Kitab Azərbaycanın kənd təsərrüfatının inkişafında və təşəkkül tapmasında misilsiz



Yüklə 7.66 Mb.
PDF просмотр
səhifə41/77
tarix29.11.2016
ölçüsü7.66 Mb.
1   ...   37   38   39   40   41   42   43   44   ...   77

Moldova Respublikasının əsas makroiqtisadi göstəriciləri 

(keçən ilə faizdə) 

 

 

2000 

2001 

2002 

2003 

2004 

2005 

2006 

2007 

2008 

2009 

2010 

2011 

Ümumi daxili məhsul 

102,1 


106,1 

107,8 


106,6 

107,4 


107,5 

104,8 


103,0 

107,8 


94,0 

107,1 


106,4 

Sənaye məhsulları 

108 


114 

111 


116 

108 


107 

95 


99 

101 


79 

109 


107,4 

Kənd təsərrüfatı məhsulları 

97 


106 

103 


86 

121 


100,8 

99 


77 

132 


90 

108 


104,6 

Əsas kapitala investisiya 

qoyuluşları 

85 


111 

111 


107 

108 


112 

123 


121 

102 


65 

116 


109,3 

Yüklərin daşınması 

107 


121 

122 


113 

94 


93 

98 


111 

96 


52 

110 


116,8 

Pərakəndə ticarətin dövriyyəsi 

104 


115 

134 


118 

106 


105 

107 


108 

109 


95 

105 


117 

Sənaye məhsullarının 

istehsalçılarının qiymətlərinin 

indeksləri  

128 


112 

105 


108 

106 


105 

112 


126,5 

110 


97 

108 


106,8 

İstehlak qiymətlərinin indeksləri   131 

110 


105 

112 


112 

112 


113 

112 


113 

100 


107 

108 


MDB ölkələrinə ixrac  

109 


125 

101 


121 

119 


110 

77 


130 

114 


80 

127 


147,3 

Digər ölkələrə ixrac  

93 


114 

132 


125  

132 


112 

116 


126 

122 


83 

120 


141,9 

MDB ölkələrindən idxal  

107 


131 

120 


 145

  

 



129 

119 


113 

131 


130 

66 


110 

136,3 


Digər ölkələrdən idxal 

150 


107 

114 


129 

124 


138 

121 


141 

134 


68 

122 


133,9 

       


 

 

 



 

 

Macarıstanın kənd təsərrüfatı 



 

Ərazisi 93,0 min km

2

, əhalisi 10,1 milyon nəfər, 1 km



2

-

ə 108 nəfər düşür. 



Macarıstan  kənd  təsərrüfatı  yüksək  inkişaf  etmiş  sənaye  ölkəsidir.  Burada 

əsasən bağçılıq və üzümçülük inkişaf etmişdir. 

Macarıstanın ÜDM 195,9 milyard ABŞ dolları təşkil edir, hər nəfərə 19 396 

ABŞ dolları düşür. 

ÜDM-

də  fərdi  sektorun  payı  80  faizdən  artıq  (1990-cı  ildə  10  faiz)  təşkil 



edir. Özəlləşdirmənin ən gərgin vaxtı 1995-ci ildə olmuşdur, 1999-cu ildə isə bu 

proses əsasən sona çatmışdır. 2002-ci ildə dövlətin mülkiyyətində 190  müəssisə 

mövcud 

olmuşdur (əsasən azgəlirli). 



Macarıstanın ərazisinin 70 faizini kənd təsərrüfatı torpaqları təşkil edir (6,5 

milyon  hektar).  Meşələr  ərazinin  17  faizini  təşkil  edir.  Macarıstanın  əsas aqrar 

rayonları ölkənin mərkəzi və şərq hissələrinin düzənliklərində yerləşir. 

1990-


cı  ildə  başlamış,  sonrakı  dövrdə,  dövlət  kənd  təsərrüfatının 

restukturizasiyasi 

və  özəlləşdirilməsi  üzrə  genişmiqyaslı  proqram  həyata 

keçirmişdir.  Torpaq  sahiblərinə  onların  mülkiyyətləri  qaytarılmışdır,  bəzi 

kooperativlər buraxılmışdır, onların torpaqları isə özəlləşdirilmişdir. Artıq 1995-ci 

ildə  əkinə  yararlı  torpaqların  təxminən  30,6  faizi  kooperativlər  tərəfindən 

becərilirdi,  17,6  faizi  dövlət  mülkiyyətində,  qalan  torpaqlar  isə  fiziki şəxslərə  və 

müəssisələrə  məxsus idi. 

Müasir  Macarıstanın  kənd  təsərrüfatı  onun  iqtisadiyyatı  üçün  çox 

əhəmiyyətlidir. Münbit torpaqlar və mülayim iqlim aqrar bitkilərin inkişafına şərait 

yara

tmışdır. 



Macarıstan  kənd  təsərrüfatı  cəhətdən  özünəyetərli  ölkədir.  Hal-hazırda 

Macarıstanda  buğda,  qarğıdalı,  düyü,  tərəvəzlər,  meyvələr,  çovdar,  arpa, 

günəbaxan,  yulaf,  çuğundur  kimi  bitkilər  istehsal  edilir.  Macarıstanda  ilin  hər 

mövsümündə tərəvəzi topdan satışdan almaq olar. Bununla yanaşı, bir çox süd və 

ət  məhsulları da istehsal edilir.  Macarıstanın kənd  təsərrüfatında işləyən  əhalinin 

7,1 faizi məşğuldur, bu struktura 960 min fərdi təsərrüfat və təxminən 8 200 kənd 

təsərrüfatı  müəssisəsi  daxildir.  Macarıstanın  qida  sənayesi  sənaye  istehsalının 17 

faizini  və  ixracın  təxminən  10  faizini  təmin  edir.  Macarıstanın  qida  sənayesinə 

Rusiya,  Rumıniya,  Xorvatiya  kimi  bir  çox  xarici  ölkələrdə  tələbat  var. 

Macarıstanın tərəvəz təchizatçıları bütün dünyada məşhurdur. 

Macarıstanda qida sənayesi istehsalatının cəmləşməsi yüksək səviyyədədir, 

bu da arasında xarici şirkətlər də olan bir çox şirkətlərin birləşməsilə müəyyənləşir. 

Macarıstan  həmçinin  şərabçılıq  ölkəsidir.  Qədim  ənənələr  və  gözəl  iqlim 

şərabçılığın  inkişafına  şərait  yaratmışdır.  90-cı  illərdə  bir  çox  dövlət  şərab 

zavodları  fiziki  şəxslərə  verilmişdir.  Bunun  nəticəsində,  keyfiyyətli  şərablar 

istehsal edən müəssisələrin sayı artmışdır. Xarici investorlar isə şərabın istehsalını 

xeyli mode

rnləşdirilməsinə yardım etmişlər. 

Bununla ya

naşı, Macarıstanın kənd təsərrüfatı ictimai-siyasi transformasiya 

proseslərinin  başlanması  ilə  bəzi  problemlərlə  üzləşir.  Bu  da  ÜDM-də  kənd 

təsərrüfatı  məhsullarının  xüsusi  çəkisinin,  ixracda  aqrar  məhsullarının  payının, 



 

məşğul  olanların  sayının,  kənd  təsərrüfatı  sahələrinin  həcminin,  heyvanların 



sayının və s. azalmasına gətirib çıxarmışdır. 

1992-


ci  ildə  ÜDM-nin  16,5  faizi  kənd  təsərrüfatının  payına  düşmüş, lakin 

əsas bitkilərin istehsalının həcmi azalmışdır, çünki yeni bazarların mənimsənilməsi 

və kənd təsərrüfatının idarə edilməsində yeni metodların tətbiq edilməsi qaçılmaz 

müvəqqəti geriləməyə səbəb olmuşdur. 1997-ci ildə Macarıstan 717 000 ton üzüm 

emal etmişdir, o cümlədən 612 min tonu şərabın istehsalına yönəldilmişdir. 1997-

ci ildə şərabın istehsalı 394 milyon litr təşkil etmişdir, bunların da 1/4 hissəsi ixrac 

edil

mişdir. Eyni zamanda mal-qaranın, xüsusilə də donuzların sayı xeyli artmışdır. 



1997-

ci ildə Macarıstanda 4,93 milyon donuz, 871 000 baş iribuynuzlu mal-qara

860 

000 min qoyun və 31 milyon quş mövcud olmuşdur. 



Macarıstanın  təbii  ehtiyatların  zənginliyinin  əsasını  münbit  torpaqlar  və 

əlverişli iqlim  şəraiti  təşkil  edir. Bu təbii  üstünlüklər  kənd təsərrüfatında istifadə 

edilir. 

1990-


cı illərin əvvəllərindən Macarıstanın kənd təsərrüfatında tez-tez böhran 

əlamətləri müşahidə olunurdu, bu hal ümumilikdə iqtisadiyyatın ümumi tənəzzülü 

SEV 

ölkələrinin dağılması ilə əlaqəli olan böyük sayda bazarların itirilməsilə izah 



edilir. Həmçinin kənd təsərrüfatı məhsullarının Avropa İttifaqı ölkələrinə ixracı da 

zərər çəkmişdir. Bunun səbəbi Avropa İttifaqının Macarıstanla olan münasibətləri 

deyil,  kənd  təsərrüfatı  sahəsinin  daxili  problemləri  olmuşdur.  Dəqiq  desək, buna 

yetərincə  maliyyələşdirilmənin  olmaması,  sahənin  gecikmiş  modernləşdirmə  və 

rəqabət qabiliyyətinin aşağı olması səbəb olmuşdur. 

Buğda,  qarğıdalı,  günəbaxanın  tumları,  kartof,  şəkər  çuğunduru,  donuzlar, 

iribuynuzlu mal-

qara, ev quşları, süd məhsulları Macarıstanın əsas kənd təsərrüfatı 

məhsullarıdır. 

Macarıstan  hökuməti  öz  aqrar  siyasətini  kənd  təsərrüfatının  iqtisadiyyatda 

rolunun  möhkəmləndirilməsinə,  xüsusilə  də  bu  ölkənin  ənənəvi  sektoru  olan 

qarğıdalının,  buğdanın,  ətin,  tərəvəzlərin,  meyvələrin,  şərabın  istehsalına 

yönəlmişdir. 

 

Macarıstanın  kənd  təsərrüfatı  torpaqlarının  sahələri  6,1  milyon  hektar,  o 



cümlədən 50 faizini əkin sahələri təşkil edir. Dənli bitkilərin əkinlərinə 1,5 milyon 

hektar,  qarğıdalıya  1,0  milyon  hektar  ayrılmışdır.  Bitkiçilik  əsasən  dənli 

təsərrüfatla, həmçinin tərəvəzçiliklə və bağçılıqla təqdim olunmuşdur (üzümçülük 

daxil olmaqla). 

Heyvandarlıq kənd təsərrüfatının daxili gəlirinin təxminən 60 faizini təmin 

edir.  Donuzçuluq, 

ət  və  süd  yönümlü  iribuynuzlu mal-qaranın  yetişdirilməsi  və 

quşçuluq  kənd  təsərrüfatının  daha  çox  inkişaf  etmiş  sahələri  hesab  olunur. 

Qoyunçuluq və süni göllərdə balığın yetişdirilməsi sahələri həmçinin daxili bazarın 

tələbatlarını ödəyir. 

Kənd  təsərrüfatının  əsas  sahəsi  bitkiçilikdir,  o  əsasən  dənli  bitkilərin 

isteh


salında ixtisaslışır, ilk novbədə qarğıdalının və buğdanın. Texniki bitkilərdən 

daha  çox  şəkər  çuğunduru  və  günəbaxan  geniş  yayılmışdır.  Macarıstan  xeyli 

miqdarda  qırmızı  bibər  (paprika),  soğan,  alma, üzüm ixrac edir. Heyvandarlıqda 

donuzların  və  iribuynuzlu mal-qaranın  yetişdirilməsi  daha  çox  əhəmiyyət  kəsb 



 

edir. Macarıstan əhalinin hər nəfərinə ev quşları ətinin istehlakına görə Avropada 



birinci yeri tutur. 

Ərazisi 93,0 min km

2



əhalisi 10,1 milyon nəfər, 1 km

2

-

ə 108 nəfər düşür. 

2011-

ci ildə ÜDM istehsalı 195,9 milyard ABŞ dolları təşkil etmişdir, hər nəfərə 

19 

396 ABŞ dolları düşür, ondan kənd və meşə təsərrüfatından 6,7 faiz, xüsusi 

mülkiyyətdən  80  faiz.  Ərazisinin  70  faizi  kənd  təsərrüfatına  yararlı  torpaq 

sahəsindən ibarətdir. Əhalinin 7,1 faizi kənd təsərrüfatında çalışır.  

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

Macarıstanın kənd təsərrüfatının əlavə dəyəri, 2000-2010-cu illər 

 

 

İl 



Kənd 

təsərrüfatı, 

milyard ABŞ 

dolları 

Dünya kənd 

təsərrüfatında 

payı, % 

Əlavə dəyərdə 

kənd 

təsərrüfatının 

payı, % 

Əhalinin hər 

nəfərinə kənd 

təsərrüfatı, 

ABŞ dolları 

Kənd 

təsərrüfatının 

inkişaf 

templəri, % 

2000 

2.2 


1.96 

5.5 


215 

91.7 


2001 

2.4 


2.15 

5.2 


236 

109.1 


2002 

2.7 


2.36 

4.7 


266 

112.5 


2003 

3.1 


2.41 

4.3 


306 

114.8 


2004 

4.2 


2.85 

4.8 


415 

135.5 


2005 

2.63 



4.3 

397 


95.2 

2006 

3.9 


2.38 

388 



97.5 

2007 

4.7 


2.4 

468 



120.5 

2008 

5.6 


2.46 

4.2 


559 

119.1 


2009 

3.6 


1.62 

3.4 


360 

64.3 


2010 

3.8 


1.48 

3.6 


381 

105.6 


 

 

 



 

 

Macarıstanın və qonşu-ölkələrin kənd təsərrüfatının əlavə dəyəri, 



 

milyard ABŞ dolları, 2000-2010-cu illər 

 

 



İl 

Ma

ca



st

an

 

A

vs

tr

iya

 

Ç

exi

ya

 

S

lovak

iya

 

U

k

rayn

a

 

R

um

ın

iy



X

or

vat

iya

 

S

erb

iy

a

 

C

əm



2000 

2.2 


3.5 

0.81 



4.5 

1.2 



1.6 

19.81 


2001 

2.4 


3.5 

2.2 


0.89 

5.5 


5.4 

1.2 


2.1 

23.19 


2002 

2.7 


3.6 

2.3 


1.1 

5.5 


5.2 

1.4 


23.8 


2003 

3.1 


4.3 

2.6 


1.3 

5.5 


6.9 

1.5 


2.2 

27.4 


2004 

4.2 


4.9 

3.2 


1.5 

9.5 



1.9 

2.8 


35 

2005 

4.4 



3.4 

1.6 


7.9 

8.3 


1.9 

2.6 


34.1 

2006 

3.9 


4.8 

3.3 


1.8 

8.1 


9.6 

2.2 


2.8 

36.5 


2007 

4.7 


5.9 

3.9 


2.7 

9.4 


9.8 

2.5 


3.5 

42.4 


2008 

5.6 


6.4 

4.9 


3.6 

12 


14 

3.1 


4.4 

54 


2009 

3.6 


5.3 

3.9 


3.1 

8.5 


10 

3.3 



40.7 

2010 

3.8 


5.2 

4.1 


3.1 

10 


9.7 

2.9 


3.8 

42.6 


 

 

 

 

 

 

 

 

 



Macarıstanın və qonşu-ölkələrin kənd təsərrüfatının əlavə dəyəri, 

 %, 2000-2010-cu 

illər 

 

İl 

Ma

ca



st

an

 

A



vs

tr

iya

 

Ç



exi

ya

 

S



lovak

iya

 

U



k

rayn

a

 

R



um

ın

iy

a 

X

or

vat

iya

 

S



erb

iy

a

 

C



əm

i 

2000 

11.11 


17.67 

10.1 


4.09 

22.72 


20.19 

6.06 


8.08 

100.0 


2001 

10.35 


15.09 

9.49 


3.84 

23.72 


23.29 

5.17 


9.06 

100.0 


2002 

11.34 


15.13 

9.66 


4.62 

23.11 


21.85 

5.88 


8.4 

100.0 


2003 

11.31 


15.69 

9.49 


4.74 

20.07 


25.18 

5.47 


8.03 

100.0 


2004 

12 


14 

9.14 


4.29 

20 


27.14 

5.43 


100.0 


2005 

11.73 


12.9 

9.97 


4.69 

23.17 


24.34 

5.57 


7.62 

100.0 


2006 

10.68 


13.15 

9.04 


4.93 

22.19 


26.3 

6.03 


7.67 

100.0 


2007 

11.08 


13.92 

9.2 


6.37 

22.17 


23.11 

5.9 


8.25 

100.0 


2008 

10.37 


11.85 

9.07 


6.67 

22.22 


25.93 

5.74 


8.15 

100.0 


2009 

8.85 


13.02 

9.58 


7.62 

20.88 


24.57 

7.37 


8.11 

100.0 


2010 

8.92 


12.21 

9.62 


7.28 

23.47 


22.77 

6.81 


8.92 

100.0 


 

 

 

 

Macarıstanda və qonşu-ölkələrdə əhalinin hər nəfərinə kənd təsərrüfatı,  

ABŞ dolları, 2000-2010-cu illər 

 

İl 


M

acar


ıs

tan


 

A

vs



tr

iya


 

Ç

exi



ya

 

S



lova

ki

ya



 

U

kr



ayna

 

R



um

ıni


ya

 

X



or

va

ti



ya

 

S



er

bi

ya



 

2000 

215 


437 

195 


150 

92  180  266  158 



2001 

236 


435 

215 


165  114  244  268  208 

2002 

266 


445 

225 


203  115  236  313  200 

2003 

306 


529 

255 


240  115  315  337  221 

2004 

415 


599 

314 


277  148  435  427  283 

2005 

397 


534 

333 


295  168  381  428  264 

2006 

388 


580 

322 


332  174  442  496  285 

2007 

468 


710 

378 


497  203  453  565  356 

2008 

559 


767 

472 


662  261  648  702  447 

2009 

360 


633 

374 


569  186  464  680  335 

2010 

381 


619 

391 


568  220  451  659  386 

 

 

 

 



Macarıstanda və qonşu ölkələrdə əlavə dəyərdə kənd təsərrüfatının payı, 

 %, 2000-2010-cu 

illər 

 

İl 

Ma

ca



st

an

 

A

vs

tr

iya

 

Ç

exi

ya

 

S

lovak

iya

 

U

k

rayn

a

 

R

um

ın

iy



X

or

vat

iya

 

S

erb

iy

a

 

2000 

5.5 


3.9 


4.5 

16.7 


11.8 

6.7 


19.8 

2001 

5.2 


3.9 


4.7 

16.2 


14.6 

6.3 


21 

2002 

4.7 


1.9  3.4 

14.5 



12.7 

6.4 


15.4 

2003 

4.3 


1.9  3.1 

4.3 


12 

13 


5.2 

12.9 


2004 

4.8 


1.9  3.3 

3.9 


11.7 

14 


5.4 

14 

1   ...   37   38   39   40   41   42   43   44   ...   77


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə