Sindikatlarda da texniki təkmillik, kvota uğrunda mübarizə gedir. Sindikat birləşmiş müəssisələrin istehsal sahəsində müstəqilliyini məhv etmir, lakin karteldən fərqli olaraq saziş iştirakçıları üçün məhsulun satışı və xammal alışının təmərküzləşməsini təmin edir. İştirakçıları bilavasitə bazarda mübarizə aparmaq imkanlarından məhrum etməklə sindikat onları bir-birini istehsal sahəsində üstələməyə sövq edir. Bu isə son nəticədə müəyyən vaxtdan sonra sindikat iştirakçılarının kvotaları ilə onların yeni güc nisbəti arasında ziddiyyətə səbəb olur ki, bu da mübarizənin kəskinləşməsinə gətirir və sindikatı daxildən partlada bilər.
Sindikat bazarı əmtəə qıtlığı vəziyyətində saxlamaq və qiymətləri şişirtmək məqsədilə satılan əmtəənin kəmiyyətini məhdudlaşdıra bilər. Buna misal «Prodast» sindikatı ola bilər: o, kvotaların yerinə
yetirilməməsinə görə mükafat verir və kvotadan artıq metal istehsal edənləri isə cərimə edirdi.
Trestlər daxilində mübarizə bir qədər fərqlidir. Trestlər birləşən irmalann hamısının öz ticarət və istehsal müstəqilliyini itirdiyi və vahid idarəetməyə tabe olduğu inhisar formasıdır. Birləşmə iştirakçıları trestin səhmdarlarına çevrildiklərindən onlar öz səhmlərini satmaq imkanına malikdirlər. Trestdə də səhmlərin nəzarət paketini əldə etmək, yəni trest üzərində « nəzarət* uğrunda mübarizə gedir. Trestlərdə idarə heyətində ən nüfuzlu vəzifələr, mənfəətin bölüşdürülməsi uğrunda mübarizə gedir. Belə ki, hərdən trestlərdə aparılan yenidən təşkillər yeni qrup ən iri səhmdarların hakim mövqeyi ələ keçirməsi və əvvəl rəhbərlikdə olan qrupun sıxış- dırılmasmdan başqa bir şey deyil.
Konsern müxtəlif istehsallı firmaların mülkiyyət birliyi və onların fəaliyyəti üzərində nəzarətlə səciyyələnən inhisarçı birləşmədir. Konserndə əsas mübarizə forması səhmlərin nəzarət paketinin və ən sərfəli firmalar üzərində nəzarətin ələ keçirilməsi, bu və ya digər sahələrdə təsir dairələri uğrunda gedən mübarizələrdir. Belə ki, trest və konsernlərdə rəqabət mübarizəsi kifayət qədər oxşardır.
Müəyyən məhsulların istehsalçı inhisarları və istehlakçı inhisarları arasında mübarizə olduqca kəskin şəkil ala bilir. Məsələn, istehsal vasitələri istehsalı sahəsində inhisarın yaranması istehlakçı trestlərdə satıcı inhisarçıya təzyiq göstərib, onu qiymətləri aşağı salmağa məcbur etmək məqsədilə müvafiq əmtəələrin alışını məhdudlaşdırmaq meyli yaradır. Bu mümkün olmayanda istehlakçı trestlər Özləri müvafiq istehsal vasitələrinin istehsalına başlaya bilərlər — öncə öz ehtiyaclarını ödəmək üçün, sonra isə hərdən də bazarda satmaq üçün Ford poladın qiymətinin həddən artıq artırılması ilə üzləşdikdə, poladəritmə şirkətləri ilə mübarizəyə başladı və öz poladəritmə zavodunu tikdirdi; həmin zavod poladəritmə müəssisələri arasında 11-ci yeri tuturdu. Beləliklə, istehlakçı inhisarların müqaviməti və təzyiqi istehsalçı inhisarların qiymət müəyyənləşdirilməsindəki özbaşınalığını məhdudlaşdıra bilir. Bəzi hallarda inhisarçı qiymətlərə substitutlar və ya əvəzləyici əmtəələrin inhisar obyekti olan əmtəələrlə rəqabət mübarizəsi daha səmərəli təsir göstərir. Məsələn, yanacağa olan ehtiyac kömür, neft, elektrik enerjisi, qaz və sairlə ödənilə bilər. Yanacaq növlərindən hər hansı biri inhisar obyekti olursa və qiyməti artırmağa başlayırsa, digəryanacaq növləri tərəfindən rəqabət güclənir. Eyni qaydada müxtəlif tikinti materialları (dəmir, daş və s.), əlvan metallar (mis və aliminium), nəqliyyat növləri (tramvay, avtobus, metro, dəmir yolu, avtomobil, təyyarə və s.) və s. biri-biri ilə rəqabət apara bilir. Buna görə də həmin tələbatı ödəyən əmtəələrdən birinin və ya bir qisminin inhisarlaşması müvafiq inhisarlaşmamış əmtəələrin onlarla rəqabətini kəskinləşdirir. Rəqabət mübarizəsinin mühüm forması istehlakçının alıcılıq qabiliyyəti uğrunda və ya Amerika ədəbiyyatlarında deyildiyi kimi, «istehlakçı dolları» uğrunda mübarizədir. Bu mübarizənin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, o, müxtəlif tələbatları ödəyən inhisarlar tərəfindən biri-birinə qarşı aparılır. Bu başqa növ istehlakları alıcı büdcəsindən sıxışdırıb çıxartmaqdır. Əhalinin alıcılıq qabiliyyəti hər bir müəyyən anda müəyyən bir kəmiyyət olduğundan bu və ya digər istehlak növünün əhəmiyyətli dərəcədə artırılması yalnız hər hansı başqa əmtəələrin istehlakının azaldılması hesabına mümkündür. Buna görə də, hər bir inhisar başqa sahələrdə istehsal olunan əmtəələri alıcı büdcəsindən sıxışdırıb çıxartmaq yolu ilə satışını genişləndirməkdə maraqlıdır. Məsələn, mebel və digər məişət əşyaları istehsal edən inhisarlar reklam, kreditə satma yolu ilə alıcılara daha çox öz mallarından sırımağa çalışırlar. Lakin paltar, ayaqqabı, saat, velosiped, maşın və s. istehsal edən inhisarlar da eyni metodlarla həmin nəticəyə nail olmağa çalışırlar. Beləliklə, istehlakçının alıcılıq qabiliyyəti uğrunda mübarizə gedir.
İnhisarların rəqabət mübarizəsi aparmaq metodları və vasitələri aşağıdakılardır:
xammaldan, materialdan məhrum etmək - kartelə daxil olmağa məcburetmənin ən mühüm fəndlərindən biridir;
«alyanslar*, yəni sahibkarların fəhlə ittifaqları ilə razılaşmaları yolu ilə iş qüvvəsindən məhrum etmək;
yük gətirilməsindən məhrum etmək;
satışdan məhrum etmək;
ticarət əlaqələrinin yalnız kartellərlə aparılması haqqında alıcı ilə razılaşma;
kreditdən məhrumetmə, baykot elan edilməsi. Bura rəqib müəssisələrinin yerləşdiyi torpaq sahələrinin alınmasını, aksiyaların, patentlərin alınmasını, lazımi adamlara rüşvət verilməsini, dövlət orqanları vasitəsilə təzyiq göstərilməsini və s. aid etmək olar.
Müxtəlif kəşf, ixtira və texniki təkmilləşdirmələrə patentlərin ələ keçirilməsi həm sahədaxili, həm də sahələrarası rəqabətdə geniş istifadə olunur. Patentləri ələ keçirməklə inhisar başqa sahələrdən buraya can atan inhisarları «öz» sahəsinə buraxmamağa çalışır. İnhisarlar rəqiblərinə qarşı avadanlıq istehsalını öz əllərinə keçirmək yolu ilə mübarizə aparırlar. Rəqabət mübarizəsi vasitəsi kimi diversifikasiya, istehsalın kombinə edilməsindən istifadə olunur. Diversifikasiya bir sahə inhisarının başqa istehsal sahələrinə nüfuz edib oradan rəqibləri sıxışdırıb çıxartmasıdır.
Son zamanlar elmi-texniki inqilab tamamilə əks meyl - iri müəssisələrin parçalanması meylini, texniki cəhətdən qabaqcıl xırda və orta müəssisələrin rolunun artmasını doğurmuşdur. Bir sıra inkişaf etmiş ölkələrdə bütün təsərrüfat təşkilatlarının 70-80%-ni onlar təşkil edir.
ölkəmizdə totalitar dövlət iqtisadiyyatının dağılması tam inhisarçılığm bütün növlərinin sındırılmasını nəzərdə tutur.
İnhisarların yaranması onların öz məhsullarına yüksək inhisarçı qiymətlər və aldıqları məhsullara aşağı inhisarçı qiymətlər (məsələn, xammal və s.) müəyyənləşdirmək hesabına iqtisadi xeyir götürməklə şərtlənir.