Multi DƏrmanlara qarşi rezistent vəRƏm barəDƏ kurs dünya Tibb Birliyi



Yüklə 0.56 Mb.
PDF просмотр
səhifə1/25
tarix15.03.2017
ölçüsü0.56 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   25

MULTİ DƏRMANLARA QARŞI REZİSTENT VƏRƏM BARƏDƏ KURS
© Dünya Tibb Birliyi  
Dünya Tibb Birliyi (WMA) təxminən 7 milyon müxtəlif ixtisaslı həkimləri təmsil edən beynəlxalq təşkilatdır. O, 18 Sentyabr 1947-ci ildə Parisdə WMA-
nin Birinci Ümumi Şurasında 27 müxtəlif ölkələrdən olan həkimlərin görüşü zamanı yaranıb.  Bu təşkilat həkimlərin müstəqilliyini təmin etmək və bütün 
insanlara hər zaman tibb qulluğunun mümkün olan ən yüksək standartlarına, etik normalarına, təhsil və sağlamlıqla bağlı insan hüquqlarına uyğun işləmək 
üçün yaradılıb. Bütün dünya üzrə Tibb Birliklər WMA-ə daimi üzvlər kimi daxildirlər. Ayrıca həkimlər üçün isə WMA Assosiyasiya Üzvliyini təklif edir. 
WMA  öz üzvlərin sərbəst məlumat almaları və faydalı fəaliyyətləri üçün forum təchiz edir. Bu forum tibb etikasının ən yüksək standartlar və professional 
qabiliyyət üzrə razılığa nail olmaq, bütün dünyada həkimlərin professional azadlığını irəli sürmək və həkim sənətin Qayğı, Etika və Elm kimi ənənələrinin 
saxlanmasına kömək edir.  Bu nadir əməkdaşlıq xəstələr üçün sağlam mühitdə yüksək dərəcəli humanitar yardıma nail olmağa kömək edir, bütün dünyada 
insanların həyat keyfiyyətini artırır.
World Medical Association
13, Chemin du Levant  - 01212 Ferney-Voltaire, France
Tel.: + 33 450 40 75 75  •  Fax: + 33 450 40 59 37
e-mail: wma@wma.net
www.wma.net
İmtina
Bu nəşrdə əksini tapan məlumatların təsdiqlənməsi üçün Dünya Tibb Birliyi, Peşəkar İnkişaf Fondu və Norveç Tibb Birliyi bütün lazımi tədbirləri görüb. 
Lakin, bu kurs nə xüsusi, nə də nəzərdə tutulan təminatla keçirilir. Materialların istifadəsi və interpritasiyası oxucunun məsuliyyəti altındadır. Dünya Tibb 
Birliyi, Peşəkar İnkişaf Fondu və Norveç Tibb Birliyi bu kursun istifadəsindən yaranan ziyana görə heç bir halda məsuliyyət daşımayacaq. 
MDR Vərəmin inkişafı ilə bağlı tədqiqatlar və təcrübələrə gəlincə onu deyə bilərik ki, ÜST bununla bağlı təlimatlarını yeniləyəcək. Biz çalışarık ki, bütün bu 
dəyişiklikləri kursa daxil edək, lakin bütün hallarda təlimatların son variantını əldə etmək üçün ÜST-nın saytına daxil ola bilərsiniz. 
Təşəkkür:
Dünya Tibb Birliyi aşağıda adları qeyd edilən şəxslərə əməkdaşlığa görə öz dərin minnətdarlığını bildirir: 
Eli Lilly – məhdudiyyətsiz təhsil qrantı və Vərəmə qarşı mübarizədə QHT-nın əməkdaşlığı üçün yorulmaq bilmədən göstərdiyi səylərə görə.
Üzvlərin dəstəyi  
Peşəkar İnkişaf Fondu (FPD) Cənubi Afrika Tibb Birliyinin (SAMA) təhsil     bölməsi 
Norveç Tibb Birliyi və onun öyrədici platformasına – bu kursun onlayn formatına çevrilməsi və onlayn mövcudluğuna görə 
Almaniya Tibb Birliyinə  bu WMA layihəsinin koordinasiyasına görə  
Məşləhət Komitəsinin könüllü dəstəyi
Dr Oumou Bah-Sow, QİÇS, Vərəm və Malyariya üzrə İş Bölməsinin Vərəm Sahəsi (ATM) Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının Afrika üçün Regional Ofisi 
(ÜST/AFRO), Zimbabve
Dr. Liu Jianjun, Vərəmə Nəzarət və Qarşısının alınması üzrə Milli Mərkəz, Çin 
Dr. Yao Hongyan, Vərəmə Nəzarət və Qarşısının alınması üzrə Milli Mərkəz, Çin 
Dr. John Sbarbaro, Kolorado Universiteti, ABŞ 
Prof. Mohammad Reza Masjedi, Vərəm və Ağciyər Xəstəlikləri üzrə Milli Elmi-Tədqiqat İnstitutu, Iran 
Mr. Bjorn Hoftvedt, Norveç Tibb Birliyi, Norveç 
Dr. Vaira Leimane, MDR Vərəm üzrə Təkmilləşdirmə Kursları Mərkəzi, Latviya 
Dr. Jose Caminero Luna, Konsultant – IUATLD, İspanya 
Dr. Thelma Tupasi, Tropik Xəstəliklər Fondu, Inc, Filippin
Bu proqramın hazırlanmasında sərf etdikləri əməyə görə 
Dr. Karin Weyer, Tibbi Tədqiqat Şurası, Cənubi Afrika, mükəmməl müəlliflik bacarığına görə 
Dr. Hernan Reyes, İsveçrə, Vərəm və Həbsxanalar bölməsində göstərdiyi əməkdaşlığa görə
Dr. Patrizia Carlevaro, İsveçrə, Beynəlxalq QHT-birliyinin  MDR Vərəmə dair işlərin əlaqələndirilməsi, səylərin göstərilməsi və aparılmasına görə 
Peşəkar İnkişaf Fondu, Cənubi Afrika: 
Dr. Elmie Castleman 
Mrs. Ronel Chickory 
Ms. Helga Swart 
Prof. Pierre JT de Villiers -Stellenbosch Universiteti Peşəkar İnkişaf Fondu adından 
Ms. Karoline Borgen, bu məlumatların internetdə yerləşdirilməsinə görə
Mr. Bjorn Hoftvedt, əlyazmaları redaktə etməyə görə 
Dr. Terje Vigen, Norveç, Norveç Tibb Birliyindən alınan mənbələri yerləşdirdiyinə görə
Dr. Ramin Pasa Parsi, Almaniya,  WMA – layihəsinin koordinasiyasına görə 
Dr. Delon Human, İsveçrə, Layihənin başlanması üçün 
Dr. Michael L. Rich, Səhiyyə Partnyorları Ruanda, 2008-ci ildə kursun yeniləndirilməsi üçün 
Mrs. Minda Nicolas, Səhiyyə Partnyorları Ruanda, 2008-ci ildə kursun yeniləndırılməsi üçün 
Design: HELP Design Group
Bütün hüquqlar, həmçinin başqa dillərə tərcümələr, qorunur. 
Dünya Tibb Birliyi tərəfindən yazılı icazəsi olmadan bu nəşrin heç bir hissəsi və ya şəkilləri yenidən çap və ya hər hansı bir şəkildə istifadə olunması, bərpa 
sistemində saxlanması, hər hansı bir formada köçürülməsi qadağandır. Qısa hissələr (300 sözə qədər) isə yalnız mənbənin qeyd olunması şərti ilə icazəsiz çap 
oluna bilər. 
Copy right  2008 The World Medical Association (Dünya Tibb Birliyi), 13, Chemin du Levant, 01212 Ferney-Voltaire, France. 

Dünya Tibb Birliyi
Lilly MDR-Vərəm Birliyinin dəstəyi ilə
Kurs
qarşı rez stent 
Mult  dərmanlara 
vərəm barədə 

G r ş
Bölmə 1 - MDR-VƏRƏMIN STRATEGİYALARI
 
   
 
 
 
 
 
Öyrənmə məqsədləri
Giriş
MDR-VƏRƏMIN yaranması
MDR-Vərəmin qarşısının alınmasında DOTS strategiyası əsasdır
   Birinci sıra vərəm dərmanları ilə müalicənin qeyri-müvafiq olmasının səbəbləri 
   İlkin və ikincili MDR-Vərəm 
MDR-Vərəmin müalicəsi
   MDR-Vərəm müalicəsinə yanaşma
   MDR-Vərəm müalicəsinin hissələri 
   MDR-Vərəm proqramının tələbləri 
 
Biliklərinizin qiymətləndirməsi üçün Suallar və Çalışmalar
Bölmə 2 - MDR-Vərəm ep dem olog yası
Öyrənmə məqsədləri
Giriş
Epidemioloji təriflər
Qlobal MDR-Vərəm problemin həcmi
MDR-Vərəm risk amilləri
Biliklərinizin qiymətləndirməsi üçün Suallar və Çalışmalar
Bölmə 3 - Xəstəl k hallarının aşkarlanma strateg yaları və tər flər
Öyrənmə məqsədləri
Giriş
MDR-Vərəm üçün risk qrupları
Xəstəlik hallarının aşkarlanma strategiyaları
  DHT-in tətbiq edilməyən proqramlar üçün strategiyalar
  DHT-in tətbiq edildiyi proqramlar üçün strategiyalar
MDR-Vərəm üçün xəstəlik hallarının tərifləri 
  Xəstəlik hallarının tərifləri nə üçün istifadə olunur?
  Təriflər
  Kohort analizlər üçün xəstəlik hallarının qeydiyyatı
Biliklərinizin qiymətləndirməsi üçün Suallar və Çalışmalar
Bölmə 4 - MDR-Vərəm d aqnozu
Öyrənmə məqsədləri
Giriş
MDR-Vərəmin əlamətləri
Xəstənin MDR-Vərəmə görə yoxlanması
  Tibbi anamnez
  Fiziki müayinə
MDR-Vərəmin laboratoriya diaqnozu
  Mikroskopiya
  Kultura
  M. tuberculosis-in müəyyənləşdirilməsis
  Dərmana həssaslıq testi
  DHT-nin məhdudiyyətləri
MDR-Vərəm proqramlarda laboratoriya xidmətlərinin rolu
Biliklərinizin qiymətləndirməsi üçün Suallar və Çalışmalar
M
əzm
un
6
8
9
9
10
15
16
17
17
19
24
27
29
30
30
32
35
36
38
39
39
41
41
42
44
44
45
46
48
50
51
51
52
53
53
54
55
57
59
59
61
62
64
7
28
37
49

M
əzm
un
Bölmə 5 - MDR-Vərəm n müal cə strateg yaları
Öyrənmə məqsədləri
Giriş
MDR-Vərəm üçün müvafiq dərmanlar
Dərmanlar və rejimlər üçün standard kodlar
Müalicə strategiyaları
Müxtəlif müalicə strategiyaları arasında seçim
Biliklərinizin qiymətləndirməsi üçün Suallar və Çalışmalar
Bölmə 6 - MDR-Vərəm müal cə rej mlər n n planlaşdırılması
Öyrənmə məqsədləri
Giriş
Müalicə rejimlərinin planlaşdırılması
  Əsas prinsiplər
  Dərman seçimi və rejimin planlaşdırılması
  Standartlaşdırılmış müalicə rejimləri
  Empirik müalicə rejimləri
  Fərdi müalicə rejimləri
  İnyeksion dərman vasitəsinin istifadə müddəti
  Müalicənin müddəti
Proqramlı müalicə strategiyasının planlaşdırılması
Ekstrapulmonar MDR-Vərəmin müalicəsi
XDR-Vərəmin müalicəsi
Biliklərinizin qiymətləndirməsi üçün Suallar və Çalışmalar
Bölmə 7 - Əlavə Dərmanlar Və Köməkç  Müal cələr
Öyrənmə məqsədləri
Giriş
Əlavə dərmanlar və köməkçi müalicələr
Cərrahiyyə
Biliklərinizin qiymətləndirməsi üçün Suallar və Çalışmalar
Bölmə 8 - Dərmanların əlavə təs rlər
Öyrənmə məqsədləri
Giriş
Ən çox rast gəlinən dərman əlavə təsirləri
Dərmanların əlavə təsirlərinə nəzarət
Dərmanların əlavə təsirlərinin idarəedilməsi
Biliklərinizin qiymətləndirməsi üçün Suallar və Çalışmalar
Bölmə 9 - Xüsus  s tuas yalar
Öyrənmə məqsədləri
Giriş
Peroral kontraseptivlərin istifadəsi
Hamiləlik
Ana südü ilə qidalanma
Uşaqlar
Şəkərli diabet
Böyrək çatışmazlığı
Qara ciyər xəstəlikləri
Tutmalar
Narkomaniya
Ruhi xəstələr
MDR-Vərəm müalicəsinin uğursuzluqları
  Uğursuz MDR-Vərəm müalicəsinə şübhəli xəstələr
  Aşkar uğursuz MDR-Vərəm müalicəsi olan xəstələr
  Müvəqqəti olaraq dayandırılmış terapiya
  Palliativ/əvəzedici terapiya
Biliklərinizin qiymətləndirməsi üçün Suallar və Çalışmalar
66
67
67
71
72
73
74
76
77
77
77
78
81
81
82
83
84
94
86
86
88
90
91
91
92
95
97
98
98
100
101
108
109
111
111
111
113
113
117
118
119
120
121
121
122
122
123
123
124
126
65
75
89
96
109

Bölmə 10 - MDR-Vərəm və HİV
Öyrənmə məqsədləri
Giriş
HİV-lə əlaqədar MDR-Vərəmin kliniki təsviri
HİV ilə əlaqədar MDR-Vərəmin diaqnostikası
MDR-Vərəmin müalicəsi
Antiretroviral müalicə
   Antiretroviral müalicənin məqsədləri
   MDR-Vərəmli boyüklərdə ART-nin başlanmasının seçimi
   HİV infeksiyası olan uşaqlarda yanaşı MDR-Vərəm
Opportunistik infeksiyaların profilaktikası
İmmunoloji yenidənqurma sindromu
Xəstəyə nəzarət
Dərmanların əlavə təsirlərin idarəedilməsi
Biliklərinizin qiymətləndirməsi üçün Suallar və Çalışmalar
Bölmə 11 - MDR-Vərəm xəstələr nə nəzarət və nət cələr n q ymətlənd r lməs
Öyrənmə məqsədləri
Giriş
Xəstənin maarifləndirilməsi və məsləhətin verilməsi
Müalicəyə riayət edilməsi
  Birbaşa müşahidə altında müalicə (DOT)
  Məxfiliyi saxlamaq
  İctimai və emosional dəstək
Yarımçıq müalicənin idarəedilməsi
Müalicəni tamamlayan xəstələrin izlənilməsi
MDR-Vərəmə dair sənədləşmə
Bakterioloji araşdırılmalar
  Sınaqların intervalları
  Konversiyanın tərifi
Radiologiya
MDR-Vərəm proqramlarında müalicə nəticələrinin tərifləri
Müalicə nəticələrin kohort analizləri
Biliklərinizin qiymətləndirməsi üçün Suallar və Çalışmalar
Bölmə 12 - Qeyd yyat və hesabat
Öyrənmə məqsədləri
Giriş
MDR-Vərəm formaları/qeydiyyat jurnalları və məlumatın ötürülməsi
  Müalicə kartı
  MDR-Vərəm üzrə qeydiyyat jurnalı
  Request for sputum examination
  Bəlğəmin yoxlanması üçün müraciət
  MDR-Vərəm aşkarlanma halların rüblük hesabatı
  6-aylıq müvəqqəti nəticələrin ilkin qiymətləndirmə forması
  MDR-Vərəm hallarının müalicə nəticələrin illik hesabatı
  Xəstənin şəxsi kartı
Kompüterləşdirilmiş sistemlər
Biliklərinizin qiymətləndirməsi üçün Suallar və Çalışmalar
M
əzm
un
128
129
129
129
130
130
131
131
133
134
135
135
136
138
140
141
141
142
142
143
143
144
145
145
146
146
146
147
147
148
150
152
153
153
153
155
156
156
156
157
157
157
157
158
127
139
151

Bölmə 13 - MDR-Vərəmlə təmas halları
Öyrənmə məqsədləri
Giriş
MDR-Vərəmlə təmas riskinin qiymətləndirilməsi
  İnfeksiya mənbəyinin kontagiozluğu
  MDR-Vərəmlə təmasda zaman və məkan amilləri
  Təmas tarixçəsi
Vaksinasiya
MDR-Vərəmli xəstələrin asimptomatik təmas hallarının idarəedilməsi
MDR-Vərəmli xəstələrin simptomatik təmas hallarının idarəedilməsi
  Böyüklərdə təmas halları
  Uşaqlarda təmas halları
Biliklərinizin qiymətləndirməsi üçün Suallar və Çalışmalar
Bölmə 14 - İnfeks yaya nəzarət
Öyrənmə məqsədləri
Giriş
İnfeksiyaya nəzarətin prioritetləri
İnzibati nəzarətlər
Mühitə aid olan nəzarətlər
  Ümumi fikirlər
  Təbii ventilyasiya
Fərdi respirator müdafiə
  Cərrahi maskalar
  Respiratorlar
Xüsusi sahələr və prosedurlar
  Radiologiya
  Gözləmə sahələri
  Bəlğəm numünələrin yığılması və öskürəkgətirici prosedurlar
  Cərrahi və autopsiya otaqları
  İntensiv terapiya sahələri
Biliklərinizin qiymətləndirməsi üçün Suallar və Çalışmalar
 Bölmə 15 - Həbsxanalarda Vərəm və MDR Vərəm
Öyrənmə məqsədləri
Giriş
  Nə üçün həbsxanalar?
  Bu yalnız məhkumlar barədə deyil…!
  Vərəm həbsxana şəraitində xüsusi çətinliklə aradan qaldırılır
   Ümumi şərhlər.
“Həbsxanalar vərəmli xəstələr üçün münasib deyil”
  Həbsxanalar və vərəm
  Həbsxanalar vərəmi qəbul edir
  Həbsxanalar Vərəmi konsentrasiyalaşdırır
  Həbsxanalar vərəmi disseminasiya edir
  Həbsxanalar Vərəmi ağırlaşdırır
  Həbsxanalar Vərəmi ixrac edir
“Həbsxanalar vərəmli xəstələr üçün münasib deyil”
  Həbsxanaların qapalı (və məcburi) bir mühit olması ilə bağlı meydana çıxan problemlər
  Məhkumların özləri ilə bağlı problemlər
  Həbsxanalarda rast gəlinən spesifik tibbi problemlər (MDR və HİV)
  Həbsxanalardakı səhiyyə ilə bağlı sosial problemlər və mənbələrin lokalizasiyası
Nəticədə
Biliklərinizin qiymətləndirməsi üçün Suallar və Çalışmalar
İst nad ed lən mənbələr
M
əzm
un
160
161
161
161
162
162
162
163
164
164
164
166
168
169
169
170
172
172
174
178
178
179
180
180
180
181
181
181
182
184
185
186
186
187
188
189
189
189
190
191
191
193
194
195
197
204
205
206
207
211
159
167
183

Səhifə 6   •  Multi Dərmanlara Rezistent Vərəm (MDR-Vərəm) üzrə kurs
G r ş
Vərəmə nəzarət üçün hal-hazırda genişləndirilmiş Birbaşa Müşahidə 
Altında Qısamüddətli Müalicə Kursu (DOTS) proqramlarına inteqrasiya 
edilmiş multi dərmanlara qarşı rezistent vərəmin (MDR-Vərəm) müalicəsi 
indi Vərəmlə mübarizənin beynəlxalq standartlara uyğun önəmli 
komponenti kimi qəbul edilir. Lakin, DOTS-dan fərqli olaraq, MDR 
Vərəmin müalicəsi ekspertizalar və resurslar tələb etdiyindən müəyyən 
qədər mürəkkəb və bahalı hesab edilir. Bu kurs genişləndirilmiş DOTS 
prinsipləri əsasında MDR-Vərəmli xəstələrin idarəolunmasına cəlb 
olunmuş tibb işçiləri üçün nəzərdə tutulmuşdur. 
Kurs Vərəmin ötürülməsi, patogenezi və Vərəmə nəzarət üçün beynəlxalq 
DOTS strategiyası ilə bağlı əsas biliklərin olması məqsədəuyğun hesab 
edir. Bu kursun məqsədi müxtəlif coğrafi, iqtisadi və sosial şəraitlərdə 
mövcud olan MDR Vərəmin müasir standartlara uyğun diaqnozu və 
kliniki baxımdan idarəedilməsi üçün müasir tibbi işçilərin biliklərinin 
artırılmasına kömək  etmək, onların bu sahədə üzləşdikləri çətinlikləri 
aradan qaldırmaqdır. 
MDR-Vərəmin müalicəsi proqramlaşdırılmış fəaliyyət və xəstələrin 
müalicəsi Milli Vərəmə Nəzarət Proqramlarının rəhbərliyi altında həyata 
keçirilməli olduğundan, kurs müvafiq beynəlxalq siyasi göstərişlərə tanışlıq 
üçün elektron linklərlə təmin edilmişdir.

Multi dərmanlara qarşı rezistent vərəm barədə Kurs   •   Səhifə 7
MDR-VƏRƏMIN STRATEGİYALARI
Bölmə 1

Səhifə 8   •   Multi Dərmanlara Rezistent Vərəm (MDR-Vərəm) üzrə kurs
1  Öyrənmə məqsədlər
Bu bölməni bitirdikdən sonra siz:
•  MDR-Vərəmin  qarşısını  almaqda  DOTS  strategiyasının  əsas  olduğunu 
anlayacaksınız
•  MDR-Vərəmin  mikrob,  kliniki  və  proqram  səbəblərini  aydınlaşdıra 
biləcəksiniz
•  MDR-Vərəmin yaranmasında kliniki təcrübəni təsvir edə biləcəksiniz
•  MDR-Vərəmin idarə olunmasına proqramlı yanaşmanı anlayacaqsınız 
•  MDR-Vərəmin  strategiyalarının  müxtəlif  komponentlərini  təsvir  edə 
biləcəksiniz 
Bölmə 1
MDR-VƏRƏMIN STRATEGİYALARI

Bölmə 1  
MDR-VƏRƏMIN STRATEGİYALARI
  •   Səhifə 9
2  G r ş
Vərəm əleyhinə dərmanlar iki tərəfli effektə malikdir – bir tərəfdən, onlar vərəm (V) çöplərini məhv edirlər, o 
biri tərəfdən isə, əsl rezistent olan çöpləri seçirlər. Bu yolla ştammlar bir neçə amillərə qarşı rezistent ola bilir və xəstələr 
əlavə rezistentliyə nail olmağa daha həsas olurlar. Bu nadir halın ən ağır ictimai sağlamlıq nümunələrindən biri dünya 
səviyyəsində olan fövqəladə hal alan multi dərmanlara qarşı rezistent olan Vərəmdir (MDR-Vərəmin). MDR-Vərəmin 
izoniazid və rifampisinə 
(iki ən güclü birinci sıra vərəm əleyhinə dərman vasitəsi) qarşı rezistent və başqa birinci sıra 
vərəm əleyhinə dərmanlara rezistent olması ya da olmaması kimi təsvir olunur. Hər hansı bir florxinolonlara və inyeksion 
olan dərmanların (amikasin, kapreomisin və kanamisin) üçündən birinə qarşı rezistent MDR-Vərəm yüksək dərəcədə 
rezistent vərəm (XDR Vərəm) kimi müəyyən edilir və bu növ vərəmin yayılması təhlükəni daha da artırır.   
3  MDR-VƏRƏMIN yaranması
Sual
MDR-Vərəmin yaranmasına səbəb olan əsas amillər hansılardır ? 
a.  Davam edən bakterial mutasiya
b.  Təbii olaraq əmələ gələn dərmanlara rezistent mutantların selektiv təzyiqi
c.  Priventiv müalicə 
d.  Vərəm kavernalarında dərmanların fəaliyyətsiz mübadiləsi
e.  Effektiv olmayan makrofaqların fəaliyyəti
f.  Müalicənin yarımçıq kəsilməsi
 
Cavab
Düzgün cavablar  a) və f )-dir
MDR-Vərəmin yaranmasına səbəb olan amillər aşağıdakılardır:
•  Vərəm əleyhinə dərmanlarla həssas bakteriyaların məhv edilməsi nəticəsində, bakterial populyasiyada 
rezistent mutantların seçilməsi.
•  Birbaşa və birbaşa olmayan monoterapiya kimi qeyri-müvafiq müalicə.
•  Mycobacterium tuberculosis spontan, asta sürətlə, lakin davamlı mutasiya və rezistent mutant 
mikroorqanizmləri yaratmaq qabiliyyətinə malikdir.
•  İlkin Vərəm üçün müalicənin tam kursunun uğursuzluğu.
Vərəmdə dərmana rezistentlik bakterial populyasiyada həssas bakteriyaların vərəm əleyhinə dərmanlarla məhv 
edilməsi ilə, rezistent mutantların seçilməsi nəticəsində əmələ gəlir. Bu məsələ qeyri-müvafiq müalicə olan birbaşa və ya 
birbaşa olmayan monoterapiya, yəni vərəm əleyhinə bir dərman və ya bir neçə suboptimal konsentrasiyalı dərmanları 
qəbul etməklə daha da ağırlaşır. Həssas bakteriyalar məhv olur və rezistent mutant bakteriyalar çoxalmağa başlayırlar. 
Mycobacterium tuberculosis spontan, asta sürətlə, lakin davamlı mutasiya və rezistent mutant mikroorqanizmləri 
yaratmaq qabiliyyətinə malikdir. Bu təbii fenomen genetikdir və dərmandan dərmana dəyişir. Bu fərdi birinci sıra 
vərəm əleyhinə dərmanların spontan rezistentlik ehtimalı aşağıdakı kimidir:
•  Isoniazid: 
hər 10
6
 hüceyrə bölgüsü üçün 1 
•  Rifampicin:
 hər 10
9
 hüceyrə bölgüsü üçün 1
•  Streptomycin:
 hər 10
6
 hüceyrə bölgüsü üçün 1 
•  Ethambutol:
 hər 10
5
 hüceyrə bölgüsü üçün 1
•  Pyrazinamide:
 hər 10
5
 hüceyrə bölgüsü üçün 1 
Adətən, müxtəlif dərmanlara rezistentlik xromosomda bir-biri ilə əlaqəsi olmayan yerlərdə yerləşir; ona görə 
də multi dərmanlara rezistentliyin spontan olaraq əmələ gəlməsi nadir haldır. Məsələn, izoniazid-ə  rezistentliklə 
nəticələnən  mutasiya  ehtimalı  10-
6
    və  rifampisin  üçün  isə  10-
9
    -dur.  İzoniazid  və  rifampisinə  qarşı  spontan 
rezistentlik iki ehtimalın nəticəsində ola bilər, yəni 10-
15
. Rezistent mutant bakteriyaların təbii yolla əmələ gəlmə 
ehtimalı  çox  az  olduğuna  görə,  MDR-Vərəm  ştammlarının  əmələ  gəlməsi  üçün  çoxlu  miqdarda  bakteriyaya 
(məsələn, ağ ciyər kavernalarında) ehtiyac var. 

Səhifə 10   •  Multi Dərmanlara Rezistent Vərəm (MDR-Vərəm) üzrə kurs
Mycobacterium
tuberculosis
Xəstəliklərə Nəzarət və Prevensiya Mərkəzləri
MDR-Vərəm  vərəm  olmayan  mikobakteriyaların  (VOM)  törətdiyi  kimi  bir  xəstəlik  deyil.    VOM-lar  da 
həm izoniazidə,  həm də rifampisinə qarşı rezistentdirlər, lakin onları MDR-Vərəmlə qarışdırmaq lazım deyil. Bu 
təlim kursu VOM ilə törədilmiş xəstəlik üçün yox, yalnız MDR-Vərəmin idarə olması üçün müvafiqdir. VOM 
ilə törədilmiş xəstəliyi müəyyən etmək üçün kulturanı spesifik identifikasiyadan keçirmək lazımdır. VOM çox 
vaxt bəlğəmdə kontaminantlar kimi müşahidə olunur və yalnız bir neçə bakterioloji, radioloji və klinik meyarlara 
cavab verdikdə kliniki əhəmiyyət kəsb edir.  
4  MDR-Vərəm n qarşısının alınmasında DOTS strateg yası əsasdır 
Sual:
Aşağıdakılardan hansı MDR-Vərəmin idarə olunmasında DOT yanaşmasının əsası hesab oluna bilər?
a.  Xəstə özü qəbul etməsi üçün aylıq dərmanla təmin edilir
b.  Tibb işçisi xəstənin müalicə qeydiyyatını tamamlayır
c.  Tibb işçisi dərman qutusunda qalan həbləri sayır
d.  Tibb işçisi qəbul edilən dərmanın dozasının miqdarını hesablayır 
e.  Xəstə dərmanı udarkən nəzərət altında olur
Cavab: 
Düzgün cavab (e) -dir :
Başqa alternativ cavablarda dərmanın qəbulu birbaşa nəzarət altında deyil və xəstələr çox vaxt xoşagəlməz 
əlavə təsirlərə görə dərmanı qəbul etməkdən imtina edirlər

Bölmə 1  
MDR-VƏRƏMIN STRATEGİYALARI
  •   Səhifə 11
Yoluxucu  halların  diaqnostika  və  müalicəsi, 
zəruri idarəetmə vasitələrinin birləşdirilməsi əsasında 
vərəmə  nəzarət  üçün  lazım  olan  əsas  xidmətlər 
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı tərəfindən 1990-ci ilin 
əvvəllərində DOTS strategiyasında cəmləşdirilmiş və 
həmin vaxtdan etibarən vərəmə nəzarət üçün qlobal 
strategiya  kimi  təqdim  olunmuşdur.  Hal-hazırda 
DOTS strategiyası dünyanın 200-dən çox ölkələrində 
yerinə yetirilib. DOTS –u geniş surətdə tətbiq edən 
ölkələr  qısa  müddət  ərzində  Vərəmə  nəzarətdə  yaxşı 
nəticələrin  və  təkmilləşmələrin  şahidi  olmuşlar.  Bir 
çox  ölkələrin  DOTS  –un  əsaslarını  yerinə  yetirmək 
və özlərinin Vərəmə nəzarət strategiyalarını yoxlamaq 
və  ya  yeniləməyə  skeptizmlə  və  həvəssiz  şəkildə 
yanaşırdılar, lakin son 10 il ərzində DOTS proqramı 
ilə  davamlı  şəkildə  müsbət  nəticələr  əldə  edilmişdir 
(daha  ətraflı  məlumat  üçün  WHO  2008  Report 
on  Global  tuberculosis  control  bax).  Bu  vaxta  kimi, 
DOTS proqramı ilə davamlı şəkildə musbət nəticələrlə 
muqayisə  oluna  bilən  nəticələrə  malik  hec  bir 
strategiya  muəyyən  olunmayıb.  Növbəti  onilliyin  ən 
vacib bir məsələsi bugünkü nailiyyətləri nəzərə alaraq 
Vərəmin  nəzarətinə  dair  MDG  və  əlaqəli  olan  Stop 
Vərəm Tərəfdaşlığının məqsədlərinə nail olmaqdır. Bu 
məqsədlər ikinci Stop Vərəm üzrə Qlobal Plan (2006-
2015) –nın  kontekstinə uyğun strategiyanı tələb edir. 
Bu strategiya bugünkü nailiyyətlərinin saxlanmasına, 
əmələ  qələn    problemlərinin  effektiv  şəkildə  həll 
edilməsinə,  səhiyyə  sisteminin  güclənməsinə  dair 
aparılan  cəhdlərinin  dəstəklənməsinə,  yoxsulluq 
səviyyəsinin  azalmasına  və  insan  hüquqlarının 
qorunmasına imkan verməlidir.  Bu yeni strategiyanın 
adı Stop Vərəm Strategiyası-dır.
HELP Design Group
Sual
MDR-Vərəmin qarşısını almaq üçün DOTS Strategiyasının əsasları hansılardır?
a.  İnsan və maliyyə resurslarını artırmaq üçün davamlı siyasi  öhdəçilik
b.  Keyfiyyətli Vərəm bakterioskopiyasına malik olmaq
c.  Standart qısamüddətli kimyaterapiya
d.  Keyfiyyətli dərmanların fasiləsiz təchizatı
e.  Qeydiyyat və hesabat sistemi
f.  Tibb işçiləri tərəfindən evlərə təkrari vizitlər
g.  Ailə üzvlərinin davamlı olaraq məlumatlandırılması
Cavab
Düzgün cavablar (a), (b), (c) (d) və (e)-dir
•  Ev vizitləri DOTS Strategiyasına aid edilmir.
•  Xəstənin vəziyyəti ortadırsa onun ailəsinə məlumat vermək zəruri deyil.
•  Uğurlu proqram üçün siyasi və maliyyə dəstəyi əsas amillərdir 
Peru, Lima şəhərində Segio Bernales 
Xəstəxanasında dərmanların qəbuluna nəzarət

Səhifə 12   •  Multi Dərmanlara Rezistent Vərəm (MDR-Vərəm) üzrə kurs
2006-ci ildə qeyri-DOTS-da (sütunların bənövşəyi hissəsi) və DOTS-da (sütunların boz hissəsi) 
qeyd olunan təxmini xəstəlik hallarının proporsiyası.
Hər hissədə və ya hər sütunun içərisində və ya da üstündə göstərilən  rəgəmlər qeyd olunan 
xəstəlik hallarının (rəqəmlər minliklərlə göstərilib)   saylarıdır. DOTS proqramda qeyd olunan 
xəstəlik hallarının sayı sütunların boz hissələrində göstərilib. DOTS proqramına daxil olmayan 
xəstəlik hallarının sayı sütunlarının bənövşəyi hissələrində qeyd olunub.
Sual
MDR-Vərəmin qarşısını almaq üçün DOTS Strategiyasının beş əsas elementləri çox vacibdir. DOTS 
Strategiyasının beş əsas elementlərin siyahısı.
Cavab
1. 
İnsan və maliyyə resurslarının artırılması və Vərəmə nəzarətin milli ictimai səhiyyə sisteminin bir hissəsi 
kimi ümumilli prioritetə çevrilməsi üçün davamlı siyasi öhdəçilik.
2. 
Vərəm əlamətləri olan və ya skrininq nəticəsində vərəm olması müəyyənləşdirilən şəxslərin  aşkarlanma 
zamanı keyfiyyətli Vərəm bakterioskopiyasına malik olması
3. 
Birbaşa müşahidə altında müalicə alan və nəzarət edilən bütün vərəmli xəstələr üçün standartlaşdırılmış 
qısamüddətli kimyaterapiya.
4. 
Etibarlı dərman təchizatı və paylama sistemləri ilə keyfiyyətli dərmanların fasiləsiz təchizatı.
5. 
Hər bir xəstənin müalicə nəticələrinin və ümumilikdə vərəmə nəzarət proqramının fəaliyyətini 
qiymətləndirməyə imkan yaradan qeydiyyat və hesabat sistemi.
AFR
Afrika Bölgəsi
AMR
Amerika Bölgəsi
EMR
Şərqi Aralıq Bölgəsi
EUR
Avropa Bölgəsi
SEAR Cənub-Şərqi Bölgəsi
WPR
Qərbi Sakit okean Bölgəsi
Ü
ST 
B
ö
lg
ələ
r
(Mənbə:  Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı. ÜST Hesabatı 
2008: Qlobal Vərəmə nəzarət: araşdırma, planlaşdırma, 
maliyyələşdirmə. (WHO/HTM/TB/2008.393).
Cenevrə, İsveçrə: Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı; 2008).

Bölmə 1  
MDR-VƏRƏMIN STRATEGİYALARI
  •   Səhifə 13
DOTS strategiyası beş əsas hissədən ibarətdir :
Yaxşı Vərəmə nəzarətin əsası kimi DOTS strategiyasının beş əsas hissələrinin təfsilatlarını nəzərdən keçirmək 
dəyərlidir. (Bu həmin beş hissələr MDR-Vərəmin proqramlaşdırılmış nəzarətinə tətbiq oluna bilər – bu bölmənin 
5-ci Hissəsinə bax). 
•  İnsan və maliyyə resurslarının artırılması və Vərəmə nəzarətin milli ictimai səhiyyə sisteminin bir hissəsi 
kimi ümummilli prioritetə çevrilməsi üçün 
davamlı siyasi öhdəçilik.
•  Vərəm əlamətləri olan (ən vacib, iki həftədən çox davam edən öskürək) və ya skrininq nəticəsində Vərəm 
olması müəyyənləşdirilən şəxslərin aşkarlanma zamanı 
keyfiyyətli Vərəm bakterioskopiyasına malik 
olması.
 Ağ ciyər vərəmi şübhəsi olan xəstələrin ən effektiv skrininq üsulu olan yaxmaların mikroskopiyası 
infeksion  vərəmli  xəstələrin  aşkarlanmasında  əsas  rol  oynayır.  Mikroskopiyanın  nəticələrinə  dair 
məlumatların dərhal ötürülməsi  (24 – 48 saat ərzində) spesifik tələbdir. HİV-ə yoluxmuş şəxslər və 
infeksiya ilə təmasda olmuş uşaq  riskli qruplar arasında xəstəliyin aşkarlanması üçün kulturanın tətbiqi 
vacibdir,  MDR-Vərəmin  yüksək  olduğu  izdihamlı  yerlərdəki  şəxslər  üçün  isə  əlavə  olaraq  dərmana 
həssaslıq testinin tətbiqinə ehtiyac var. 
•  Birbaşa  müşahidə  altında  müalicə  alan  nəzarət  altında  olan  bütün  vərəmli  xəstələr  üçün 
standartlaşdırılmış  qısamüddətli  kimyaterapiya
.  Xəstəlik  hallarının  tam  şəkildə  idarə  olunması 
müxtəlif kateqoriyalı vərəm xəstələri üçün müvafiq müalicə rejimindən istifadə edərək texniki cəhətdən 
düzgün  müalicə  xidmətlərini  nəzərdə  tutur  (daha  ətraflı  məlumat  üçün  the  WHO  Treatment  of 
tuberculosis: guidelines for national programmes, 3
rd
 edition bax)
Birbaşa müşahidə altında müalicə xəstələrin müalicəyə tam əməl etmələrini və dərmana rezistentliyin 
qarşısını almaq üçün DOTS strategiyasının ən önəmli hissəsidir. 
Birbaşa  müşahidə  altında  müalicə  (DOT  –  müfəssəl  idarəetmə  strategiyası  olan  DOTS  –  la  səhv 
salınmamalıdır  -)  xəstə  həbləri  udarkən  müşahidəçinin  ehtiyaclara  uyğun  və  həssas  şəkildə  xəstəni 
izləməsi deməkdir. Beləliklə, vərəmli xəstənin düzgün dərmanları, düzgün dozalarla və düzgün vaxtda 
qəbul etməsi  təmin olunur. Praktikada bu, xəstəyə uyğun olan müalicə müşahidəsini tərtib edib, xəstənin 
onu bitirmək qabiliyyətində olması deməkdir. Müşahidəçi tibb işçisi və ya cəmiyyətin təlimləndirilmiş 
və nəzarət edilən bir üzvü ola bilər. Birbaşa müalicəyə nəzarətin xəstəyə uyğun olmasından və onun 
məxfiliyinin qorunmasından əmin olmaq vacibdir, yəni bu müalicə müsbət şəraitdə təşkil edilməlidir. 
Bu, vərəm əleyhinə dərmanların həmişə müalicənin müşahidəçisində olması və xəstəyə qəbul edilən 
vaxt verilməsi deməkdir.
DOT  xəstənin  müalicəyə  davam  etmək  hissini  artırmaq  və  adamların  müalicəsinin  arasını  kəsmək 
meylilliyin qarşısını almağa kömək edir, çünki bilmək olmur hansı xəstə tabe olacaq, hansı yox. DOT 
həmçinin tibb işçilərinin məsuliyyətli olmaqlarını təmin edir və dərmanlara qarşı resistentliyin əmələ 
qəlməsinin qarşısını alır.   
Nə zaman rifampisin qəbul olunursa dərman rezistentliyinin, MDR da daxil olarkən, qarşısını almaq 
üçün DOT istifadə etmək məsləhət görünür.
•  Etibarlı  dərman  almaq  və  yaymaq  sistemləri  ilə 
keyfiyyətli  dərmanların  fasiləsiz  təchizatı
.  Vərəm 
əleyhinə dərmanlar ən uyğun qiymətlərlə səhiyyə tərəfindən tapılır. Lakin ümumi səhiyyə xidmətləri 
üçün dərman anbarlarının planlaşdırılması və qorunub saxlanması təmin edilməlidir. Ancaq DOTS 
həyata keçən yerlərdə dərman anbarı planlaşdırılıb və qoruyub saxlanması üçün lazım olan məlumat, 
məsələn,  əvvəlki  illərdə  müxtəlif  müalicə  kateqoriyasında  xəstələrin  sayı,  istifadə  olunan    standart 
müalicə rejimi, və mövcüd olan və rezerv anbarın olması, dəqiq qeydiyyat və hesabat sistemi olmalıdır.   
•  Hər  xəstənin  müalicə  nəticələrini  və  bütün  Vərəm  nəzarət  proqramın  həyata  keçirilməsinin 
qiymətləndirilməsi qeydiyyat və hesabat sistemində mümkündir.
 Qeydiyyat və hesabat sistemi xəstədə 
xəstəliyinin gedişi və müalicənin nəticələri barədə, həmçinin bütün sistematik Vərəm nəzarət proqramın 
həyata keçirilməsinin qiymətləndirmək üçün istifadə olunur.  Sistem aşağıdıkılardan ibarətdir: 

Bütün bəlğəm verən xəstələr barədə məlumat toplayan Laboratoriya Qeydiyyat Kitabçası

Dərmanların müntəzəm qəbulu və bəlğəm müayinələrin monitorinqini əks etdirən Xəstənin Müalicə 
Kartları 

Müalicəni  başlayan  xəstələrin  və  onların  baxıma  görə  fərdi  və  ümumi  nailiyyətlərin  siyahısı  olan 
Vərəm Qeydiyyat Kitabçası 

Səhifə 14   •  Multi Dərmanlara Rezistent Vərəm (MDR-Vərəm) üzrə kurs
•  Hər  hansı  bir  yerdə  Vərəmə  nəzarət  fəaliyyətinin  yararlılığını  qiymətləndirmək  üçün 
Kohort 
müayinələrindən
  əsas  idarə  üsulu  kimi  istifadə  olunur.  Vərəm  xəstələrinin  kohortu  müəyyən  vaxtda 
qeydiyyatdan keçmiş xəstələrdən ibarətdir və kohort müayinələr sistematik monitorinq və müalicənin 
nəticələri  və  uğurları  barədə  spesifik  göstəricilər  əsasında  müəyyənləşir.  Müvəqqəti  icra  göstəriciləri 
üç aylıq bəlğəm dəyişikləri barədə məlumatlar, həm də üç aylıq və illik müalicə üğurunun səviyyəsinin 
vaxtında bilinməsi, səhiyyə xidmətlərinin uğurlarının dəqiq göstəriciləri və ya məsələni cözmək üçün tələb 
olunan fəaliyyətindən ibarətdir.
DOTS-un  qeydiyyat  və  hesabat  sistemi  müalicəsi  qənaətbəxş  olmayan  xəstələrin  müəyyənləşdirilməsi 
və həmçinin müəssisələrin, bölgələrin, rayonların, əyalətlərin və ya ölkələrin ümumi vəziyyətinin sürətli 
şəkildə qiymətləndirilməsi üçün fərdiləşdirilmiş izlənməsinə şərait yaradır. 
Səhiyyə sistemində DOTS xidmətlərinin keyfiyyətinə əmin olmaq üçün nəzarət və davamlı təlim lazımdır. 
Vərəmə nəzarət ictimai səhiyyə xidmətlərinin əsas hissəsi olduğu üçün bütün ilkin yardım göstərən tibb işçiləri 
DOTS strategiyası və Vərəmə effektiv nəzarət mexanizmləri barədə məlumat almalıdırlar. 
DOTS-dan daha geniş istifadə üçün özəl sektorda çalışan həkimlərin tam iştrakı tələb olunur.
Həkimlər DOTS-un həyata keçirilməsinə dəstək olaraq, Vərəmə nəzarət cəhdlərində tam tərəfdaş  olmalıdırlar. 
Tibb işçilərin vərəm xəstələri 
ilə klinikanın həyətində 
söhbət edərkən
Ağ Ciyər Sağlamlığı üzrə Kitabxana
Vərəm üzrə 
qeydiyyat jurnalı
HELP Design Group

Bölmə 1  
MDR-VƏRƏMIN STRATEGİYALARI
  •   Səhifə 15
4.1  B r nc  sıra vərəm dərmanları  lə müal cən n qeyr -müvaf q olmasının səbəblər       
     
    
Sual
Birinci sıra vərəm dərmanları ilə müalicənin qeyri-müvafiq olmasının əsas səbəbləri hansılardır ?
a.  Müalicə monitorinqinin olmaması
b.  Müalicəyə riayət etməmək 
c.  Zəif təşkil olunmuş və ya maliyyələşdirilmiş Vərəmə nəzarət proqramları
d.  Müəyyən dərmanların olmaması     
e.  DOT-un həyata keçirilməməsi
f.  Müxtəlif səbəblərə görə xəstələrinin razılığının olmaması
      
Cavab
Bütün fikirlər düzgündür .
Sual
MDR-Vərəmə gətirib çıxaran birinci sıra vərəm dərmanları ilə müalicənin qeyri-müvafiq olmasının 
səbəbləri hansılardır?
Cavab
Dərmanlara rezistent olan Vərəm mikrob, kliniki və proqramlı səbəblərə malikdir. Müvafiq olmayan 
müalicənin ümumi səbəbləri cədvəl 1-də toplanılıb.  
Sual
MDR-Vərəm müalicəsinin qeyri-müvafiq olmasının əsas səbəbləri hansılardır ?
g.  Müalicə monitorinqinin olmaması
h.  Aşağı keyfiyyətli dərmanlar
i.  Dərmanların səhv dozalarda qəbulu
j.  DOT-un həyata yaxşı keçirilməməsi
k.  Dərmanların əlavə təsirləri 
l.  Müalicəyə riayət etməmək
m. Məlumatsızlıq
n.  Yanaşı xəstəliklər, məsələn HİV
Cavab
Bütün fikirlər düzgündür və bəzən xüsusi bir xəstədə birləşir.  

Səhifə 16   •  Multi Dərmanlara Rezistent Vərəm (MDR-Vərəm) üzrə kurs
Cədvəl 1.  Müvaf q olmayan müal cən n səbəblər
Həkimlər/Vərəm Proqramları:
Müvafiq olmayan rejimlər
Dərmanlar:
Müvafiq olmayan təchizat/
keyfiyyət
Xəstələr:
Müvafiq olmayan dərmanların 
qəbulu
•  Müvafiq olmayan göstərişlər
•  Göstərişlərə əməl etməmək 
Göstərişlərin olmaması
•  Zəif təlim
•  Müalicəyə nəzarətin olmaması
•  Zəif təşkil olunmuş və ya 
maliyyələşdirilmiş Vərəmə 
nəzarət proqramları
•  Aşağı keyfiyyət 
•  Müəyyən dərmanların 
olmaması     
•  Anbarın boş olması
•  Paylaşdırma və çatdırılmanın 
müntəzəm olmaması
•  Pis saxlama şəraitləri
•  Dərmanın səhv doza və ya 
kombinasiyasının verilməsi
•  Müalicəyə zəif riayət (və ya zəif 
DOT)
•  Məlumatsızlıq
•  İmkansızlıq (Pulsuz 
müalicənin olmaması)
•  Nəqliyyatın olmaması 
•  Əlavə təsirlər
•  Sosial maneələr 
•  Malabsorbsiya
•  Narkotik istifadəsi ilə əlaqəli 
yaranan xəstəliklər
(Mənbə:  Lambregts-van Wezenbeek CSB, Veen J.  Dərmanlara rezistent vərəmə nəzarət.  Vərəm və Ağ Ciyər Xəstəlikləri 1995; 76:  455-459).
Vərəmə nəzarət proqramlarının zəif olması, xoşagəlməz kliniki təcrübələrin davam etməsinə, icma arasında 
dərmana rezistent vərəm hallarının sayının artmasına səbəb olur, məsələn
•  Dərman çatışmazlığı həkimləri müvafiq olmayan müalicə rejimlərindən istifadə etməyə məcbur edə 
bilər.
•  Keyfiyyətsiz dərmanlar müvafiq olmayan müalicə rejimlərinin tətbiqinə gətirib çıxarır.
•  Müalicə qeyri-kafi nəzarət, pərakəndə dərman qəbulu ilə nəticələnir və bu da, dərmanlara rezistent 
bakteriyaların yaranmasına səbəb olur.
•  Vərəmə nəzarət proqramının siyasəti suboptimal ola bilər. 
•  Kliniki  təcrübələr  bəzi  hallarda  proqram  siyasətə  uyğun  olmur.  Vərəmə  nəzarət  proqramı  ilə  tanış 
olmayan və bu sferada işləməyən özəl tibb işçilərinin fəaliyyəti yüksək dərəcədə dərmanlara rezistentliyin 
yaranmasına səbəb ola bilər.
Xəstələrə təsadüfən müvafiq olmayan müalicə rejimlərinin təyin edilməsinin qarşısını almaqda MDR-Vərəm 
ştammlarını aşkar etmə imkanına malik yüksək keyfiyyətli laboratoriyaların olması vacibdir (Bölmə 4 – də bax). 
Güclü infeksiyaya nəzarət tədbirləri xəstəxanalarda, həbsxanalarda və başqa müəssisələrdə MDR-Vərəmin 
yayılmasının qarşısını almağa kömək edir (Bölmə 15-ə bax).
4.2  İlk n və  k nc l  MDR-Vərəm
Əgər əhali arasında MDR-Vərəm ştammları kök 
salsa, onda hətta qısamüddətli kimyaterapiya (QKT) 
istifadə edən yaxşı işləyən Vərəmə nəzarət proqramları 
da  artan  sayda  Vərəm  xəstələrin  müalicəsində 
uğursuz  olacaq.  Dərmanlara  rezistent  ştammlara 
malik  xəstələrə  təkrar  QKT  təyin  etməklə  istifadə 
olunan  dərmanlara  qarşı  daha  güclü  rezistentlik 
yaradılır.  Əhali  arasında  davam  edən  MDR-Vərəm 
ştammlarının ilkin ötürülməsi dərmana rezistentliyin 
yeni hallarının yaranmasında vacib yer tutur.
Antonio Tito Puma, 9 yaş, qardaşından 
yoluxmuş ilkin MDR-Vərəm
Ağ Ciyər Sağlamlığı üzrə Kitabxana

Bölmə 1  
MDR-VƏRƏMIN STRATEGİYALARI
  •   Səhifə 17
5  MDR-Vərəm n müal cəs
5.1  MDR-Vərəm müal cəs nə yanaşma
Dunyada  dərmanlara  qarşı  rezistent  Vərəmə  nəzarət  etmək  məqsədi  ilə,  UST  və  onun  partnyorları 
genişlənmiş DOTS proqramları cərcivəsində MDR-Vərəmin mualicəsinə ustunluk verməyi məsləhət gorur, ona 
indi Stop Vərəm Strategiyası adı verilib. Stop Vərəm Strategiyası Vərəmə nəzarəti gucləndirməyə cağırır və dərmana 
rezistentliyin  qarşısını  alır.  Beləliklə,  50  milyon  xəstənin  mualicə  edilməsi  və  14  milyon  xəstənin  Vərəmdən 
olməsinin qarşısını almaq məqsədi ilə 2006-2015 –ci illər ucun nəzərdə tutulmuş Stop Vərəm Tərəfdaşlığının 
Qlobal Planını dəstəkləmiş olur.
Vərəmə nəzarət zamanı qeyd olunan əlavə qərginlik və çətinliklərə baxmayaraq, STOP Vərəm Strategiyası 
DOTS strategiyasının əsas komponentlərinə xüsusi əhəmiyyət verməyə davam edir. STOP Vərəm Strategiyası altı 
əsas komponentlərdən ibarətdir:
1.  Yüksək keyfiyyətli DOTS-un yayilmasını və güclənməsini təqib etmək
a.  Maliyyənin artması ilə yanaşı siyasi öhdəçilik 
b.  Keyfiyyətli  Vərəm  bakterioskopiyası  ilə  xəstəlik  hallarının  aşkar 
olunması
c.  Xəstəyə nəzarət və yardım ilə yanaşı standartlaşdırılmış müalicə 
d.  Effektli dərmanların təchizatı və idarəetmə sistemi 
e.  Monitorinq və qiymətləndirmə sistemi və təsirin ölçü sistemi
2.  Vərəm\HİV,  MDR-Vərəm,  XDR-Vərəm  və  digər  problemlərə 
müraciyət etməklə 
Vərəm\HİV  qarşı  mübarizə  fəaliyyətini  həyata  keçirmək,  XDR- 
və  DR-Vərəmin  qarşısını  almaq  və  nəzarət  etmək  və  məhkumlara, 
qaçqınlara və digər risk qrupplara və vəziyyətlərə müraciyyət etmək. 
3.  Digər səhiyyə programları və ümumi xidmətlərlə (məsələn, həyata 
keçirilməsi və təsirin qiymətlənməsi üçün zəruri insan və maliyyə 
resursları  səfərbər  etmək,  digər  sahələrdə  olan  yeniliklərlə 
yanaşı  Vərəm  nəzarətində  nailiyyətlərin  bölüşməsi  və  tətbiqi) 
əməkdaşlıq nəticəsində səhiyyə sisteminin güclənməsi.  
4.  İctimayi,  qeyri-hökumət  və  özəl  təminatçıları  daxil  edərək, 
bütün səhiyyə təminatçılarını cəlb etmək. İctimayi-özəl qarışıqlı 
(İÖQ)  yanaşmaları  artaraq  və  yoxsul  və  ən  zəif  qrupların 
təchizatına fikirləri cəmləşdirərək, Vərəmə qayğının beynəlxalq 
standartlarına riayətin təmin edilməsi. 
5.  Cəmiyyətdə  Vərəmə  qayğının  artması  və  xüsusi  müdafiədən, 
əlaqədən  və  ictimai  səfərbərlikdən  tələbat  yaradaraq 
Vərəmlə  mübarizədə  insanlara  və  cəmiyyətlərə 
səlahiyyət vermək.
6.  Proqramın təkmilləşdırılməsi və yeni dərmanların, 
diaqnostik  üsulların  və  vaksinlərin  inkişafı  üçün 
tədqiqatlara hüquq və imkan verərək, irəli sürmək. 
Laboratoriya imkanlarını genişləndirmək (birinci bəlğəm 
yaxmasının  mikroskopiyası,  sonra  kultura  və  dərmanlara 
həssaslıq testi (DST)) və bütün proqramlarda yüksək keyfiyyətli 
dərmanlardan  istifadə  etmək  Vərəmə  nəzarətin  müfəssəl 
yanaşmanın vacib aspektləridir.
(Mənbə: Ümumdünya 
Səhiyyə Təşkilatı, Stop Vərəm  
Departamenti)
!
!
"#!$%&'&()*&++,!%-$.*-!(/
-!0+#1&+!1.%$-2!#3!"4!1,
!5678!)2!+)2-!9)(/!(/-!
!
:)++-22).'!;-<-+#='-2(!>
#&+?!&2$!(/-!@(#=!"4!A&%(
2-%?/)=!(&%0-(?
!
B! C*/)-<-!.2)<-%?&+!&**-
??!(#!/)0/DE.&+)(,!$)&02#?
)?!&2$!=&()-2(D*-2(%-$!(%-
&('-2(!
!
B! F-$.*-!(/-!/.'&2!?.
33-%)20!&2$!?#*)#-*#2#'
)*!1.%$-2!&??#*)&(-$!9)(/
!"4
!
B! A%#(-*(!=##%!&2$!<.+2-
%&1+-!=#=.+&()#2?!3%#'!"4G!
"4HIJK!&2$!'.+()$%.0D%-?)?
(&2(!"4
!
B! @.==#%(!$-<-+#='-2(!
#3!2-9!(##+?!&2$!-2&1+-!(
/-)%!()'-+,!&2$!-33-*()<-!.
?-
!!
B! :;>!LG!"&%0-(!MN!OOO/&
+(-$!1,!5678!&2$!1-0.2!(#
!%-<-%?-!(/-!)2*)$-2*-OOO
!
B! "&%0-(?!+)2P-$!(#!(/-!:
;>?!&2$!-2$#%?-$!1,!@(
#=!"4!A&%(2-%?/)=N
!
!
! 4,!5668N!$-(-*(!&(!+-&?
(!Q6R!#3!2-9!?=.(.'!?'
-&%D=#?)()<-!"4!*&?-?!&2$
!*.%-
!
!
! &(!+-&?(!M8R!#3!(/-?-!
*&?-?!
!
!
! 4,!5678N!%-$.*-!=%-<&
+-2*-!#3!&2$!$-&(/?!$.-!(#
!"4!1,!86R!%-+&()<-!(#!7S
S6
!
!
! 4,!5686N!-+)')2&(-!"4
!&?!&!=.1+)*!/-&+(/!=%#1+-
'!T!U7!*&?-!=-%!')++)#2!=#
=.+&()#2!V
!
!
!
&O! A#+)()*&+!*#'')('-2(!
9)(/!)2*%-&?-$!&2$!?.?(&)2
-$!W2&2*)20
!
!
1O! X&?-!$-(-*()#2!(/%#.
0/!E.&+)(,D&??.%-$!1&*(-%)#
+#0,
!
!
*O! @(&2$&%$)Y-$!(%-&('
-2(!9)(/!?.=-%<)?)#2!&2$!=
&()-2(!?.==#%(
!
!
$O! C2!-33-*()<-!$%.0!?.=
=+,!&2$!'&2&0-'-2(!?,?(-
'
!
!
-O! :#2)(#%)20!&2$!-<&+.
&()#2!?,?(-'G!&2$!)'=&*(!'
-&?.%-'-2(
!
!
!
B!
J'=+-'-2(!*#++&1#%&()<-!"
4HIJK!&*()<)()-?
!
!
B!
A%-<-2(!&2$!*#2(%#+!'.+()$
%.0D%-?)?(&2(!"4!
!
!
B!
C$$%-??!=%)?#2-%?G!%-3.0-
-?!&2$!#(/-%!/)0/D%)?P!0%#
.=?!&2$!?=-*)&+!?)(.&()#2?
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   25


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə