Kitab Azərbaycanın kənd təsərrüfatının inkişafında və təşəkkül tapmasında misilsiz



Yüklə 7.66 Mb.
PDF просмотр
səhifə51/77
tarix29.11.2016
ölçüsü7.66 Mb.
1   ...   47   48   49   50   51   52   53   54   ...   77

Ukraynanın kənd təsərrüfatı 

 

Ərazisi 603,7 min km



2

əhalisi 50,0 milyon nəfərdir. ÜDM 327,4 milyard ABŞ 



dolları təşkil edir, hər nəfərə 6 548 ABŞ dolları düşür. 

Ukraynanın kənd təsərrüfatı ÜDM-in təxminən 10 faizini təşkil edir və ərzaq 

m

əhsulları  ilə  əhalini 95 faiz təmin edir, bu da dünyada ən yüksək göstəricilərdən 



biridir. Bundan 

əlavə, Ukraynanın kənd təsərrüfatı məhsulları bazarı idxalın bir çox 

mövqel

ərini sıxışdırmağa  böyük  imkanlara  malikdir.  BMT-nin məlumatına  görə, 



Ukrayna k

ənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalının dinamikası üzrə dünya liderlərinin 

üçlüyün

ə  daxildir (Braziliya və  Rusiyadan  sonra).  Ərzaq  məhsullarına  dünyada,  o 



cüml

ədən Ukraynada 2010 –  2011-ci illərdə  qiymətlərin dinamik artımı  nəzərə 

alınarsa, bu sahə daha da cəlbedici olur. 

Son 4-5 ild

ə Ukraynanın aqrar sektoruna investisiya cəlb edilməsi bir neçə dəfə 

artmışdır.  Böhranlı  2009-cu ilin nəticələrinə  görə  Ukraynanın  kənd təsərrüfatında 

istehsalın  həcminin  artığı  qeyd edilən  (+0,1 faiz)  iqtisadi fəaliyyətin yeganə  növü 

olmuşdur. 2008-ci ildə  bu sahəyə  kapital investisiyalar rekord məbləğ  3,2  milyard 

ABŞ dolları təşkil etmişdir (bu ölkəyə ümumi investisiyaların 7,2 faizi). 2010 – 2011-

ci ill


ərdə  məhz bu sahədə  iştirakçıların  fəallaşması  qeydə  alınmışdır,  bu  da  böyük 

potensialın  mövcudluğu  ilə  izah  edilir.  Bundan  başqa,  kənd təsərrüfatı  “qorunmuş” 

sah

ələrin tərkibinə daxildir. 



2010-cu ild

ə Ukraynada bütün kateqoriyalar üzrə təsərrüfatlarda  39,2 milyon 

ton d

ənli bitkilər əldə edilmişdir, bu da 2009-cu illə müqayisədə 14,8 faiz azdır, lakin 



son on ilin orta h

əcmindən yüksəkdir (36,7 milyon ton). Xüsusilə, ötən il buğdanın 

istehsalı  19,4  faiz  azalmışdır,  bu  da  dənli bitkilərin məhsuldarlığının  aşağı 

şməsindən  yaranmışdır  (4,1 s/ha və  ya  6,9  faiz  azalmışdır).  2010-cu ildə 



heyvandarlıq məhsullarının istehsalının həcmi 4,5 faiz artmışdır, bu da 2006-cı ildən 

ən yüksək göstərici  olmuşdur.  Buna  idxalın  yerli  istehsalçıların  məhsulları  ilə  əvəz 

edilm

əsi və  Ukraynanın  iri  aqroholdinqlərinin xarici bazarlarda mövqelərinin 



möhk

əmlədilməsi ilə izah edilir. 

Son ill

ər  Ukrayna dənli bitkilərin dünya  bazarında  lider  mövqelərindən birini 



tutur, 2009 –  2010-cu ill

ərdə  isə  qətiyyətlə  əsas  taxıl  ixracçılarının  üçlüyündə  yer 

tutmuşdur. 2009 – 2010-cu illərdə Ukrayna 21,2 milyon ton dənli bitki ixrac etmişdir, 

bu da 2008 – 2009-cu ill

ərdən sonra müstəqil dövlətin tarixində ikinci rekord miqdar 

olmuşdur.  Ötən ilin məhsuldar  olmaması  ilə  əlaqədar olaraq 2011-ci ildə  Ukrayna 

hökum

əti tərəfindən dənli bitkilərin ixracına kvotalar qoyulmuşdur. 2011-ci ilin iyul 



ayından ixrac kvotaları ləğv edilmişdir. 

2012-ci ild

ə kənd təsərrüfatı torpaqlarının satılmasına moratori ləğv edilmiş, bu 

da sektorun inkişaf etməsinə təkan ola bilər. 

Hal-

hazırda Ukraynanın aqrar bazarının iki fərqləndirici üstünlüyü mövcuddur 



– 

dolğun daxili bazar və dövlət dəstəyi. 



Bel


ə ki, Ukraynada əsas ərzaq məhsullarının istehlakı inkişaf etmiş ölkələrdən 

xeyli  aşağıdır, lakin dinamik templərlə artır (son  onilliklər istehlakı 60  faiz, süd və 

ağartı məhsulları 30 faiz, meyvələr 20 faiz artmışdır). 

Artan t


ələbat  mövcud  olan  aqrar  istehsalatın  və  emal müəssisələrinin 

gücl


əndirilməsi və yenilərinin yaradılması üçün geniş perspektivlər açır. 

Hal-


hazırda  Ukraynada  kənd təsərrüfatı  məhsullarının  istehsalçıları  üçün 

əlverişli  şərait  yaradılmışdır,  onlara  vergi  cəhətdən üstünlüklər və  güzəştlər verilir, 

dövl

ət tərəfindən  stimullarşdırıcı  proqramlar tətbiq edilir, kənd təsərrüfatı 



kreditl

ərinin faizləri üzrə ödənişlər həyata keçirir və s. aqrobiznesə dəstək proqramları 

g

ələcək 5-10 ildə aktual qalacaq. 



Ukrayna tarix

ən aqrar ölkədir. Yerli torpaqların bu növ fəaliyyət üçün əlverişli 

olması ilə müəyyənləşmişdir: qaratorpaqlar ümumi sahənin 60 faizini təşkil edir, bu 

da 


əlverişli  iqlimlə  uyğunlaşaraq  bir  çox bitkilərin gübrələrdən istifadə  etmədən 

yüks


ək məhsuldarlığına nail olmağa şərait yaradır. Bunların hamısı Ukraynanın kənd 

t

əsərrüfatını iqtisadiyyatın əsas sahələrdən biri edir. Dövlətdə iş yerlərinin 1/3 hissəsi 



v

ə ümumi məhsulun əsas hissəsi kənd təsərrüfatının hesabına təmin edilir. 

Ukraynanın iqlimi və torpağı bir çox kənd təsərrüfatı bitkilərinin yetişdirilməsi 

üçün 


əlverişlidir, buna görə də burada ənənəvi olaraq bitkiçiliyə üstünlük verilir. Bu 

h

əm dənli bitkilər, həm tərəvəzlər, həm də  meyvələrdir.  Ukrayna  şəkər  çuğunduru, 



yerkökü kimi kökümeyv

əlilərin istehsalına görə Avropada birinci yeri tutur. Həmçinin 

d

ənli bitkilər, kartof və paxlalılar ölkədə kənd təsərrüfatı məhsullarının kiçik olmayan 



hiss

əsini təşkil edir. 

Ukraynanın  kənd təsərrüfatı  olduqca gəlirli  olması  üçün  bütün  zəminlər 

mövcuddur: yuxarıda qeyd edilən unikal iqlim və coğrafi şəraitdən əlavə Ukraynanın 

k

ənd təsərrüfatı  məhsullarının  müəyyən  şöhrəti mövcuddur. Məlumdur  ki,  onların 



xeyli hiss

əsi kimyəvi  əlavələrdən və  gübrələrdən istifadə  edilmədən istehsal edilir

dünyada is

ə istehlakçılar tərəfindən məhz belə məhsullara üstünlük verilir. Müəyyən 

dövr

ə  qədər  Ukraynanın  kənd təsərrüfatı  məhsullarına  dünya  bazarında  yüksək 



t

ələbatı ilə əlaqədar olaraq onun ixracının artması müşahidə edilirdi. 

Ukraynanın 20  illik müstəqil inkişafı dövründə kənd təsərrüfatı  təşkilatçılığın 

yeni  formalarının  axtarışında  uzun  yol  keçmişdir.  1990-cı  ildə  əldə  edilmiş  artımın 

yüks

ək rəqəmlərini qoruyub saxlamaq mümkün olmamışdır. Bir çox məhsullar üzrə 



onlar  20 ild

ən sonra yenidən  əldə  edilmişdir,  digərlərinə  isə  hələ  də  nail 

olunmamışdır. 

 

 



 

 

 



 

 

 





2000 – 2010-cu ill

ərdə Ukraynada dənli və dənli-paxlalı bitkilərin istehsalı 

  

  



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

T



əqdim  edilmiş  məlumatdan görünür ki, 1990-cı  ildə  istehsal səviyyəsinə 

Ukrayna d

ənli bitkilərin  istehsalına  2008-ci ildə  çatdı.  Lakin  əgər 1990-cı  ilin 

rekordundan sonra 90-

cı  illərdə  azalma  müşahidə  edilirdisə, 2008-ci ildə  dənli 

bitkil


ərin  istehsalı  öz  səviyyəni  qoruyub  saxlaya  bilmişdir,  hətta  əlverşsiz  xarici 

şəraitdə belə bu səviyyədən aşağı düşməmişdir. Bu, həmçinin Ukraynanın ixrac üzrə 

dünyada birinci yerl

ərə çıxdığı dənli bitkilərin ixracında da özünü biruzə vermişdir. 

Ukrayna sovet dövründ

ə əldə edilmiş məhsuldarlıq səviyyəsinə yaxınlaşmışdır, lakin 

h

ələ  onu üstələyə  bilməmişdir.  Dənli bitkilərin  əkin sahələri  genişlənir, bu da bu 



bitkinin Ukraynada g

əlirli olduğunu göstərir. 

Qeyd etm

ək lazımdır ki, Ukraynanın sovet dövründə istehsal etdiyi 50 milyon 

ton  taxıldan,  dövlətə  yalnız 16 milyon tonu təhvil  verilirdi. Qalan hissəsi daxili 

dövriyy


ədə  əkinlər və  heyvandarlıq  üçün  istifadə  edilirdi.  Hal-hazırki  rəqəmlər, 

t

əsərrüfatların  plana deyil gəlirə  işlədiyi  zaman  daha  realdı  və  həmçinin  taxılın 



ixracının, un üyüdən və yem istehsal edən müəssisələrə satışı statistikası ilə müəyyən 

edilir. 


2000 – 2010-cu ill

ərdə Ukraynada şəkər çuğundurunun istehsalı 

  

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

İl 

Əkinlər, min 

hektar 

İstehsal, 

min ton 

M

əhsuldarlıq, 

s/ha 

2000 

13646 


24459 

19.4 


2001 

15586 


39706 

27.1 


2002 

15448 


38804 

27.3 


2003 

12495 


20234 

18.2 


2004 

15434 


41809 

28.3 


2005 

15005 


38016 

26.0 


2006 

14515 


34258 

24.1 


2007 

15115 


29295 

21.8 


2008 

15636 


53290 

34.6 


2009 

15837 


46028 

29.8 


2010 

15090 


39271 

26.9 


İl 

Əkinlər,  ton ha 

İstehsal, min ton 

M

əhsuldarlıq, s/ha 

2000 

856 


13199 

177 


2001 

970 


15575 

183 


2002 

897 


14452 

189 


2003 

773 


13392 

201 


2004 

732 


16600 

238 


2005 

652 


15468 

248 


2006 

815 


22421 

285 


2007 

610 


16978 

294 


2008 

380 


13438 

356 


2009 

322 


10068 

315 


2010 

501 


13749 

279 


Şəkər  çuğundurunun  istehsalında  əks  vəziyyət  yaranmışdır.  Şəkər 

çuğundurunun əkin sahələri müstəqilliyin 20 ilində artıq 3 dəfə azalmışdır. Son illər, 

minimuma çataraq sah

ələrin  azalması  dayanmasına  baxmayaraq  Ukraynanın  daxili 

istehlakını  təmin etmir. Lakin 2011-ci ildə  daxili istehlak təmin  olunmuşdur 

(01.11.2011-ci il tarix

ə ümumi yığım 15 milyon ton təşkil etmişdir, məhsuldarlıq 351 

s/ha). 

Şəkərin istehsalı sahənin yenidən tənzimlənməsilə sıx əlaqədədir. Dövlət satışa 



minimum qiym

ətləri təyin edir, ölkəni idxaldan qoruyur, daxili bazara şəkər zavodları 

arasında təchiz etmə həcmləri Nazirlər Kabineti tərəfindən paylaşdırılır. 

 

2000 – 2010-cu ill



ərdə Ukraynada günəbaxanın istehsalı 

  

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



Dövl

ət Statistika Komitəsinin məlumatına  görə  ölkənin müstəqillik  əldə 

etdikd

ən sonra da  kolxozların  dövründə  günəbaxanın  əkinləri  artmağa  başlamışdır. 



Hal-

hazırda əkin sahələri sövet dövrü ilə müqayisədə 2,8 dəfə artmışdır və 4,5 milyon 

hektar t

əşkil  edir.  Yəni  əkin sahələrinin  artmasına  baxmayaraq,  onların  həcmi 

d

əyişməmişdir və torpaqların dövriyyəsinə təsir göstərməyə qadir deyil. Günəbaxanın 



m

əhsuldarlığı 2001-ci ildə minimum həddə düşmüş, o zamandan artaraq 90-cı illərin 

s

əviyyəsinə artıq çatmışdır. 



 

2000 – 2011-ci ill

ərdə Ukraynada iribuynuzlu mal-qaranın 

v

ə donuzların sayı 

İl 

Əkinlər, min ha 

İstehsal,  min ton 

M

əhsuldarlıq, s/ha 

2000 

2943 


3457 

12.2 


2001 

2502 


2251 

9.4 


2002 

2834 


3271 

12.0 


2003 

4001 


4254 

11.2 


2004 

3521 


3050 

8.9 


2005 

3743 


4706 

12.8 


2006 

3964 


5324 

13.6 


2007 

3604 


4174 

12.2 


2008 

4306 


6526 

15.3 


2009 

4232 


6364 

15.2 


2010 

4572 


6772 

15.0 


İl 

İribuynuzlu mal-qara 

Donuzlar 

2000 

10625.5 


10072.9 

2001 

9423.7 


7652.3 

2002 

9421.1 


8369.5 

2003 

9108.4 


9203.7 

2004 

7712.1 


7321.5 

2005 

6902.9 


6466.1 

  

 



 

 

 



 

 

Ukraynada iribuynuzlu mal-



qaranın  sayı  durmadan  aşağı  düşür.  Donuzların 

sayı 2001-ci ilədək aşağı düşürdü. O zamandan eyni səviyyədə dəyişir. 2011-ci ildə 

k

əndli təsərrüfatlarda  mal-qaranın  sayı  azalmağa  davam  etmiş, kənd təsərrüfatı 



əssisələrində isə atmışdır. Lakin, hələ kəndli təsərrüfatlarda cəmi inəklərin 78 faizi 

yetişdirilir. 

2000 – 2011-ci ill

ərdə Ukraynada südün istehsalı 

  

İl 



Sayı, min baş  Südün istehsalı, min ton  Bir inəyə sağım, litr 

2000 

5431.0 


12657.9 

2318 


2001 

4958.3 


13444.2 

2711 


2002 

4918.1 


14142.4 

2876 


2003 

4715.6 


13661.4 

2897 


2004 

4283.5 


13709.5 

3201 


2005 

3926.0 


13714.4 

3493 


2006 

3635.1 


13286.9 

3655 


2007 

3346.7 


12262.1 

3664 


2008 

3095.9 


11761.3 

3799 


2009 

2856.3 


11609.6 

4065 


2010 

2736.5 


11248.5 

4111 


2011 

2631.2 


 

 

 



2000 – 2011-ci ill

ərdə Ukraynada yumurta istehsalı 

  

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



2006 

6514.1 


7052.8 

2007 

6175.4 


8055.0 

2008 

5490.9 


7019.9 

2009 

5079.0 


6526.0 

2010 

4826.7 


7576.6 

2011 

4494.9 


7960.4 

İl 

Quşların sayı, 

milyon baş 

Yumurta istehsalı, 

milyon 

ədəd 

Yumurtlama qabiliyy

əti, 

əd/baş 

2000 

126.1 


8809 

69.9 


2001 

123.7 


9668 

78.2 


2002 

136.8 


11309 

82.7 


2003 

147.4 


11477 

77.9 


2004 

142.4 


11955 

84.0 


2005 

152.8 


13046 

85.4 


2006 

162.0 


14235 

87.9 


2007 

166.5 


14063 

84.5 


2008 

169.3 


14957 

88.3 


2009 

177.6 


15908 

89.6 


2010 

191.4 


17052 

89.1 


2011 

203.8 






2000 – 2011-ci ill

ərdə Ukraynada yun istehsalı 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

2005 – 2010-cu ill

ərdə Ukraynada kənd təsərrüfatı məhsulların istehsalında 

əhalinin təsərrüfatlarının faizi 

  

 



2005  2006 

2007  2008  2009  2010 

Ət 

64.8 


59.1 

54.1 


51.2 

48.9 


47.5 

Süd 

81.2 


81.5 

82.2 


82.2 

80.7 


80.3 

Yumurta 

50.5 


46.4 

45.9 


43.4 

41.8 


40.0 

Yun 

78.3 


78.4 

78.5 


78.5 

79.6 


83.2 

Taxıl 

24.0 


25.0 

22.0 


21.0 

22.1 


24.2 

Şəkər 

çuğunduru 

21.0 


15.0 

14.3 


14.2 

9.1 


7.9 

Gün

əbaxan 

21.0 


22.0 

19.2 


19.0 

18.6 


17.5 

Kartof 

99.0 


99.0 

98.0 


97.8 

97.4 


87.4 

T

ərəvəzlər 

89.0 


88.0 

89.6 


86.1 

86.5 


88.1 

Meyv

ə, 

gil

əmeyvə 

88.0 


88.0 

86.6 


84.6 

86.7 


83.6 

 

Qeyd  edil



ən məlumatlardan  görünür  ki,  taxılın,  günəbaxanın  və  şəkər 

çuğundurunun  istehsalında  əhalinin  payı  yüksək  deyil.  Şəkər  çuğundurunun 

istehsalında  o  xeyli  aşağı  düşmüşdür,  görünür  ki,  əhali dövlətin tənzimləyici 

siyas


ətinə uyğunlaşa bilməmişdir. Taxılın və günəbaxanın istehsalında əhalinin payı 

bir q


ədər də aşağı düşmüşdür. 

Ət və  yumurtanın  istehsalında  əhalinin  payı  50  faiz  təşkil  etmişdir,  yəni  bu 

sektorda m

əhsul istehsalının artımı yüksək texnoloji istehsalatın hesabına baş verir. 

Südün  istehsalında  əhalinin  payı  çox  da  azalmamışdır,  çünki  iri  yüksək 

texnoloji heyvandarlıq kompleksləri yalnız son illər yaranmağa başlamışdır. 



İl 

Sayı, min baş  Yun istehsalı, 

min ton 

Bir başa yun, kq 

2000 

1884.7 


3400 

1.8 


2001 

1875.0 


3266 

1.8 


2002 

1955.0 


3392 

1.7 


2003 

1984.4 


3353 

1.7 


2004 

1858.8 


3202 

1.7 


2005 

1754.5 


3185 

1.8 


2006 

1629.5 


3277 

2.0 


2007 

1617.2 


3449 

2.1 


2008 

1678.6 


3755 

2.2 


2009 

1726.9 


4111 

2.4 


2010 

1832.5 


4192 

2.3 


2011 

1731.7 


 

 


Yun  istehsalında  əhalinin  payı  artır,  Ukraynada  iri  qoyunçuluq  təsərrüfatları 

mövcud deyil. 

Əhalinin kartofun, tərəvəzlərin, meyvələrin  istehsalında  payı  ixtisaslaşmış 

əssisələrin  yaranması  hesabına  azalmağa  başlamışdır,  lakin  hələ  üstünlük təşkil 



edir. 

Qeyd edil

ənlərdən ilkin nəticə - 2001-ci ildə torpaq islahatı barədə qanununun 

q

əbul edilməsindən sonra kənd təsərrüfatı istehsalının dinamikasında dönüş olmuşdur 



v

ə fərdi kənd təsərrüfatları yaranmağa başlamışdır. Bir çox sahələrdə enmə yüksəlişlə 

əvəz olunmuşdur. 

İkinci nəticə əhalinin payı azaldığı, yüksək texnoloji müəssisələrin payı artdığı 

əssisələrdə məhsulun istehsalı və məhsuldarlıq artmışdır. 



Ərazisi 603,7 min km

2



əhalisi 50,0 milyon nəfərdir, 1 km

2

-

ə  84 nəfər  düşür. 

ÜDM 327,4 

milyard  ABŞ  dolları  təşkil  edir,  hər nəfərə  6 548  ABŞ  dolları  düşür. 

ÜDM-d

ə  kənd təsərrüfatının  payı  6  faiz  təşkil  edir.  39,3  milyon  ton  taxıl  istehsal 

edilib. ÜDM (c

əmi) 2011-ci ildə  2010-cu ilə  nisbətən  artım  5,2  faiz,  kənd 

t

əsərrüfatında  isə  7,3 faiz təşkil  etmişdir.  Taxılın  sahəsi 15,1  milyon  hektar,  ixracı 

21,2 milyon ton, m

əhsuldarlığı 26,9 s/ha, şəkər çuğundurunun sahəsi 501 min hektar

istehsalı 13,7 milyon ton, məhsuldarlığı 279 s/ha, günəbaxanın sahəsi 4,6 min hektar, 

istehsalı 6,8 milyon ton, məhsuldarlığı 15 s/ha təşkil edir. Mal-qaranın baş sayı 4,5 

milyon, donuz  7,96 milyon, in

ək  2,6  milyon,  süd  istehsalı  12,3  milyon  ton,  bir  inək 

4100 litr süd verir, quşların sayı 203,9 milyon, yumurta istehsalı 19 milyon ədəd, bir 

baş toyuq ildə 90 yumurta verir. 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 





Ukraynanın əsas makroiqtisadi göstəriciləri (ötən ilə faiz nisbətində) 

 

  

2000 



2001 

2002  2003 

2004 

2005 


2006 

2007 


2008 

2009  2010 

2011 

1   ...   47   48   49   50   51   52   53   54   ...   77


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə