynuzlu mal-

qaranın sayı 217 min, o cümlədən inəklərin 160,3 min baş təşkil etmişdir. 2008-ci 

ildə  iribuynuzlu  mal-qara  ətinin  istehsalı  diri  çəkidə  20  min  ton,  südün  istehsalı 

təxminən 565 min ton təşkil etmişdir. 

İribuynuzlu mal-qaranın  yetişdirilməsi  dövlət  büdcəsindən  qismən 

subsidiyalaşdırılan yeganə sahədir. 

Tərəvəzçilik yerli kənd əhalisinin qədim məşğulluq sahələrindən biridir. Bu 

sahə heyvandarlıq  məhsullarının geniş  çeşidini  təqdim  edir: ət,  süd,  yun, dəri  və 

quzu  dərisi.  Bu  məhsullar  az  təminatli  kənd  əhalisinin  ərzaq  təhlükəsizliyini  və 

yüngül  sənayeni  xammalla  təmin  edir.  Qoyunların  və  keçilərin  ümumi  sayı  866 

min 

baş, istehsalın illik həcmi 5,5 min ton ət və 30-40 min ton süd təşkil etmişdir. 



Ölkədə quşların ümumi sayı 866 mindən çoxdur. 

Moldova  Respublikasında  arıçılıq  mütamadi  olaraq inkişaf  etdirilir. Balın 

istehsalı ildə  2 000 – 2 500 ton arası dəyişir, bundan 300 – 400 ton ixrac edilir. 

Avropa  İttifaqının  tələblərinə  uyğun  olaraq  qanunverici  aktlar  qəbul 

edilmişdir, əsasən də ekoloji prinsiplər və ekoloji aqrar ərzaq məhsullarının emalı 


 

metodları  barədə  qanunlar,  ekoloji  aqrar  ərzaq  məhsullarının  istehsalı  sahəsində 



nəzarət  və  sertifikatlaşdırma  sistemləri  barədə  qanunlar,  ekoloji  aqrar  ərzaq 

məhsullarının ixracı və idxalı barədə qanunlar qəbul edilmişdir.  

Son  illər  müəssisələr  keyfiyyət  sisteminin  tətbiqi  üzrə  fəaliyyəti  inkişaf 

etdirmişlər,  bu  da  ərzaq  təhlükəsizliyini  artırmağa  və  məhsulun  yüksək 

keyfiyyətinin qorunub saxlanılmasına şərait yaratmışdır. 

 

 



Kənd  təsərrüfatı  sektoruna  investisiya  qoyuluşlarının  bir  sıra  imkanları 

mövcuddur: 

üzümçülük  - 

həm texniki, həm də süfrə üzümünün yeni plantasiyalarının 

yaradılması, şərabın emalı və istehsalı; 

m

eyvələrin  və  tərəvəzələrin    sənaye  istehsalı  və  emalı  –  yeni 



plantasiyaların,  dondurulma,  qurudulma  və  konservləşdirilmə  üzrə  müəssisələrin 

və istixanaların yaradılması; 

h

eyvandarlıq sektoru – xammalla zəmanətli təminatı tələb edən ət və süd  



emalının  yüksək  potensialı.  Bununla  əlaqədar  olaraq  digər  investisiya  cəlb  edən 

iribuynuzlu mal-

qaranın və donuzların yetişdirilməsi üzrə qarışıq bölmələrin, ətin  

emalı və istehsalı üzrə sahə olmuşdur; 

i

rriqasiya  sistemləri  –  istehsalın  yüksək  həcminin  və  inkişaf  etmiş  kənd 



təsərrüfatının quraqlıq təhlükəsizliyini və bol məhsulu təmin edən müasir irriqasiya 

sistemlərinə ehtiyacı var; 

e

koloji  kənd  təsərrüfatı  -  əsas  birincilərdən  biri  olan  inkişafın  ilk  şərtləri 



yuxarıda qeyd edilən bioekoloji aqrar ərzaq məhsullarının işlənməsi. 

Mo

ldovaya idxal edilən məhsullar 2011-ci ildə 5 191,6 milyon ABŞ dolları 



təşkil  etmişdir,  bu  da  keçən  illə  müqayisədə  34,7  faiz  artıqdır.  Xarici  ticarətin 

mənfi  saldosu 2011-ci  ildə  28,4  faiz  artaraq  2 970,0  milyon  ABŞ  dolları  təşkil 

etmişdir.  

Avropa 


İttifaqı  ölkələrinə  ixrac  1 087,8  milyon  ABŞ  dolları  və  ya 

Moldovanın  ümumi  ixracının  49,0  faizini  təşkil  etmişdir.  Moldovanın  ixracında 

MDB  ölkələrinin  payı  41,4  faizə  və  ya  919,3  milyon  ABŞ  dollarına  çatmışdır. 

Moldovanın  məhsullarının  ixrac edildiyi  ilk  beşliyə  Rusiya,  Rumıniya,  Ukrayna, 

İtaliya,  Almaniya  daxildir.  Moldova  əsasən  geyim  (284,5  milyon  ABŞ  dolları),  

meyvə  və  tərəvəzlər  (280,7  milyon  ABŞ  dolları),  içkilər  (180,9  milyon  ABŞ 

dolları), yağlı toxumlar və meyvələr (180,1 milyon ABŞ dolları), elektrik maşınları 

(164,4 milyon ABŞ dolları)  ixrac edir. 

Avropa 

İttifaqı  ölkələrindən  idxal  2011-ci  ildə  2 256,6  milyon  ABŞ 



dollarına  çatmışdır.  Avropa  İttifaqından  idxalın  payı    Moldova  idxalının  ümumi 

həcmində 43,5 faiz təşkil etmişdir. 

MDB  ölkələrindən Moldova 1 713,4 milyon ABŞ dolları dəyərində məhsul 

idxal e


tmişdir. MDB ölkələrindən idxal Moldova idxalının 33,0 faizini təşkil edir. 

Moldova 


məhsulların  idxalına  görə  ilk  beşliyə  Rusiya,  Ukrayna,  Rumıniya, 

Almaniya və Çin daxildir. 



Ərazisi  33,8  km

2

,  əhalisi  4,3  milyon  nəfərdir.  Ərazisinə  görə  dünyada 

135-

ci  yerdə  gedir,  1  km

2

-

ə  132  nəfər  düşür.  ÜDM  12,0  milyard  ABŞ  dolları 

təşkil edir, hər nəfərə 2 791 ABŞ dolları məhsul istehsal olunur. Kənd təsərrüfatı 

milli  gəlirin  2/5  hissəsini  verir.  Ümumi  buğda  istehsalı  0,4-1,3 milyon ton 

 

civarındadır. İllik buğdaya tələbat 350 min tondur. Kənd təsərrüfatı ÜDM-nin 15 



faizini, kənd təsərrüfatı məhsullarının emalı sənayesi ilə birlikdə 30 faizini təşkil 

edir. İşçi qüvvəsinin 33 faizi kənd təsərrüfatı ilə məşğuldur. 2506,2 min hektar 

kənd təsərrüfatına yararlı sahə respublikanın ümumi sahəsinin 74 faizini təşkil 

edir. 

 

 



 

 

 


1   ...   36   37   38   39   40   41   42   43   ...   77


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə