Kitab Azərbaycanın kənd təsərrüfatının inkişafında və təşəkkül tapmasında misilsiz



Yüklə 7.66 Mb.
PDF просмотр
səhifə50/77
tarix29.11.2016
ölçüsü7.66 Mb.
1   ...   46   47   48   49   50   51   52   53   ...   77

Sloveniyanın  kənd təsərrüfatının əlavə dəyəri, 2000 – 2010-cu il 

 

İl 

Kənd 

təsərrüfatı, 

milyard ABŞ 

dolları 

Dünya kənd 

təsərrüfatında 

payı, % 

Əlavə dəyərdə 

kənd 

təsərrüfatının 

payı, % 

Əhalinin hər 

nəfərinə kənd 

təsərrüfatı, 

ABŞ dolları 

Kənd 

təsərrüfatının 

artım templəri, 

2000 


0.58 

0.52 


3.4 

292 


90.6 

2001 


0.54 

0.48 


272 


93.1 

2002 


0.66 

0.58 


3.3 

331 


122.2 

2003 


0.62 

0.48 


2.5 

311 


93.9 

2004 


0.78 

0.53 


2.6 

390 


125.8 

2005 


0.83 

0.54 


2.7 

415 


106.4 

2006 


0.79 

0.48 


2.3 

394 


95.2 

2007 


0.51 


2.4 

497 


126.6 

2008 


1.2 

0.53 


2.5 

595 


120 

2009 


0.45 


2.3 

494 


83.3 

2010 


0.39 


2.4 

493 


100 

 

Sloveniyanın və lider-ölkələrinin kənd təsərrüfatının əlavə dəyəri, 

 

milyard ABŞ dollar, 2000 – 2010-cu illər 

 

İl  Sloveniya   Çin         

Hindistan 

ABŞ  İndoneziya  Braziliya 

2000 


0.58 

181 


101 

96 


26 

31 


2001 

0.54 


191 

104 


99 

25 


28 

2002 


0.66 

200 


98 

94 


30 

29 


2003 

0.62 


210 

115 


116 

36 


35 

2004 


0.78 

259 


126 

143 


37 

39 


2005 

0.83 


274 

146 


127 

38 


43 

2006 


0.79 

302 


161 

123 


47 

51 


2007 

376 



204 

147 


59 

65 


2008 

1.2 


485 

215 


163 

74 


83 

2009 


516 


227 

137 


83 

84 


2010 

599 



303 

154 


109 

103 


 

Sloveniyada və lider-ölkələrdə əhalinin hər nəfərinə kənd təsərrüfatı, 

 

ABŞ dolları, 2000 – 2010-cu illər 

 

İl  Sloveniya  Çin  Hindistan  ABŞ  İndoneziya  Braziliya 

2000 


292 

143 


96 

340 


122 

178 


2001 

272 


149 

97 


347 

116 


158 

2002 


331 

156 


90 

326 


137 

162 


2003 

311 


162 

104 


398 

162 


193 

2004 


390 

199 


112 

486 


165 

212 


2005 

415 


210 

128 


428 

167 


231 

2006 


394 

230 


139 

411 


204 

271 


2007 

497 


285 

174 


486 

254 


342 

2008 


595 

365 


181 

534 


315 

433 


2009 

494 


387 

188 


445 

350 


435 

2010 


493 

447 


247 

496 


454 

528 


 

 



 

Sloveniyada və lider-ölkələrdə kənd təsərrüfatının əlavə dəyərdə payı,  

%, 2000 – 2010-

cu illər 

 

İl  Sloveniya  Çin  Hindistan  ABŞ  İndoneziya  Braziliya 

2000 


3.4 

15.1 


23.2 

15.8 



5.6 

2001 


14.4 


23 

15.6 



5.9 

2002 


3.3 

13.8 


20.8 

0.9 


15.3 

6.7 


2003 

2.5 


12.8 

20.8 


15.3 


7.3 

2004 


2.6 

13.4 


18.9 

1.2 


14.4 

6.8 


2005 

2.7 


12.1 

18.7 


13.3 


5.7 

2006 


2.3 

11.1 


18.2 

0.9 


12.9 

5.4 


2007 

2.4 


10.8 

18.1 


13.7 


5.5 

2008 


2.5 

10.7 


17.4 

1.1 


14.5 

5.9 


2009 

2.3 


10.3 

17.6 


15.4 


6.1 

2010 


2.4 

10.1 


19 

1.1 


15.4 

5.8 


 

Sloveniyada və lider-ölkələrdə kənd təsərrüfatının artım templəri,  

%, 2000 – 2010-

cu illər 

 

İl  Sloveniya  Çin  Hindistan  ABŞ  Hindistan  Braziliya 

2000 


90.6 

101.7 


96.2 

103.2 


96.3 

110.7 


2001 

93.1 


105.5 

103 


103.1 

96.2 


90.3 

2002 


122.2 

104.7 


94.2 

94.9 


120 

103.6 


2003 

93.9 


105 

117.3 


123.4 

120 


120.7 

2004 


125.8 

123.3 


109.6 

123.3 


102.8 

111.4 


2005 

106.4 


105.8 

115.9 


88.8 

102.7 


110.3 

2006 


95.2 

110.2 


110.3 

96.9 


123.7 

118.6 


2007 

126.6 


124.5 

126.7 


119.5 

125.5 


127.5 

2008 


120 

129 


105.4 

110.9 


125.4 

127.7 


2009 

83.3 


106.4 

105.6 


84 

112.2 


101.2 

2010 


100 

116.1 


133.5 

112.4 


131.3 

122.6 


 

Türkiy

ə Respublikasının kənd təsərrüfatı 

 

 



Türkiy

ə  kənd  təsərrüfatı  məhsuları  ilə,  əsasən də  ərzaq məhsulları  ilə  öz 

daxili t

ələbatını ödəyən az ölkələrdən biridir. Ərazi cəhətdən dünyanın ən böyük 

ölk

ələri sırasına daxil olmaqla 36-ci yerdədir (ərazisinin ümumi sahəsi 783,6 min 



km

2



əhalisi 77,0 milyon nəfərdir). Ərazisinin 44,3 faizi meşəlik və 55,7 faizi isə 

k

ənd təsərrüfatına yararlı torpaq sahələri tutur. 



ÜDM 1054,0  milyard 

ABŞ dollarıdır, hər nəfərə 14000 ABŞ dolları düşür. 

Ümumi torpaq sah

əsinin (783 577 km

2

)  759 752 km



2

-i  Asiyada, 23 825 km

2

-i is


ə 

Avropada  yerl

əşir. Asiya hissəsi “Anadolu”, Avropa hissəsi  isə  “Frakiya” 

adlandırılır. 1983-cü ildə əhalinin yarısı kənd təsərrüfatı ilə məşqul idi, amma hal-

hazırda 34 faizi bu sahədə çalışır. 

 

K



ənd təsərrüfatı və meşə sahələri  

 

 

Torpaq istifad

əsi 

Sah

əsi (hektar) 

Əkin sahəsi 

18 092 000 



Şumlanmış sahə 

4 914 000 



Meyv

ə bağları 

1 425 000 



Üzüm bağları 

525 000 


Zeytun 

bağları 

600 000 


Bostanlar  

799 000 


Meşələr 

20 703 000 



C

əmi 

47 058 000 

 

 



Türkiy

ədə  şərait  heyvandarlıq  üçün  çox  əlverişlidir.  Ənənəvi olaraq 

fermerl

ərin çoxu öz daxili tələbatlarını ödəmək üçün iribuynuzlu mal-qara, xırda 



buynuzlu 

heyvandarlıqla və quşçuluqla məşğul olur. Burada yerli iribuynuzlu mal-

q

aranın 20 cinsi, 17 qoyun cinsi və 5 keçi cinsi mövcuddur. İribuynuzlu mal-qara 



h

ələ də geniş otlaqlarda otarılır, yemin keyfiyyəti nisbətən zəif olur, xüsusilə qış 

aylarında. 1990-cı ildən xırda buynuzlu mal-qaranın sayı azalmış, bununla yanaşı 

iribuynuzlu mal-

qaranın  sayı  sabit  olaraq qalmışdır.  Bu  heyvandarlıq  sektorunda 

daha intensiv sisteml

ərə keçidlə struktur dəyişikliklərinə dəlalət edir. 

Otlaqların  ümumi  sahəsi 124 000 km

2

-

dir,  lakin  bir  sıra  səbəblər üzündən 



getdikc

ə bu sahə azalır. Otlaqlar heyvanların yemləndirilməsinin əsəs mənbəyidir

ənənəvi olaraq  otlaqlar  dövlət  mülkiyyətindədir və  ümumi istifadəyə  verilir. 

Otlaqlar Qanunun

a  uyğun  olaraq,  otlaqların  idarəedilməsi bələdiyyələrə  və  kənd 

icmalarına tapşırılmış sahələri müəyyənləşdirilmiş və sertifikatlaşdırılmışdır. 

 

 

 



 

 

Torpaqların həcminə uyğun olara kənd təsərrüfatı  





əssisələri arasında paylaşdırılması 

 



əssisənin 

sah

ələsi (ha) 



əssisələrin sayı və faizi 

Ümumi 

əkin sahəsi və faizi 

sayı 

faizi 

sah

əsi  (ha) 

faizi 

<2,0 

1 486 939 

36,55 

1 322 065 



5,64 

2,0-4,9 


1 274 609 

31,33 


3 866 896 

16,49 


5,0-9,9 

713 149 


17,53 

4 675 069 

19,94 

10,0-19,9 



383 323  

9,42 


4 921 663 

20,98  


20,0-49,9 

173 774 


4,27 

4 648 732  

19,83 

>50,0 


36 838 

0,91 


4 016 662 

17,13 


Ümumi  

4 068 432 



100,00 

23 451 087 

100,00 

 

K

ənd təsərrüfatının məhsuldarlığının artırılmasında fermaların ölçüləri əsas 



şərt sayılır. Sahəsi 10 hektar olan müəssisələrin sayı 85 faizdən çoxdur. Bu ümumi 

bec


ərilən torpaq sahəsinin 42 faizi qədərdir.  Bundan  başqa  müəssisələrin 57 

faizind


ən çoxu 4 hektar torpaq sahəsinə malikdir. Yemin və qarışıq yem istehsalı 

s

ənayesinin əsas mənbəyi yem bitkiləridir. Onların istehsal sahələri məhduddur və 



ölk

ənin ümumi kənd təsərrüfatı  sahələrinin 3  faizini təşkil  edir. Heyvanların 

dayanmadan v

ə qeyri-müntəzəm otarılması səbəbindən otlaqlar öz məhsuldarlığını 

itirir. Lakin, t

əbii otlaqlar bəzi paxlalıların, otların və digər bitkilərin əsas genetik 

m

ənbəyidir. 



Türkiy

ənin torpaqlarını regionlar üzrə aşağıdakı əsas qruplara ayırmaq olar. 

Qara d

əniz sahilində  -  kültorpaqlı,  Egey və  Aralıq  dənizi  –  Aralıq  dənizi 



torpaqları; kifayət  qədər yağıntıları ilə dağ və yüksək dağlıq ərazilərdə -  meşə və  

düz


ənlik  torpaqları;  quraqlıq  rayonlarda  qəhvəyi və  qırmızı-qəhvəyi torpaqlar; 

yar


ımquraqlıq  rayonlarda,  şabalıdı  və  qırmızı-şabalıdı  əhəng  torpaqları,  düzənlik 

v

ə yamaclara bitişik alluvial və kolluvial torpaqlar və nəhayət vulkanik rayonlarda 



vulkanik torpaqlar. Bu yet

ərincə ümumiləşdirilmiş qrupdur və digər az əhəmiyyətli 

torpaq qruplar

ı bura aid deyil. 

Türkiy

ə Respublikasının yarandığı ilk gündən kənd təsərrüfatı heyvanlarına 



üstünlük  gövşəyən heyvanlara verilmişdi.  Hökumət tərəfindən  iri  gövşəyən 

heyvanların baş sayının artırılmasına yönəldilmiş bəzi tədbirlər görülmüşdür. Əsas 

s

əylər genotipin yaxşılaşdırılmasına istiqamətləndirilmişdir. İlk öncə yerli cinslər 



seçim yolu il

ə yaxşılaşdırılmışdır. Daha sonra hökumət tərəfindən süni mayalama 

m

ərkəzləri yaradılmışdır. Eyni zamanda yerli və xarici mənbələr sayəsində bir sıra 



elmi-t

ədqiqat layihələri həyata  keçirilmişdir.  Subsidiyalar  hesabına  damazlıq  

heyvanlar,  bunlar  üçün d

ərmanlar, yem,  pəyə  və  digər ləvazimatlarla təmin 

edilmişdir. Heyvanlarda infeksion xəstəliklərə qarşı müntəzəm olaraq vaksinləmə 

aparılır.  



 

 

 

 

 

 

 

Çarpaz üsulla 



yetişdirilmiş yerli iribuynuzlu mal-qara, qoyun və keçininin 

kənd təsərrüfatı regionlarında payı 

 

                                                                                                                

(%-

lə) 


№ 

Kənd təsərrfatı 

regionları 

Gövşəyən heyvanların ümumi sayının regionda payı 

Gövşəyənlər 

Qoyunçuluq 

Təmiz 

Çarpaz 

yetişdirilən  Yerli  Ümumi  Qoyun 

Keçi 

M



ərkəzi-Şimal 

10,2 


20,1 

12,5 


14,2 

12,0 


9,9 

Egey 



24,0 

12,7 


6,1 

12,5 


10,9 

20,3 


M

ərmərə 



19,1 

6,1 


1,8 

7,4 


4,3 

2,5 


Aralıq dənizi 

5,2 

11,3 


6,2 

7,5 


6,0 

25,5 


Şimal-Şərq 

3,2 

9,7 


21,6 

13,4 


13,2 

4,0 


C

ənub-Şərq 



3,4 

4,0 


16,2 

9,3 


26,3 

21,1 


Qara d


əniz 

11,9 


20,7 

16,8 


16,7 

4,1 


1,3 

M



ərkəzi-Şərq 

5,9 


7,3 

12,7 


9,4 

8,9 


4,7 

M



ərkəzi və Şərq 

17,2 


8,2 

6,1 


9,5 

14,3 


10,7 

 

C

əmi 

24,9 

30,1 

45,0 

100,0 

100,0 

100,0 

  

Minilliklər  ərzində  otlaqlar  əsas  yem  mənbəyi  olmuşdur.  XX  əsrin 



əvvələrində  Türkiyədə  yaşayan  12 000 000  əhalinin  nisbətən  az  sayda  olan 

heyvanl


arı  təbii  otlaqlarda  otarılırdı  və  otlaqların  idarəedilməsində  heç  bir  ciddi 

problem  yaranmırdı.  İkinci  dünya  müharibəsindən  sonra  təbii  otlaqların  sahəsi 

440 000 km

2

 



idi, bu da ölkə ərazisinin 58 faizini təşkil edirdi. Eyni zamanda bu 

ərazidə təxminən 20 000 000 baş mal-qara otarılırdı. İkinci dünya müharibəsindən 

sonra heyvanların sayı dəyişilməz olaraq qalmışdır, lakin otlaqların sahəsi 430 000 

km

2



-

dək  azalmışdır.  O  vaxtdan  bəri  mal-qaranın  baş  sayı  kəskin  olaraq  artır, 

otlaqların  sahəsi  azalırdı.  Otlaq  sahələrinin  azalması  məhsul  istehsalı  üçün  kənd 

təsərrüfatının  mexanikləşdirilməsi  və  sahələrin  şumlanması  ilə  əlaqədardır.  Hal-

hazırda  Türkiyədə  otarılan  heyvanların  sayı  otlaqların  imkanlarından  3-4  dəfə 

çoxdur. Uzun illər ərzində heyvanların həddindən artıq otlaqlarda otarılması həm 

onların  istehsal  qabiliyyətinə,  həm  də  onların  keyfiyyətinə  mənfi  təsir  etmişdir. 

Bitkilərdə    arzu olunan botaniki  tərkib  10  –  20  faiz  təşkil  edir.  Zonaların 

yerləşməsinə  görə  otlaqların  bitki  örtüyü  10  –  50  faizdir.  Yuxarıda  qeyd  olunan 

neqativ  hallar  nəticəsində,  otlaqlar  öz  əsas  funksiyasını  yerinə  yetirmək 

qabiliyyətində  deyil.  Yarımquraqlıq  zonalarda  (Cənub-Şərq  və  Mərkəzi  hissədə) 

otlaqların  bitki  örtüyü  kəskin  azalmışdır  və  hal-hazırda  küləklər  və  eroziya 

nəticəsində torpağı gərəkli halda saxlamaq olduqca çətindir. 

Əhalinin sosial və iqtisadi şəraiti tez-tez dəyişir. Kənd yerlərindən iri yaşayış 

mərkəzlərinə  əhalinin  axını  nəticəsində  2000-cш  ildə  kənd  təsərrüfatı  sahəsində 

məşğul olanların sayı 34 faizədək azalmışdır. Bu dəyişikliklərin nəticəsi olaraq işçi 

qüvvəsinin  çatışmazlığı  yaranmışdır  və  otlaqların  səmərəliliyi  aşağı  düşmüşdür. 

Kənd  yerlərinin  cavan  əhalisi  ilin  on  ayını  işlədiyi  böyük  şəhərlərdə  keçirirlər. 

Çobanların  muzdla tutulması  heyvandarlıq  sistemində  dəyişikliklər  etmişdir,  işçi 

qüvvəsinə  az  tələbatı  olan,  daha  effektiv  strategiyalar  işlənilmişdir.  Kənd 

sakinlərinin  azalmasına baxmayaraq,  heyvandarlıq  məhsullarının  istehsalı  ilə 


 

məşğul  olan  istehsalının  mütəxəssislər  çoxalmışdır  və  bu  da  heyvanların  baş  



sayının  artmasına  gətirib  çıxarmışdır.  Kənd  təsərrüfatının  digər  sahələri  ilə 

müqayisədə, heyvandarlıqda istehsal daha ixtisaslaşdırılmış üsulla aparılır. Torpaq 

sahibliyi  sistemi  mövcuddur  və  torpaqların  idarəedilməsində  əsas  cəhətlərdən 

biridir.  Ümumi  ərazilərdə  otarılma  pulsuzdur,  buna  görə  də  onlar  gərəkli 

vəziyyətdə  deyil.  Otlaqların  sərhədləri  dəqiq  müəyyən  edilməmişdir  və  kənd 

icmalarına  tapşırılmamışdır.  Sahibin  olmaması  səbəbindən,  istifadəçilərin  otlaq 

resurslarına investisiya qoyuluşuna stimulu yoxdur. Otlaqlar barədə yeni Qanuna 

uyğun olaraq otlaqların sərhədlərinin müəyyən edilməsi üzrə kadastr işləri aparılır 

və onun otlaqların idarəedilməsinə müsbət təsiri gözlənilir. 

Dəmyə  şəraitində  xaşa  bitkisi  qarayonca (esparset viciifolia)  ilə  əvəz 

edilm

işdir.  Xaşa  dadlıdır,  toxumun  hazırlanmasında  daha  az  tələbkardır, 



heyvanlarda  köpmə  yaratmır.  Lakin, qarayonca  ilə  müqayisədə  bir  sıra 

üstünlüklərə baxmayaraq, onun mənfi cəhəti var, çünki xaşa  həşəratlar tərəfindən 

zədələnməsi  nəticəsində  öz  məhsuldarlığını  çox  qısa  zaman  ərzində  itirir.  Xaşa 

otunun  orta  məhsuldarlığı  3,8  ton/ha  təşkil  edir.  Türkiyədə  otun  əsas  mənbələri 

əkilmiş çəmənliklərdir. 

Paxlalıların toxumları və samanı həmçinin qış yemləməsində geniş istifadə 

edilir. Orta məhsuldarlıq 2,8 ton/ha təşkil edir və çəmənliklərdən yığılmış samanın 

hektardan ild

ə 1,9 ton təşkil edir. Silos Türkiyədə çox geniş yayılmamışdır. Lakin 

silosun müxtəlif yem bitlkilərindən hazırlanmasının üsul və vasitələri təcrübədən 

keçirilmişdir  və  müsbət  nəticələr  alınmışdır.  Silos fermerlərin  qəbul  edilmiş 

ümumi  təcrübəsinə  daxil  deyil.  O,  iri  fərdi  və  dövlət  müəssisələrində  və  bəzi 

fermerlər tərəfindən məhdud şəkildə istifadə edilir. 

Kənd təsərrüfatı Türkiyənin iqtisadiyyatının əsas sahəsidir və əhalinin böyük 

his

səsi  üçün  dolanışığın  əsas  mənbəyidir.  Ayrı-ayrı  illərdə  kənd  təsərrüfatı 



məhsullarının ixracda xüsusi çəkisi 60 faiz olmuşdur. Aparıcı yeri bitkiçilik tutur 

(təxminən 58 faizi), istehsal edilən məhsulun 30 faizi heyvandarlığın payına düşür, 

6  faizi 

kətan  təsərrüfatının  aparılmasına  və  1  faizdən  də  az  hissəsi  balıqçılığa 

yönəldilib. Becərilən torpaq sahəsinə görə (24,9 milyon hektar) Türkiyə Avropada 

üçüncü yeri tutur. 

Əkinə  yayarlı  sahələrin  85  faizi  dənli  bitkilər  altındadır. 

Şumlanmış  torpaqların  14  faizi  suvarılanlar  sırasına  aiddir  və  əsasən  də  ölkənin 

qərb bölgəsində cəmləşmişdir. Becərilən torpaqların 34 faizi buğda, 9,5 faizi arpa, 

10,6  faizi 

meyvə, 7,6 faizi yağlı bitkilər, 2,5 faizi pambıq altındadır. Hal-hazırda 

qarğıdalı,  fındıq,  şəkər  çuğunduru,  kartof,  çay  və  zeytunun  əkin  sahələrinin 

artırılması  üzrə  işlər  həyata  keçirilir.  Türkiyə  buğdanın  istehsalına  görə  birinci 

altılığa  daxildir.  Buğdanın  əkin  sahələri  8,5  -  8,6  milyon  hektar  təşkil  edir,  yəni 

Kanada  və  Avstraliya  kimi  ölkələrin  yüksək  əkinləri  səviyyəsindədir.  Dənlilərin 

ümumi  yığımında  hal-hazırda  buğdanın  payına  2/3  hissə  düşür,  yəni  15,5  -  18,5 

milyon ton. Son illər buğdanın payı xeyli artmışdır, çünki arpanın, qarğıdalının və 

digər dənlilərin yığımı daha zəif templərlə artmışdır. İstehsalın 30 faizi “durum” 

buğdasının  payına  düşür,  onun  yığımına  görə  Türkiyə  dünyada  ikinci  yeri  tutur. 

Türkiyədə  buğdanın  istehlakı  16,1  -  16,9  milyon  ton  təşkil  edir.  Demək  olar  ki, 



 

onun 90  faizi 



çörək,  1  faizi  buğda  sıyığı  (bulqur),  2  faizi  makaron  məmulatları 

şəklində istehlak edilir. 

Ölkədə becərilən digər əhəmiyyətli dənli bitki arpadır, onun istehsalı 5,6-7,6 

milyon ton 

arasında dəyişir. Daxili tələbata 5,9 - 7,3 milyon ton sərf edilir. 

Türkiyə dünya bazarında taxılın həm ixracçısı, həm də idxalçısı kimi çıxış 

edir. Amma son illər ölkəyə ildə 400 min tona yaxın taxılı gətirərək, əsasən də yem 

taxılının netto-idxalçısıdır, həm də Türkiyə taxılı ya yüksək məhsuldarlıq illərində 

və ya ölkənin xarici valyutaya ehtiyacı olanda ixrac edir. 

Türkiyə formalaşan bazarı ilə Çin, Hindistan, Rusiya və Braziliyadan sonra 

intensiv iqtis

adi inkişaf edən subyektlərin sıralarına daxil olmuşdur. Hal-hazırda o 

iqtisadi  inkişaf  templərinə  görə  dünya  liderlərindən  biridir. 2011-ci  ildə, 

Türkiyənin ümumi daxili məhsulu (ÜDM) 1054,6 milyard ABŞ dolları keçmişdir, 

adambaşına isə ÜDM 14,0 min ABŞ dollarıdır. Ölkənin iqtisadiyyatının artımı 8,9 

faiz 


təşkil  etmişdir.  Ümumdünya  Bankının  proqnozuna  görə  Türkiyədə  ÜDM 

artımı  8  faizi  keçəcək  və  bunun  sayəsində  ölkə  bu  göstəricilərə  görə  dünya 

liderlərinin siyahısında qalır. 

Xidmət  sferası  Türkiyənin  iqtisadiyyatının  60  faizini  təşkil  edir.  ÜDM-də 

sənayenin payı 30 faizə çatır, kənd təsərrüfatı, meşə və balıqçılıq məhsullarının isə 

12 


faiz təşkil etmişdir. 

Valyuta  gəlirinin  əsas  mənbəyi  turizmdir.  Türkiyənin  statistika  idarəsinin 

məlumatına  görə, 2011-ci  ildə  xarici  turistlərin  sayəsində  dövlət  büdcəsi  23 

milyard dollar art

mışdır,  bu  da  keçən  ilin  göstəriciləri  ilə  müqayisədə  10,6  faiz 

çoxdur. 


Türkiyə  gələcək  bir  neçə  il  ərzində  turizmi  hərtərəfli  inkişaf  etdirmək 

niyyətindədir.  2011-ci  ildə  ölkə  ixracının  həcmi  134,6  milyard  ABŞ  dollarına 

çatmışdır,  bu  da  2010-cu  illə  müqayisədə  18,2  faiz  çoxdur.  Münbit  torpaqların 

sayəsində, bu gün Türkiyənin ərzaq və kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalında 

ciddi bir problemi yoxdur.  

Türkiyənin  aqrar  quruluşunun  öyrənilməsinə  bir  sıra  sovet  və  xarici 

müəlliflərin tədqiqatları həsr olunmuşdur. Lakin, bu əsərlərdə adətən türk kəndinin 

rayonlar 

üzrə sosial-iqtisadi təkamülünə az diqqət yetirilmişdir. Bu arada tam aydın 

görünürdü  ki, 

Türkiyənin  bir-birindən  fərqlənən  rayonları  üzrə  aqrar 

münasibətlərinin öyrənilməsi Türkiyənin vəziyyətinin mənzərəsini və ölkənin aqrar 

quruluşunun xüsusiyyətlərini üzə çıxarmağa imkan yaradır. Hal-hazırda Türkiyədə 

əkinçiliyin  inkişafı  hərtərəfli  irəliləyir.  Türkiyə  özünəməxsus  keyfiyyətləri  olan 

ölkədir. Burada kənd təsərrüfatı yetəri qədər əhəmiyyətli rol oynayır.  Əslində bu 

sahə ölkənin iqtisadiyyatında liderlik yerini tutur. Əhalinin 57 faizi bu sahəyə cəlb 

edilmişdir və əməyin tətbiq edilməsinə görə indiyədək də əsas yeri tutur. Ayrı-ayrı 

illəri  nəzərdən  keçirsək  görərik  ki,  ölkədə  kənd  təsərrüfatının  payına  ölkənin 

ÜDM-ni

n ¼ hissəsi düşür və ixracda kənd təsərrüfatının xüsusi çəkisi 60 faiz təşkil 



edir.  

Burada  əsasən  dənli  bitkilər  becərilir.  Həmçinin,  meyvə  və  tərəvəzin 

müxtəlifliyi  cox  böyükdür.  Hər  yerdə  limon,  naringin, apelsin  və  nar  bağlarını 

görmək olar. Bundan əlavə, Türkiyədə ərik, əncir, badam, gilas və s. yetişdirilir. 

Ölkədə həmçinin çay və tütün plantasiyaları mövcuddur. 


 

Kənd  təsərrüfatının  strukturunda  lider  sahə  bitkiçilikdir  və  sahənin  ümumi 



gəlirinin 2/3 hissəsini təmin edir. Əkinə yararlı torpaq sahələri 28 milyon hektar 

təşkil  edir.  Torpaq  sahibliyinin  əsas  problemi  hələ  də  effektivliyin  aşağı 

göstəriciləri olan xırda təsərrüfatların böyük sayda saxlanılmasıdır. Buna görə də 

Türkiyə  üçün  aqrar  sektora  yardımın  formaları  və  həcmi  gündəlikdə  olan 

m

əsələdir.  Bitkiçiliyin  strukturunun  ən  əhəmiyyətlisi  əkinə  yararlı  sahələrin  80 



faizi

ni  tutan  dənlilərin  becərilməsidir.  Türkiyə  əkinçiliyinin  strukturunda 

əhəmiyyətli  yerlərdən  birini  texniki  bitkilər  tutur  (pambıq,  şəkər  çuğunduru,  

günəbaxan,  tütün,  çay).  Əsas  ixrac  sahələri  meyvəçilik,  tərəvəzçilik  və 

çiçəkçilikdir.  Heyvandarlıq  Qərbi  Avropa  ölkələrindən  daha  aşağı  effektliyinə 

baxmayaraq, 

daha  yüksək  ekoloji  xarakteristikalara  malikdir.  Naxırların  əsas 

hissəsi xırda və iribuynuzlu mal-qaradır. 

Əlverişli  coğrafi  yerləşməsi  və  iqlimi  Türkiyəni kənd  təsərrüfatı  sahəsində 

dünyada aparıcı ölkələrdən biri edir. Özəlləşdirmə və kənd təsərrüfatı sahələrində 

ticarət  məhdudiyyətlərinin aşağı salınması ilə yanaşı, 1980-ci illərin əvvəllərində 

başlanmış  restrukturizasiya  üzrə  cəhdlər,  bu  gün  dünya  iqtisadiyyatının  ayrılmaz 

hissəsi olan daxili bazara öz təsirini göstərmişdir. 

Nəticə  olaraq,  emal  edilmiş  kənd  təsərrüfatı  məhsulları  istisna  olmaqla, 

2002-

ci ilin göstəriciləri üzrə 1,7 milyard ABŞ dolları fonunda, 2010-cu ildə kənd 



təsərrüfatı məhsullarının ixracı 5 milyard ABŞ dollarınadək artmışdır. 

2010-


cu  ilin  göstəricilərinə  görə  Türkiyənin  ÜDM-də  kənd  təsərrüfatı 

sahəsinin  payı  8,4  faiz  təşkil  etmişdir,  sahənin  özünə  isə,  ölkənin  ümumi  işçi 

qüvvəsi həcmindən təxminən 25 faizi cəlb edilmişdir. Türkiyə ərazisinin təxminən 

40 faizi əkinə yararlı torpaqlardır və bu zəngin potensial dənli və paxlalı bitkiləri, 

yağlı bitkilərin toxumları, meyvə və tərəvəz, quş, süd və süd məhsulları, balıq, bal 

və tütün kimi məhsullar geniş assortimenti təmin edir. 

Bitkiçilik,  maldarlıq,  balıq  və  meşə  təsərrüfatları  ümumi  kənd  təsərrüfatı 

istehsalının müvafiq olaraq 67 faizini, 26 faizini və 7 faizini təşkil edir. Beynəlxalq 

bazarda  Türkiyə  meşə  findığı,  ərik  qurusu,  kişmiş  və  qurudulmuş  əncir  kimi  bir 

çox  kənd  təsərrüfatı  məhsullarının    istehsalında  və  ixracında  üstün  mövqe  tutur. 

Bundan  əlavə,  Türkiyədə  qida  sənayesi,  qonşu  ölkələrin  analoji  sahəsi  ilə 

müqayisədə daha çox inkişaf etmişdir. Bu faktorlara əsaslanaraq, ölkə xarici ticarət 

balansı  ilə  fərqlənərək  Şərqi  Avropa,  Orta  Şərq  və  Şimali  Afrika  reqionlarında 

kənd təsərrüfatı məhsulunun iri ixracçılarından biridir. 

2010-

cu  ildə  istehsal  olunmuş  kənd  təsərrüfatı  məhsullarının  ixracının 



ümumi  həcmi  (o  cümlədən  emal  edilmiş  ərzaqlar)  12  milyard  ABŞ  dollarına 

çatmışdır. 

Türkiyə regionda ən iri süd və süd məhsullarının istehsalçısıdır. 

2010-


cu  ildə  kənd  təsərrüfatı  istehsalının  məhsullarının  dəyəri  62  milyard 

ABŞ dolları təşkil etmişdir. 

Türkiyə Respublikasının 100-illik yubileyinin 2023-cü ildə qeyd olunmasına 

olan ambisioz planlarına ölkənin kənd təsərrüfatı sahəsi üçün möhtəşəm məqsədlər 

daxildir. Onlara aşağıdakılar aiddir: 


 

-



 

k

ənd  təsərrüfatı  sahəsinin  Ümumi  Daxili  Məhsulda  olan  payı  150 



milyard ABŞ dolları; 

-

 



k

ənd  təsərrüfatı  məhsullarının  ixracı  40  milyard  ABŞ  dolları 

həcmində; 

-

 



k

ənd təsərrüfatı istehsalının həcminə görə dünyanın aparıcı ölkələrinin 

beşliyinə daxil olmaq; 

-

 



s

uvarılan  torpaqların  sahələrini  8,5  milyon  hektara  çatdırmaq  (5,4 

milyon hektardan); 

-

 



Avrop

a  Birliyi  ölkələri  ilə  müqayisədə  balıqçılıq  təsərrüfatı  üzrə 

birinci yeri tutmaq. 

İri  şəhərlərin  yaxınlığında  bostan  və  bağça  bitkiləri  xüsusən  geniş 

yayılmışdır.  Daha  böyük  tələbat  kökümeyvəlilərədir  (kartof,  soğan,  sarımsaq) və 

bostan 


bitkilərinədir  (yemiş,  qarpız),  həmçinin  tərəvəzlərdən xiyar, pomidor, 

kələm, badımcan və bibər kimi geniş yayılmış növlərə. 

Texniki bitkilər nisbətən kiçik sahələrdə becərilir (əkinə yararlı sahələrin 12 

faizin


dən  az),  amma  onların  rolu  çox  böyükdür,  cünki  onlar  milli  sənayeni 

xammalla 

təmin edir və bir hissəsini ixraca ayırırlar. Texniki bitkilərin istehsalında 

mexanikləşdirmənin  və  muzdlu  işçi  qüvvəsinin  istifadə  edilməsi, 

aqromədəniyyətin  müasir  metodlarının,  süni  suvarmanın,  torpaq  sahiblərinə 

avansın verilməsi və s. geniş tətbiq edilir. 

Lifli  bitkilərdən  bütün  parametrlər  üzrə  əsas  yeri  qədim  zamanlardan 

becərilən və XX əsrin əvvəllərindən geniş yayılan pambıq bitkisi tutur.  

Türkiyədə  meyvəçilik  yüksək  inkişaf  etmişdir  və  buna  iqlim  şəraitinin 

müxtəlifliyi  yardım  edir.  Üzüm,  zeytun,  meyvə  bağlarının  ümumi  sahəsi  bütün 

ərazinin  3,7  faizini  təşkil  edir.  Meyvə  və  findıq  bitkiləri  artıq  xeyli  zamandır  ki 

daxili  mal  dövriyyəsinə  cəlb  edilmişdir.  Bununla  yanaşı  meyvəçilik  əhəmiyyətli 

ixrac  sahəsidir.  Meyvəçilik  ən  çox  Egey  rayonunda,  Mərmərə  və  Ararlıq 

dənizlərinin  sahillərində  inkişaf  etmişdir.  Üzüm,  əncir, zeytun,  sitrus  bitkiləri  və 

fındıq ən çox iqtisadi əhəmiyyətə malikdir (əsasən də ixrac baxımından). 

Ərazisi  783,6  min  km

2

,  əhalisi  77,0  milyon  nəfərdir.  1  km

2

-

ə  94  nəfər 

düşür. Əhalinin 34 faizi və ya 22,2 milyon nəfəri kənd təsərrüfatı ilə məşğuldur. 

Becərilən torpaq sahəsi 24,9 milyon hektar olmaqla Avropada üçüncü yeri tutur, 

onun 85 faizi taxıl bitkiləri altında, 14 faizi suvarılan torpaqlardır. Sahənin 34 

faizi  buğda,  9,5  faizi  arpa,  10,6  faizi  meyvə,  7,6  faizi  yağlı  bitkilər,  2,5  faizi 

pambıq altındadır. Buğda istehsalına görə birinci altılığa daxildir və 15,5 – 18,5 

milyon  ton  buğda  istehsal  edir,  istehlak  isə  16,1  –  16,9 milyon  ton  təşkil  edir, 

arpa  istehsalı  isə  5,6  –  7,6 milyon tondur. 2011-ci  ildə  ÜDM  istehsalı  1054,0 

milyard ABŞ dolları, hər nəfərə 14 000 ABŞ dolları təşkil etmişdir, artım 8,9 faiz, 

kənd təsərrüfatının ÜDM-də payı 12 faiz olmuşdur. 

 

1   ...   46   47   48   49   50   51   52   53   ...   77


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə